Ordinatura o‘rniga rezidentura: yangi tizimmi yoki yangi nommi?

farkhodmd

O‘zbekistonda tibbiy ta’lim tizimida yana katta islohot boshlanmoqda. 2027/2028 o‘quv yilidan boshlab tor mutaxassislikdagi shifokorlarni tayyorlash to‘liq rezidentura tizimiga o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Klinik ordinaturaga qabul to‘xtatiladi. Magistratura esa saqlanib qoladi, biroq uning asosiy vazifasi ilmiy va pedagogik kadrlarni tayyorlash bo‘lishi kerak. Qisqa qayta tayyorlash kurslari orqali yangi tor mutaxassislik olish imkoniyati ham bekor qilinadi.

Shu bilan birga, shifokorlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishning yangi tizimi joriy qilinishi rejalashtirilgan. 2027 yildan bu tizim ixtiyoriy tarzda ishlashi, 2030 yildan esa majburiy bo‘lishi kerak. Tibbiy amaliyotga ruxsat olish uchun avval fundamental va klinik fanlardan, keyin esa mutaxassislik bo‘yicha bilim baholanishi ko‘zda tutilgan. Buning uchun yagona savollar bazasi, topshiriqlar va simulyatsion markazlar tashkil etilishi rejalashtirilmoqda.

Qog‘ozda bularning barchasi juda yaxshi eshitiladi. Bundan tashqari, islohotning umumiy yo‘nalishi menga yoqadi. Men rezidentura tarafdoriman, shifokorlarni normal litsenziyalash tarafdoriman, mustaqil imtihonlar va yagona tayyorlov standartlari tarafdoriman. Inson shunchaki diplom olib, bir necha yil deyarli hech narsa o‘rganmay, keyin o‘nlab yillar davomida bilimlari obyektiv baholanmasdan shifokor bo‘lib ishlashi mumkin bo‘lmasligi kerak.

Muammo butunlay boshqa joyda. Tizimning nomini o‘zgartirish mumkin, lekin tizimning o‘zini o‘zgartirmaslik ham mumkin. Shunda bir necha yildan keyin biz xuddi shu ordinaturani olamiz, faqat endi uning nomi rezidentura bo‘ladi.

Aniq nima o‘zgaradi?

Sog‘liqni saqlash vazirligining rasmiy ma’lumotiga ko‘ra, 2027/2028 o‘quv yilidan boshlab rezidentura tor mutaxassislikdagi shifokorni tayyorlashning yagona yo‘li bo‘lishi kerak. Ta’lim davlat granti asosida bo‘lishi aytilmoqda. O‘rinlar soni hududlar, tibbiyot tashkilotlari ehtiyoji va ayrim mutaxassislar tanqisligidan kelib chiqib belgilanadi. Rezidentlarga eng kam ish haqining 2,15 baravari miqdorida stipendiya berilishi va’da qilinmoqda.

2026 yil 1 sentyabrdan O‘zbekistonda MHEKM 1 360 000 so‘mni tashkil qiladi. Demak, bugungi hisob-kitob bo‘yicha 2,15 MHEKM taxminan 2 924 000 so‘m. Ya’ni deyarli 3 million so‘m.

Shu bilan birga, hozircha rasmiy e’lon qilingan ma’lumotlarda rezidentura davomiyligi mutaxassisliklar bo‘yicha aniq ko‘rsatilmagan. Ayrim joylarda 4–5 yil degan ma’lumotlar tarqalmoqda. Ehtimol, ayrim mutaxassisliklar haqiqatan ham shuncha davom etishi mumkin. Bu mantiqan ham to‘g‘ri: masalan, dermatolog, neyroxirurg va patologni bir xil muddatda tayyorlab bo‘lmaydi.

Lekin hozircha “mutaxassislik — davomiylik — o‘rinlar soni — dastur — talablar” ko‘rinishidagi rasmiy jadvalni ko‘rmadim. Shuning uchun hozircha hamma mutaxassisliklar 4–5 yil davom etadi, deb aytmagan bo‘lardim. Ammo ayrim mutaxassisliklar haqiqatan ham shuncha davom etsa, keyingi savol tug‘iladi: rezident bu besh yil davomida nimaning hisobiga yashaydi?

