SO'NGGI BEMORDAN KEYIN

farkhodmd

Bu yerda anchadan beri hech narsa yozmadim.

Aytadigan gapim yo‘qligi uchun emas. Aksincha — fikrlar juda ko‘payib ketdi. Ularning ba’zilari ichimda uzoq yashadi, o‘zgardi, bir-biri bilan bahslashdi va odatdagi narsalarga boshqacha qarashga majbur qildi.

Balki ayrim fikrlar boshqalar bilan bo‘lishilishidan oldin avval insonning o‘zidan o‘tishi kerakdir.

So‘nggi paytlarda produktivlik haqida ko‘p postlarni ko‘ryapman: AQShdagi rezidentura yoki ordinaturadan vloglar, shifoxonalar, navbatchiliklar. “Mening produktiv kunim”, “hammasiga qanday ulgurish mumkin”, “qanday samaraliroq bo‘lish kerak”, “qanday yaxshiroq bo‘lish mumkin”.

Bir qarashda buning yomon joyi yo‘q. Intizom o‘sish va maqsadlar uchun muhim. Lekin bir narsa g‘alati: boshqa bir haqiqat haqida odamlar juda kam gapiradi. Ba’zan produktiv bo‘lish shart emas. Ideal bo‘lish shart emas. Eng kuchli bo‘lish shart emas. Ba’zan shunchaki inson bo‘lish kerak. Shunchaki yashash kerak.

Balki bu haqda sekinroq gapirishar. Chunki bu unchalik foydali emas. Bu bilan obunachilarni ko‘paytirish, firma xalatlari, kosmetika yoki inson doim yig‘ilgan, ilhomlangan va faqat oldinga ketayotgan chiroyli hayot tasvirini sotish qiyinroq.

Ammo shifokorning hayoti har doim ham chiroyli ertalabki rutina, stakandagi qahva va oq xalatdan iborat emas.

Ba’zan bu — uy oldidagi mashina ichidagi sukunat. Siz allaqachon yetib kelgansiz, lekin hali chiqishga kuch topa olmayapsiz. Chunki sizni kutayotganlarning oldiga eshikni ochib kirishdan avval yana o‘zingizga qaytish uchun bir necha daqiqa kerak bo‘ladi.

Atrofda produktivlik haqida tobora ko‘proq gapirilayotgan bir paytda, men boshqa narsa haqida aytmoqchiman.

Shifokor ham inson ekanligi haqida. Charchoq — zaiflik emasligi haqida. Oila bizdan faqat qolgan kuchimizni olmasligi kerakligi haqida. Hayot keyingi imtihon, keyingi maqola, navbatchilik yoki karera bosqichidan keyin boshlanmasligi haqida.

Bu matn qanday qabul qilinishini bilmayman. Balki kimdir rozi bo‘lmas. Balki kimdir shunchaki o‘tib ketar.

Lekin agar hech bo‘lmaganda bir inson oxirigacha o‘qib, bir daqiqaga to‘xtasa, o‘z hayotiga biroz boshqacharoq qarasa yoki o‘z kechinmalarida yolg‘iz emasligini his qilsa — demak, men buni bekorga yozmaganman.

Shifoxonadagi kech tun deyarli hamma joyda bir xil ko‘rinadi

Koridorlar sekinroq bo‘lib qoladi. Chiroqlar sovuqroq tuyuladi. Odamlar kamayadi. Qayerdadir hali ham kompyuterlar ochiq. Kimdir yozuvlarini tugatyapti. Kimdir natija kutyapti. Kimdir esa shunchaki ekran qarshisida o‘tirib, bir necha soniya qimirlamaydi. Qiladigan ishi yo‘qligidan emas. Aksincha — ichida juda ko‘p narsa qolib ketgani uchun.

Shunday ishlar borki, odam noutbukni yopishi bilan tugaydi. Kompyuterni o‘chiradi, ofisdan chiqadi, mashinaga o‘tiradi, uyga keladi — va ish o‘sha yerda qoladi. Eshik ortida. Kirish joyi ortida. Bino devorlari ichida.

Tibbiyot bilan esa bunday bo‘lmaydi.

Siz shifoxonadan chiqishingiz mumkin. Xalatni yechishingiz mumkin. Mikroskopni o‘chirishingiz mumkin. Elektron kartani yopishingiz mumkin. Telefonni ekranini pastga qilib qo‘yishingiz mumkin. Lekin bu siz ketdingiz degani emas.