Uch million so‘m va katta hayot

Faraz qilaylik, inson 18 yoshida tibbiyot universitetiga o‘qishga kiradi. Olti yil o‘qiydi va taxminan 24 yoshida bitiradi. Kimdir keyinroq o‘qishga kiradi, kimdir akademik ta’til oladi, kimdir 25–26 yoshida tamomlaydi. Keyin yana bir necha yil rezidenturada o‘qishi kerak bo‘ladi. Agar mutaxassislik to‘rt yil davom etsa, tayyorgarlik 28–30 yosh atrofida tugaydi. Besh yil davom etsa, undan ham kechroq.

Bu endi ota-onasi bilan yashaydigan va tushlik uchun pul oladigan 18 yoshli birinchi kurs talabasi emas. Bu katta odam. Katta ehtimol bilan uning oilasi bor. Balki farzandi bor. Balki ikkita. Yashash joyi kerak, oziq-ovqat sotib olish kerak, ishga qatnash kerak, kiyim-kechak, telefon, internet, dori, bog‘cha va boshqa kundalik xarajatlarni to‘lash kerak.

Va davlat bu insonga oyiga taxminan 2,9 million so‘m taklif qilmoqda. Ertaga bu summa 3,2 yoki 3,5 million bo‘lsa ham, asosiy savol o‘zgarmaydi: katta yoshli shifokor bir necha yil davomida shu pulga haqiqatan yashay oladimi? Shunchaki kun o‘tkazish emas. Ota-onasi bilan yashab, oilasidan pul so‘rash emas. Kechqurun boshqa joyda ishlab yurish emas. Balki aynan rezidentura bilan shug‘ullanish.

Agar javob “yo‘q” bo‘lsa, demak, biz boshidanoq noto‘g‘ri motivatsiya tizimini yaratamiz. Rezident oldida tanlov paydo bo‘ladi: bugun pul topishmi yoki bugun bilim olishmi. Uyda farzand, ijara va oziq-ovqat xarajatlari bo‘lsa, bu tanlov juda tez falsafiy masala bo‘lishdan chiqadi.

Inson ishlashga ketadi. Qo‘shimcha navbatchilik oladi. Xususiy klinikada ish qidiradi. Qayerdadir konsultatsiya qiladi. Qayerdadir UZI qiladi. Balki tibbiyotga umuman aloqasi bo‘lmagan boshqa ish bilan shug‘ullanadi. Rezidentura esa asta-sekin faqat vaqti-vaqti bilan borib, imzo qo‘yib keladigan joyga aylanadi.

Keyin esa hayron bo‘lamiz: nega inson to‘rt yil oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’limni tugatdi, lekin yaxshi mutaxassis bo‘lib chiqmadi? Chunki u to‘rt yil davomida bilim olish bilan emas, tirik qolish bilan shug‘ullandi.

Amerikada rezidentura “residency” deb atalganligi uchun ishlamaydi

Bu yerda bitta narsani tushunish muhim. Amerika tizimidan ko‘pincha tashqi belgilar nusxa olinadi: USMLE, residency, licensing, board exams, accreditation. Lekin bu so‘zlarning o‘zi hech narsani anglatmaydi.

Amerika residency tizimi amerikaliklar “resident” degan chiroyli so‘zni o‘ylab topgani uchun ishlamaydi. U rezident atrofida ulkan infratuzilma qurilgani uchun ishlaydi. AQShda rezident bir vaqtning o‘zida ham o‘qiyotgan shifokor, ham shifoxonaning maosh oladigan xodimi hisoblanadi. U juda ko‘p ishlaydi. ACGME qoidalariga ko‘ra, klinik va ta’lim faoliyati to‘rt haftalik davr bo‘yicha o‘rtacha haftasiga 80 soatdan oshmasligi kerak, qo‘shimcha tibbiy ish — moonlighting ham shu soatlarga kiradi.

Bu juda og‘ir tizim. Ba’zan haddan tashqari og‘ir. Amerikadagi rezidentlar ham maosh, uy-joy narxi, kreditlar va ish yuklamasidan shikoyat qiladi. Lekin tizimning falsafasi butunlay boshqa: hozir sening asosiy ishing — mutaxassis bo‘lish.

Sen maosh olasan. Odatda tibbiy sug‘urta, ta’til va boshqa employee benefits ham bo‘ladi. Senda dastur, Program Director, faculty, ACGME talablari, milestones, muntazam baholash va ko‘plab mutaxassisliklarda bajarilishi kerak bo‘lgan protsedura va holatlar soni bo‘yicha talablar bor. Dasturning o‘zi ham akkreditatsiyadan o‘tadi.

Mana shu juda katta farq: faqat rezidentni emas, uni o‘qitayotgan joyni ham tekshiradilar.

Biz yana shifokorni imtihon qilmoqchimiz. Tizimni kim imtihon qiladi?

Bu, ehtimol, eng muhim savollardan biri. O‘zbekistonda shifokorlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun yangi imtihon joriy etish rejalashtirilmoqda. Avval fundamental va klinik fanlar, keyin esa mutaxassislik. Mantiq menga tushunarli. Bundan tashqari, bu to‘g‘ri yo‘nalish.

Lekin savol tug‘iladi: bu imtihonni kim tuzadi?

Milliy litsenziyalash darajasidagi imtihon — bu kafedradagi professor Word’da 500 ta savol yozib, keyin ularni kompyuterga yuklab, “milliy test” deb nomlash degani emas. Bu alohida fan.

Masalan, USMLE 1992 yilda joriy etilgan va NBME hamda Federation of State Medical Boards tomonidan birgalikda boshqariladi. Savollarni yaratishda klinitsistlar, o‘qituvchilar, tadqiqotchilar va litsenziyalash tizimi vakillari qatnashadi. Lekin yaxshi savol yaratishning o‘zi hali ishning boshlanishi, xolos.

Imtihon blueprint’ini aniqlash kerak. Kardiologiya necha foiz? Pediatriya qancha? Emergency medicine qancha? Fundamental fanlar qancha? Umuman, biz qaysi kompetensiyalarni o‘lchayapmiz? Minimal xavfsiz shifokor nimani bilishi kerak?

Keyin savollarni validatsiya qilish kerak. Statistik jihatdan tahlil qilish, kuchli va kuchsiz nomzodlarni yaxshi ajrata oladigan savollarni aniqlash, yomon ishlaydigan savollarni chiqarib tashlash, o‘tish standartini belgilash, imtihon variantlari qiyinligini tenglashtirish kerak. O‘tish balli shunchaki kimdir “70 foiz bo‘lsin” degani uchun paydo bo‘lmasligi kerak. Buning uchun alohida metodologiya bor.

Va mana shu yerda menda noqulay savol tug‘iladi. Bizning imtihonni kim yaratadi? Qaysi vazirlik yoki markaz emas. Qaysi bino emas. Aynan qaysi odamlar?

Ularning clinical background’i qanday? Qayerda ishlaydi? Oxirgi bir yil davomida nechta bemor ko‘rgan? Qaysi xalqaro imtihonlarni o‘zlari topshirgan? Psychometrics o‘rganganmi? High-stakes examination yaratganmi? Medical education bo‘yicha ilmiy ishlari bormi? Ularning orasida faol klinik amaliyot bilan shug‘ullanadigan shifokorlar bormi? Yosh mutaxassislar bormi? Biz moslashtirmoqchi bo‘lgan tizimlarda o‘qigan odamlar bormi?

Chunki “yagona testlar bazasi yaratiladi” deb yozish juda oson. Ammo insonning bemorni davolashga haqqi bor yoki yo‘qligini hal qiladigan milliy litsenziyalash imtihonini yaratish nihoyatda murakkab.

Axir Harvard, Cambridge va University of Pennsylvania jalb qilinibdi-ku?

Ha. Bu yerda adolatli bo‘lish kerak. Prezidentning rasmiy saytida takliflar Cambridge, Pennsylvania va Harvard universitetlari tavsiyalari, shuningdek xalqaro va mahalliy ekspertlar ishtirokida ishlab chiqilgani aytilgan.