Bemor hali ham ichingizda qoladi. Qayta tekshirilishi kerak bo‘lgan tashxis. Ertalab kelishi kerak bo‘lgan natija. Qo‘yib yubormaydigan suhbat. Xayolingizda qayta-qayta aylantiradigan ehtimoliy xato. Allaqachon qabul qilingan qaror, lekin baribir ichkarining bir joyida yashab turgan savol: “Men hammasini to‘g‘ri qildimmi?”

Va siz uyga kelasiz.

Jismonan — ha. Eshikni ochasiz. Oyoq kiyimingizni yechasiz. Oilangizni ko‘rasiz. Stolga o‘tirasiz. Balki farzandingiz nimadir gapirib berayotgandir. Balki kimdir sizni butun kech kutgandir. Balki uyda iliqlik, tinchlik, oddiy hayot bordir.

Lekin bir qismingiz hali ham o‘sha yerda.

Palatada. Operatsiya xonasida. Laboratoriyada. Mikroskop yonida. Tunda jiringlashi mumkin bo‘lgan qo‘ng‘iroqda. Hali javob bermagan xatda. Siz allaqachon ko‘rgan, lekin xayolan hali qo‘yib yubormagan bemorda.

Tibbiyot ish kuni tugagan zahoti kamdan-kam tugaydi. U boshda davom etadi. Tanada. Kechki ovqat paytidagi sukutda. Oilangizni sevmaganingiz uchun emas, balki yumshoq bo‘lishga kuchingiz qolmagani uchun paydo bo‘ladigan jahlda. Uyda bo‘lsangiz ham, to‘liq uyda emasligingiz uchun paydo bo‘ladigan aybdorlik hissida.

Qaysidir paytda tibbiyot hayotning bir qismi bo‘lishdan to‘xtaydi. U hayotning o‘ziga aylanadi. Keyin esa — oilangizning hayotiga ham.

Shifokorning oilasi ham tibbiyot bilan yashaydi, garchi hech kim ularning roziligini so‘ramagan bo‘lsa ham. Ular “on call” nimaligini biladi. “Meni chaqirishdi” nimaligini biladi. “Va’da bera olmayman” nimaligini biladi. Bitta qo‘ng‘iroq bilan yo‘q bo‘lib ketishi mumkin bo‘lgan dam olish kuni nimaligini biladi. Oddiy “charchadim” so‘zi bilan tushuntirib bo‘lmaydigan charchoqni biladi.

Ular uyga qaytgan, lekin to‘liq qaytmagan insonni ko‘radi.

Va eng qiyini — vaqt o‘tishi bilan bularning hammasi normaldek tuyula boshlaydi. Uxlamaslik normal. Yo‘l-yo‘lakay ovqatlanish normal. Ta’tilni kechiktirish normal. Tunda javob berish normal. Dedlayndan dedlayngacha yashash normal. Sog‘liqni, dam olishni, oilani, o‘zingizni “keyinga” qoldirish normal.

Keyin yengilroq bo‘ladi. Imtihondan keyin. Rezidenturadan keyin. Fellowshipdan keyin. Boarddan keyin. Birinchi ishdan keyin. Shu maqoladan keyin. Shu loyihadan keyin. Shu oydan keyin...

Lekin o‘sha “keyin” negadir kelmaydi.

Yangi jadval paydo bo‘ladi. Yangi dedlayn. Yangi bemor. Yangi call. Yangi qo‘mita. Yangi publikatsiya. Yangi xat. Yangi produktivlik ko‘rsatkichi. Yana biroz chidash kerakligi haqidagi jim ishora. Va shifokor chidaydi.

Chunki bizni bunga doim ham so‘z bilan emas, balki kasbning butun muhiti bilan o‘rgatishadi. Shikoyat qilmaslik. Pand bermaslik. Zaiflik ko‘rsatmaslik. Bemorni tashlab ketmaslik. “Men endi qila olmayman” degan odam bo‘lmaslik.

Tibbiyotda professionallikni o‘zini yemirish bilan adashtirish juda oson.

Yaxshi shifokor — doim mavjud bo‘lgan odam, deb ishonib qolish oson. Doim javob beradigan odam. Charchagan, uyqusiz, och, kasal holatda ham ishlay oladigan, lekin baribir aniq, sokin, e’tiborli va insoniy bo‘lib qoladigan odam.

Biz buni fidoyilik deb ataymiz. Ba’zan bu rostdan ham fidoyilik. Lekin ba’zan bu kasb ichida insonning sekin-asta yo‘qolib borishidir.

Biz CV ortidan, publikatsiyalar ortidan, abstraktlar ortidan, prezentatsiyalar ortidan, go‘yoki nimanidir isbotlashi kerak bo‘lgan navbatdagi qator ortidan quvamiz. Bunda yomon narsa yo‘q. Ilm muhim. Akademik tibbiyot muhim. Tadqiqotlar sohani oldinga siljitadi. Publikatsiyalar kerak.

Lekin kamdan-kam ovoz chiqarib beriladigan bir savol bor: CVdagi yana bitta qator mening hayotimdan qancha turadi?

Har oy PubMed’da yuz mingdan ortiq publikatsiya paydo bo‘ladi. Sarlavhalar, mualliflar, jadvallar, xulosalar, grafiklar, statistikadan iborat ulkan okean. Shu okeanning qayeridadir bizning maqolamiz ham bo‘ladi. Bizning abstraktimiz. Bizning case reportimiz. Bizning kichik izimiz. Balki uni kimdir o‘qir. Balki kimdir iqtibos keltirar. Balki u kimgadir yordam berar. Balki esa u minglab boshqa ishlar orasida shunchaki erib ketar.

Shunda savol yanada sokinroq, lekin og‘irroq bo‘lib qoladi...

Bu publikatsiya oilangiz bilan o‘tkazmagan o‘sha kechaga arzidimi? U uyquga arzidimi? Sog‘liqqa arzidimi? Shunchaki yoningizda bo‘lishni xohlagan farzandingiz bilan suhbatga arzidimi? Qayta takrorlanmaydigan o‘sha lahzaga arzidimi?

Bu ilmga qarshi dalil emas. Bu narx haqidagi savol.

Har bir imkoniyat majburiyat emas. Har bir dedlayn muqaddas emas. Har bir loyiha taqdirni hal qilmaydi. Har bir publikatsiya uning uchun yashashdan to‘xtashga arzimaydi.

Tibbiyotda ko‘pincha: “Sensiz bo‘lmaydi”, deyishadi. Ba’zan bu rost. Shu daqiqada, shu smenada, shu vaziyatda — rost. Bemorga yordam kerak. Hamkasbga ko‘mak kerak. Ish bajarilishi kerak. Shifoxona to‘xtab qololmaydi.

Lekin boshqa bir haqiqat ham bor. Og‘riqliroq haqiqat: agar siz sinib qolsangiz, sistema ishlashda davom etadi.

Smenangizni yopishadi. Bemorlaringizni boshqa shifokorga berishadi. Kabinetingizga boshqa odam kiradi. Ismingiz jadvaldan olib tashlanadi. Vazifalaringiz taqsimlanadi. Bir muddatdan keyin shifoxona mashinasi yana oldinga yurishda davom etadi.

Bu shafqatsizlik emas. Bu sistemaning tabiati. Sistema har birimizdan katta. U bizdan oldin bor edi va bizdan keyin ham bo‘ladi. U ishlashda davom etishi kerak.

Lekin oila — yo‘q.

Sistema uchun siz bugun almashtirib bo‘lmaydigan, ertaga esa almashtiriladigan odam bo‘lishingiz mumkin. Oila uchun esa siz doim almashtirib bo‘lmaydigan odamsiz.

Farzandingiz sizni boshqa shifokor bilan almashtirmaydi. Turmush o‘rtog‘ingiz sizning rolingizni zaxiradagi boshqa birovga o‘tkazmaydi. Ota-onangiz boshqa o‘g‘il yoki qiz topmaydi. Yaqinlaringiz yangi odamga qarab: “Asosiysi, jadval yopildi”, demaydi.

Dahshatli nomutanosiblik ham shunda. Biz ba’zan eng qimmat narsamizni bizni almashtira oladigan joyga beramiz va o‘zimizni bizni almashtirib bo‘lmaydigan joydan olib qo‘yamiz.

Shifokor ham inson.