Bu juda yaxshi belgi. Men buni to‘liq qo‘llab-quvvatlayman.

Lekin xorijiy ekspertlardan tavsiya olish bilan shunday tizimni real hayotda qurgan odamlarga uning amaliyotga joriy qilinishida haqiqiy vakolat berish o‘rtasida juda katta farq bor.

Harvard professorini chaqirish mumkin. U bir nechta uchrashuv o‘tkazadi, prezentatsiyani ko‘radi, tavsiyalar beradi, hisobot yozadi va uyiga qaytadi. Keyin hujjat odatiy ma’muriy vertikalga tushadi. Besh pog‘onali kelishuvlardan keyin dastlabki g‘oyadan ba’zan faqat nomi qoladi.

Shuning uchun meni boshqa savollar ko‘proq qiziqtiradi. Rezidenturani kim boshqaradi? Dastur talablarini kim belgilaydi? Akkreditatsiyani kim o‘tkazadi? Yomon dasturni kim yopishi mumkin? Universitetga “siz bu yerda kardiolog tayyorlashga haqli emassiz, chunki sizda bemorlar, protseduralar, o‘qituvchilar va jihozlar yetarli emas” deb kim ayta oladi?

Mana shunda haqiqiy islohot boshlanadi.

Eng katta muammo — qaror qabul qilayotgan odamlar bemordan juda uzoqlashib ketgan bo‘lishi mumkin

Meni eng ko‘p tashvishga soladigan narsa ham shu.

Sog‘liqni saqlash tizimida 30–40 yil ishlash mumkin va oddiy tuman shifoxonasida shifokorning bir ish kuni aslida qanday o‘tishini deyarli hech qachon ko‘rmaslik mumkin. O‘nlab yillar ma’muriyatda ishlash, yig‘ilishlar o‘tkazish, hisobotlar olish, statistikani o‘qish, har 10 ming aholiga nechta shifokor to‘g‘ri kelishini, nechta koyka, operatsiya va bitiruvchi borligini bilish mumkin. Lekin shu bilan birga nega yosh shifokor kechqurun yana ikkita klinikaga ishlashga ketishini umuman tushunmaslik ham mumkin.

Tibbiyot universitetida 30 yil dars berib, asta-sekin zamonaviy klinik tibbiyotdan juda uzoqlashib ketish ham mumkin.

Men hozir barcha o‘qituvchilar haqida gapirmayapman. O‘zbekistonda juda yaxshi klinitsistlar va juda yaxshi pedagoglar bor. Muammo tizimli.

Agar inson bemorlar bilan ishlamasa, shifokorga nimani o‘rgatish kerakligi haqidagi tasavvuri asta-sekin akademik tus oladi. Keyin esa cheksiz talablar paydo bo‘ladi: suyakdagi har bir teshikni yodla, har bir lotincha nomni yodla, har bir klassifikatsiyani, tarixiy terminni, darslikdagi har bir jadvalni yodla.

Nega? Chunki agar o‘zing uzoq vaqt real tibbiyotning oldingi chizig‘ida bo‘lmagan bo‘lsang, darslik sen uchun tibbiyotning asosiy tasviriga aylanadi.

Haqiqiy tibbiyot esa butunlay boshqacha.

Bemor oldingga kelib: “Doktor, menda 263-betdagi jadvalning to‘rtinchi qatoridagi kasallik bor”, demaydi. U og‘riq bilan keladi, tushunarsiz simptomlar bilan keladi, bir vaqtning o‘zida beshta kasalligi bo‘lishi mumkin, ichayotgan dorilari bir-biri bilan to‘qnashishi mumkin, analizlari yomon bo‘lishi mumkin, puli yo‘q, homilador, buyrak yetishmovchiligi bor, allergiyasi bor yoki uch oy oldin unga noto‘g‘ri tashxis qo‘yilgan bo‘lishi mumkin.

Shifokor esa darslikni qayta aytib berishi kerak emas. U qaror qabul qilishi kerak.

Tibbiyot — boshdagi ma’lumot miqdori emas

Mening fikrimcha, postsovet tibbiy ta’limining fundamental xatolaridan biri — yodlangan ma’lumot hajmini shifokorning kompetentligi bilan adashtirish.