Oddiy jumla. Deyarli hammaga ma’lum gap. Lekin negadir tibbiyot aynan shu gapni ko‘pincha unutadi. Shifokor ham charchaydi. Ham qo‘rqadi. Ham uddalay olmasligi mumkin. Ham kasal bo‘lishi mumkin. Ham og‘ir kundan keyin mashinada o‘tirib, darhol uyga kirishni xohlamasligi mumkin — chunki unga hech bo‘lmaganda bir necha daqiqa shunchaki jim o‘tirish kerak bo‘ladi.

Shifokor ham kun bo‘yi bemorlarga tabassum qilib, kechqurun sevgan insonlariga iliq so‘z aytishga kuch topa olmasligi mumkin. Shifokor ham bemor... Faqat ba’zan qo‘lida bilaguzuksiz.

Biz boshqalarning azobini ko‘ra olamiz. Bizga kasallikni simptomlardan, tahlillardan, tasvirlardan, mikroskop ostidagi to‘qimadan, bemorning so‘zlaridan, ba’zan hatto so‘zlar orasidagi sukutdan ham tanishishni o‘rgatishadi.

Lekin o‘zimizning yemirilishimizni biz ko‘pincha kareraning normal bosqichi deb ataymiz.

“Hamma shunday o‘tadi. Bu vaqtinchalik. Chidash kerak. Hozir o‘zim haqida o‘ylaydigan vaqt emas. Avval ish.” Lekin vaqt qachon keladi?

Qachon bosim ko‘tarilganda? Qachon uyqu tiklamay qo‘yganda? Qachon oila uzoqlashganda? Qachon quvonch kamdan-kam mehmon bo‘lib qolganda? Qachon bir vaqtlar odamlarni davolashni xohlagan inson shunchaki funksiyaga aylanib qolganda?

Shifokor yashashdan to‘xtab, sistemaga xizmat qila boshlaydigan xavfli bir nuqta bor: turish. Kelish. Ko‘rish. Imzolash. Javob berish. Qayta qilish. Ulgurish. Unutmaslik. Xato qilmaslik. O‘zini yo‘qotmaslik. Ko‘rsatmaslik.

Va shunday kunma-kun.

Tashqaridan hammasi muvaffaqiyatli ko‘rinishi mumkin. Yaxshi pozitsiya. Kuchli CV. Hamkasblarning hurmati. Publikatsiyalar. Fellowship. Karera. Rejalar. Kelajak. Ichkarida esa — bo‘shliq. Eng qo‘rqinchlisi shuki, bu bo‘shliqqa o‘rganib qolish mumkin.

Quvonmaslikka o‘rganib qolish mumkin. Dam olmaslikka o‘rganib qolish mumkin. Charchoqni sezmaslikka o‘rganib qolish mumkin. Tana — bu shunchaki ish uchun asbob, unda hali butun umr yashashingiz kerak bo‘lgan uy emas, deb yashashga o‘rganib qolish mumkin. Lekin tana eslab qoladi.

U uyqusiz tunlarni eslab qoladi. Ovqat o‘rnidagi qahvani. Doimiy taranglikni. Xavotirni. Undan jim turishni so‘rashgan yillarni.

Va bir kuni u jim turishni to‘xtatadi. Ba’zan bu kasallik bo‘ladi. Ba’zan depressiya. Ba’zan asabiylik. Ba’zan befarqlik. Ba’zan sinizm. Ba’zan bir vaqtlar sevgan kasbingizdan ketish istagi. Kuyish — bu shunchaki charchoq emas. Charchoq uyqudan keyin o‘tib ketadi. Kuyish — bu uyqu ham sizni o‘zingizga qaytara olmay qolgan holat.

Siz ishlashda davom etasiz, lekin ichingizda nimadir allaqachon o‘chgan bo‘ladi. Bemorlar vazifalarga aylanadi. Hamkasblar to‘siqlarga aylanadi. Oila vazifalar ro‘yxatidagi yana bir bandga aylanadi. Hayot jadvalga aylanadi...

Rostini aytsam, ko‘p shifokorlar ishdan qo‘rqmaydi. Ular to‘xtashdan qo‘rqadi.