Anatomik atlasni yoddan bilish mumkin va baribir yomon jarroh bo‘lish mumkin. Krebs siklini mukammal aytib berish mumkin va sepsisli bemor bilan nima qilishni bilmaslik mumkin. Terapiyadan hamma bahoni “5”ga olish mumkin va ko‘krak og‘rig‘i bilan kelgan bemor oldida nima qilishni bilmay qolish mumkin. Dissertatsiya himoya qilish mumkin va bemorga tashxisini normal tushuntira olmaslik mumkin.

Haqiqiy tibbiy tayyorgarlik boshqa savolga javob berishi kerak: bu inson mustaqil va xavfsiz ravishda nima qila oladi?

U normal anamnez yig‘a oladimi? Differential diagnosis tuza oladimi? Qaysi tekshiruvlar haqiqatan kerakligini tushunadimi? Natijalarni interpretatsiya qila oladimi? Xavfli holatni taniydimi? Qachon yordam chaqirish kerakligini biladimi? Protsedurani bajara oladimi? Bemor bilan xavflarni muhokama qila oladimi? “Men buni bilmayman” deya oladimi?

Mana shu competency-based education. Agar yangi rezidentura haqiqatan shu tamoyillar asosida qurilsa, men uni birinchi bo‘lib qo‘llab-quvvatlayman.

O‘qish muddatini shunchaki uzaytirish — ta’limni yaxshilamaydi

Faraz qilaylik, bugungi ordinatura ikki yil davom etadi. Ertaga rezidenturani to‘rt yil qilamiz. Shifokor ikki baravar kuchli bo‘lib chiqadimi? Albatta yo‘q.

To‘rt yil operatsion yonida turish mumkin va deyarli o‘zing operatsiya qilmaslik mumkin. Besh yil kardiologiyada yurish mumkin va biror marta murakkab bemorni mustaqil olib bormaslik mumkin. To‘rt yil professor ortidan vizitlarda yurish mumkin.

Yillar soni tayyorgarlik sifatining juda yomon ko‘rsatkichi. Bundan ko‘ra, rezident nechta bemorni mustaqil olib borgan, nechta operatsiya qilgan, nechta protsedura bajargan, qancha tekshiruv interpretatsiya qilgan, qanday qarorlar qabul qilgan, qanday xatolar qilgan, qanday feedback olgan va dastur oxiriga kelib mustaqil ishlash qobiliyatiga ega bo‘lganmi — mana shular muhim.

Shuning uchun davlat “endi ikki yil emas, besh yil bo‘ladi” desa, mening birinchi savolim “nega buncha uzoq?” bo‘lmaydi. Mening savolim: “Shifokor shu besh yil ichida bugungi tizimda bilmaydigan nimani bilib chiqadi?”

Agar bunga javob bo‘lmasa, demak, biz eski tizimga shunchaki yana uch yil qo‘shdik.

Kvotalar — yana bir katta savol

Sog‘liqni saqlash vazirligi rezidenturadagi o‘rinlar soni hududlar ehtiyoji va mutaxassislar tanqisligidan kelib chiqib belgilanishini aytmoqda. Mantiqan to‘g‘ri.

Lekin bu yerda maksimal shaffoflik kerak. Nechta o‘rin bo‘ladi? Qaysi mutaxassisliklarda? Qaysi hududlarda? Ehtiyoj qanday hisoblangan? Agar mamlakatga 100 ta anesteziolog kerak bo‘lsa, nega aynan 100 ta? Agar Toshkentda bir mutaxassislik bo‘yicha ortiqcha shifokor bo‘lsa, Qoraqalpog‘istonda esa tanqislik bo‘lsa, bitiruvchi bilan nima bo‘ladi?

Davlat granti evaziga majburiy ishlab berish bo‘ladimi? Necha yil? Qayerda? Inson rad etsa nima bo‘ladi? Hududni o‘zi tanlay oladimi? Mutaxassislikni almashtirish mumkinmi? Dasturlar o‘rtasida o‘tish mumkinmi? Agar inson neyroxirurg bo‘lishni xohlasa, lekin shu yili davlat kvotasi atigi beshta o‘rin bo‘lsa, nima qiladi?