Chunki to‘xtasangiz, yillar davomida orqaga surib kelgan narsalaringizni his qilishingiz mumkin. Qancha narsani o‘tkazib yuborganingizni tushunishingiz mumkin. Qancha gapni aytmaganingizni. Qancha hayotni yashamaganingizni. Qancha marta ishni xohlaganingiz uchun emas, o‘zingizni tanlashni bilmaganingiz uchun tanlaganingizni. Lekin o‘zingizni tanlash — tibbiyotga xiyonat qilish degani emas. O‘zingizni asrash — zaiflik emas. Uyqu — zaiflik emas. Ta’til — zaiflik emas. Chegaralar — zaiflik emas. Sog‘liq — egoizm emas. Oila — kareraga to‘siq emas. “Men yana bitta smenani ololmayman” deyish har doim ham mas’uliyatsizlik emas. Ba’zan bu eng mas’uliyatli qarordir.

Chunki butunlay yemirilgan shifokor bemorlar uchun yaxshiroq bo‘lib qolmaydi. U o‘zi uchun xavfliroq bo‘ladi. Ba’zan boshqalar uchun ham.

Biz tibbiyotga bo‘lgan muhabbatimizni o‘zimizni butunlay yo‘qotish darajasidagi qurbonlik bilan isbotlashga majbur emasmiz.

Yaxshi shifokor bo‘lib, yashashni xohlash mumkin. Bemorlarga sodiq bo‘lib, uyga qaytish mumkin. Karera qurib, oilani yo‘qotmaslik mumkin. Publikatsiya qilish va farzandning doim kichkina bo‘lib qolmasligini esda tutish mumkin. Ambitsiyali bo‘lib, ambitsiyani qafasga aylantirmaslik mumkin.

Tibbiyot hayotlarni saqlaydi.

Lekin u hayotni saqlayotganlarning hayotini olib qo‘ymasligi kerak.

Oxirida, ehtimol, hech kim necha marta yana bir soatga qolganimizni sanamaydi. Necha xatga tunda javob berganimizni. Necha dam olish kunini ishga berganimizni. Necha marta oilamizga: “Bugun emas”, deganimizni. CVga nechta band qo‘shganimizni. Sistema uchun bu muhim bo‘lishi mumkin. Lekin hayot uchun boshqa narsa muhimroq.

Biz yonida bo‘ldikmi? Bizni sevganlarni eshitdikmi? Farzandlarimiz qanday ulg‘ayayotganini ko‘rishga ulgurdikmi? Boshqalarni qutqarishni o‘rganayotganimizda o‘zimizdagi insonni saqlab qola oldikmi?

Balki asosiy savol biz kasbda qanchalik uzoqqa borganda emas, balki u yerga yetib kelganimizda bizdan nima qolganida.

Agar siz buni uzun smenadan keyin, call’dan keyin, normal uyqusiz o‘tgan haftadan keyin, navbatdagi dedlayn va navbatdagi “yana biroz chidash kerak”dan keyin o‘qiyotgan bo‘lsangiz, hech bo‘lmaganda bir daqiqaga to‘xtang.

Shifokor sifatida emas. Rezident sifatida emas. Publikatsiyalar muallifi sifatida emas. Sistemaning funksiyasi sifatida emas. Inson sifatida...

O‘zingizdan halol so‘rang: men nimani isbotlamoqchiman? Kimga? Va qanday narx evaziga?

Shifoxona ishlashda davom etadi. PubMed yangi maqolalar bilan to‘lib boraveradi. Sistema odamlarni izlashda, jadvallarni yopishda, vazifalarni taqsimlashda va oldinga yurishda davom etadi. Lekin sizning hayotingiz qoralama emas — uni keyin qayta yozib bo‘lmaydi. Tibbiyot chaqiriq bo‘lishi mumkin. Ma’no bo‘lishi mumkin. Butun umrning ishi bo‘lishi mumkin. Lekin u butun hayot bo‘lib qolmasligi kerak. Chunki shifokordan avval bizning ichimizda inson bor edi.

Va oxirgi bemordan keyin — u inson qolishi kerak.

Ushbu maqolani ijtimoiy tarmoqlaringiz va akkauntlaringizda imkon qadar kengroq ulashsangiz, minnatdor bo‘laman. Sizning repostingiz — mening mehnatim uchun eng yaxshi minnatdorchilikdir. Rahmat.

Farhod

Telegram: https://t.me/farkhodmd

Instagram: https://www.instagram.com/farkhodmd