Kvotadan tashqari o‘rinlar bo‘ladimi? Bo‘lsa, ular kontrakt asosidami?

Hozircha rasmiy e’lon qilingan ma’lumotlarda bu savollarning ko‘piga javob yo‘q. Shuning uchun hozirning o‘zida “rezidentura istagan barcha odamlar uchun mutlaqo bepul bo‘ladi” deb aytish ham to‘g‘ri emas. Rasmiy ravishda davlat granti va kvotalar haqida gapirilmoqda. Kvotadan tashqarida qolgan nomzodlar bilan nima bo‘lishini esa hali ko‘ramiz.

Eski tizimni yangi terminologiya bilan modernizatsiya qilib bo‘lmaydi

Bizning mintaqada nom almashtirish juda yaxshi ko‘riladi. Institut universitet bo‘ladi. Bo‘lim markaz bo‘ladi. Ordinatura rezidentura bo‘ladi. Akademiya universitetga aylanadi. Kafedraning nomi o‘zgaradi. Yangi peshlavha, yangi logotip, yangi prezentatsiya, yangi tashkiliy tuzilma paydo bo‘ladi.

Lekin bemorga bundan yaxshi bo‘lib qolmaydi.

Haqiqiy islohot doim og‘riqli bo‘ladi, chunki u nomlarni emas, o‘yin qoidalarini o‘zgartiradi.

Agar o‘qituvchi yomon o‘qitsa, u rezidentlarni o‘qitmasligi kerak. Agar klinikada yetarli holatlar bo‘lmasa, u shu mutaxassislik bo‘yicha rezidentura dasturiga ega bo‘lmasligi kerak. Agar dastur standartga javob bermasa, u akkreditatsiyasini yo‘qotishi kerak.

Agar professor 20 yil davomida zamonaviy klinik amaliyot bilan shug‘ullanmagan bo‘lsa, uning akademik lavozimi o‘z-o‘zidan unga kelajak avlod shifokorlarini qanday o‘qitishni belgilash huquqini bermasligi kerak.

Aksincha, zamonaviy xalqaro tayyorgarlikdan o‘tgan, har kuni bemor bilan ishlaydigan va bugungi tibbiyotni tushunadigan yosh shifokor tizimni qurishda real ovozga ega bo‘lishi kerak — hatto unda hozircha yigirmata ma’muriy unvon bo‘lmasa ham.

Mana shu har qanday nom almashtirishdan ancha qiyin.

Islohotni rezidentura nomidan emas, dasturlardan boshlash kerak

Agar mendan bunday islohotni qayerdan boshlash kerak deb so‘rashsa, men dasturlardan boshlardim.

Avval shifokor dastur oxirida qanday bo‘lishi kerakligini aniqlash kerak. Mana uch yillik dasturdan chiqqan ichki kasalliklar shifokori. U aniq nimalarni qila olishi kerak? Mana jarroh. Mana pediatr. Mana patolog. Mana radiolog.

Milliy competency requirements yaratish kerak. Keyin qaysi klinikalarda rezidentlarni o‘qitishga ruxsat berilishini aniqlash kerak. Muassasaning nomiga qarab emas. U yerda tarixan kafedra mavjud bo‘lgani uchun emas. Real mezonlar bo‘yicha: bemorlar hajmi, jihozlar, faculty soni, yuklama, operatsiya va protseduralar soni, patologiyalar spektri, sutkalik xizmat, laboratoriya, multidisciplinary care va rezidentlarni baholash tizimi.

Shundan keyin dasturlarni akkreditatsiyadan o‘tkazish kerak. Va faqat undan keyin odamlarni qabul qilish kerak.

Xorijiy mutaxassislarni konferensiyaga chaqirish emas, tizimning ichiga qo‘yish kerak

Menimcha, yana bir prinsipial masala shu.

Bizga xalqaro mutaxassislar haqiqatan kerak. Lekin chiroyli surat uchun emas va faqat konsultatsiya uchun ham emas.

Agar biz eng yaxshi xalqaro modellarga o‘xshash tizim yaratmoqchi bo‘lsak, o‘sha tizimlarning ichida yashagan odamlar kerak. O‘zlari residency’dan o‘tgan shifokorlar. Program Director’lar. Graduate medical education bilan shug‘ullangan mutaxassislar. Accreditation ekspertlari. Assessment bo‘yicha mutaxassislar. Psychometrician’lar. Medical educator’lar.

Va bitta odam butun mamlakat uchun emas. Har bir mutaxassislik bo‘yicha alohida guruhlar kerak.

Masalan, jarrohlik rezidenturasi yaratilayotgan bo‘lsa, nega kuchli o‘zbek jarrohlaridan, AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Janubiy Koreya yoki boshqa kuchli tizimlarda tayyorlangan mutaxassislardan, medical education specialist’dan, kompetensiyalarni baholash bo‘yicha ekspertdan va yosh shifokorlar vakilidan iborat jamoa tuzmaslik kerak?

Ularga bitta vazifa beriladi: bir yil ichida jarroh tayyorlashning milliy standartini yaratish. Keyin uni bir nechta pilot shifoxonalarda ishga tushirish, natijalarni ko‘rish, xatolarni tuzatish va faqat shundan keyin butun mamlakat bo‘ylab joriy qilish.

Tizimlar shunday quriladi.

Umuman qarorlarni kim qabul qilishi kerak?

Meni doim bir narsa hayron qoldiradi. Biz tibbiy ta’lim islohoti haqida gaplashamiz, lekin bu islohotni bevosita ishlab chiqayotgan odamlarni jamiyat deyarli ko‘rmaydi.

Men ochiq ro‘yxatni ko‘rishni xohlardim.

Mana litsenziyalash imtihoni bo‘yicha komissiya. Mana familiyalar. Mana CV. Mana clinical background. Mana publications. Mana tajriba. Mana international training. Mana psychometrics bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar. Mana amaliyotchi shifokorlar. Mana hudud vakillari. Mana yosh mutaxassislar.

Bu kimnidir omma oldida tanqid qilish uchun emas. Aksincha. Agar bu ish bilan haqiqatan ham kuchli mutaxassislar shug‘ullanayotgan bo‘lsa, jamiyat buni bilishi kerak. Bu ishonchni oshiradi.

Agar milliy klinik imtihonni yaratish bilan ko‘p yillardan beri klinik tibbiyot bilan deyarli shug‘ullanmaydigan odamlar shug‘ullanayotgani ma’lum bo‘lsa, unda jamiyatda tabiiy savollar paydo bo‘ladi.

Sog‘liqni saqlash vazirligida 50 yil ishlash mumkin va oddiy shifoxonada shifokorning real ish jarayonini hech qachon to‘liq ko‘rmaslik mumkin. Universitetda 30 yil dars berish mumkin va deyarli bemor ko‘rmaslik mumkin. Barcha buyruqlarni, o‘quv rejalarini va metodik qo‘llanmalarni bilish mumkin, lekin bemor yonida ikki daqiqada qabul qilinishi kerak bo‘lgan klinik qarorning haqiqiy narxini bilmaslik mumkin.

Mening fikrimcha, yuqoridan qilinadigan har qanday islohotning eng katta xavfi ham shu: odamlar tizimni chin dildan yaxshilashni xohlashi mumkin, lekin o‘zgartirmoqchi bo‘lgan real hayotdan juda uzoqlashib ketgan bo‘lishi mumkin.

O‘zbekistonga rezidentura kerakmi?

Ha. Mening fikrimcha, kerak.

Bizga allaqachon yagona va tushunarli mutaxassis tayyorlash tizimi kerak. Bizga normal davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tizimi kerak. Bizga obyektiv imtihonlar kerak. Bizga ta’lim dasturlarini akkreditatsiyadan o‘tkazish kerak. Biz cheksiz yodlashdan klinik fikrlash va amaliy ko‘nikmalarga o‘tishimiz kerak.

Shuning uchun islohotning o‘zi to‘g‘ri yo‘nalishda.

Lekin aynan shuning uchun uni buzib qo‘ymaslik juda muhim. Chunki yomon islohot ba’zan umuman islohot bo‘lmaganidan ham yomonroq bo‘ladi.

Agar ertaga biz ordinatorlarni rezident deb atab qo‘ysak, ta’lim muddatini to‘rt-besh yilga uzaytirsak, ularga 2,9 million so‘m bersak, eski kafedralarni, eski o‘qitish usullarini, eski imtihonlarni, eski munosabatlarni, eski motivatsiya tizimini qoldirsak va buning ustiga yana bitta ulkan davlat imtihonini qo‘shsak — bu yangi tibbiyot tizimi bo‘lmaydi.

Bu eski tizimning faqat fasadi ta’mirlangan ko‘rinishi bo‘ladi.

Islohot haqiqatan ishlaganini qanday bilamiz?

Juda oddiy. Bitta savol berish kerak: yangi rezidenturani tugatgan yosh shifokor bugungi ordinaturani tugatgan shifokordan sezilarli darajada kuchliroq bo‘ladimi?

Qog‘ozda emas. Diplomlar soni bo‘yicha emas. O‘tilgan soatlar soni bo‘yicha emas. Bemor yonida.

Agar yosh jarroh yaxshiroq operatsiya qilsa — islohot ishlayapti. Terapevt yaxshiroq klinik qaror qabul qilsa — ishlayapti. Pediatr xavfli bolani tezroq taniy olsa — ishlayapti. Patolog aniqroq tashxis qo‘ysa — ishlayapti. Anesteziolog bemorni xavfsizroq olib borsa — ishlayapti.

Mana butun KPI.

Qolgan hammasi ikkilamchi.

Peshlavhani o‘zgartirish oson. Tizimni o‘zgartirish qiyin.

Shuning uchun diplomda nima yozilishi menga mutlaqo farqi yo‘q: ordinatura yoki rezidentura.

Menga boshqa narsa muhim. Bu shifokor yetarli miqdorda bemor ko‘radimi? Uni haqiqatan o‘qitishadimi? Undan zamonaviy tibbiyotga aloqador bilim talab qilinadimi? Uning o‘qituvchilari o‘zlari zamonaviy mutaxassis bo‘ladimi? Yomon ta’lim dasturlari yopiladimi? Imtihon haqiqatan insonning xavfsiz shifokor bo‘lib ishlay olish qobiliyatini baholaydimi?

Va eng oddiy savol: bu inson bir necha yil davomida oilasi uchun oziq-ovqat pulini qayerdan topishini har kuni o‘ylamasdan, xotirjam tibbiyot o‘rgana oladimi?

Chunki insondan kasbiga to‘liq berilishni talab qilib, bir vaqtning o‘zida uni har kuni bilim va tirik qolish o‘rtasida tanlov qilishga majbur qiladigan holatga qo‘yib bo‘lmaydi.

Zamonaviy tibbiyotni faqat yuqoridan kelgan buyruqlar bilan qurib bo‘lmaydi. “Ordinator” so‘zini inglizchaga tarjima qilib, Amerika residency tizimini qurib bo‘lmaydi. Zamonaviy klinik amaliyotdan uzilib qolgan odamlar bilan zamonaviy tizim qurib bo‘lmaydi.

Muammo bu odamlarning yoshida emas. Muammo ularning unvonlarida ham emas. Hatto Sog‘liqni saqlash vazirligi yoki universitetda necha yil ishlaganida ham emas.

Muammo shunda boshlanadi: bemor yonida uzoq vaqtdan beri turmagan inson ertaga bemor yonida turadigan shifokorlarni qanday tayyorlash kerakligini bir o‘zi hal qila boshlaganda.

Shuning uchun men bu islohotning muvaffaqiyatli bo‘lishini juda xohlayman.

Lekin buning uchun yangi nomning o‘zi yetmaydi. Yangi qoidalar, yangi javobgarlik, tibbiy ta’limning yangi iqtisodiy modeli va, eng muhimi, zamonaviy tibbiyotning haqiqiy narxini biladigan odamlar kerak.

Farhod

Telegram: https://t.me/farkhodmd

Instagram: https://www.instagram.com/farkhodmd