Clip and Grow technique

تکنیک "رشدوهرس"درطراحی بونسای

تکنیک رشد وهرس(Clip and Grow technique) در پرورش بونسای از فنون بسیار قدیمی درطراحی درخت بونسای است .

اولین بار توسط هنرمندان بونسای چین ابداع شده وهنوز در مدارس بونسای جنوب چین (Chinese lingnan penjing) به روی درخت ها که مناسب بونسای ورشد تحاجمی وسریع دارند استفاده می شود ایده کلی در این تکنیک ساخت وپرورش بونسای بدون استفاده از سیم بندی است

درسبک بونسای ژاپن برای ایجاد بونسای به سبک جارو یا ساخت تنه ها پیچ خورده مخروطی صاف غیرمستقیم ( مویوگی) استفاده می شود جان ناکا فقید در کتاب فنون بونسای جلد دوم آموزش ساخت تنه مخروطی را شرح می دهد که از تکنیک رشد وهرس استفاده می کنند

پنجینگ نارون چینی محل هرس تنه در پیچ وخم ها مشخص است

روش کلیپ وهرس

تکنیک "کلیپ ورشد" رشد وهرس

تکنیک رشد وهرس در پرورش تنه بونسای

هنگام پرورش تنه بونسای باید روشی برای رشد تنه مخروطی در سایز مینیاتوری را پیدا کرد. همانطور که در مورد چرایی ضخیم شدن تنه ها که فتوسنتز در گیاه کربوهیدرات ها (قند ها) ساخته می شوند تبدیل به سلولز (قند n کربن)، تنه ها رشد می کنند زیرا گیاه قطور و بلند تر می شود. این در تناقض مستقیم با تمایل به کوچک نگه داشتن یک گیاه به عنوان بونسای است. بنابراین چندین روش ساخت تنه که یکی از این فنون ایجاد تنه "تکنیک رشد وهرس" می باشد که به گیاه امکان رشد می دهد و متعاقباً نیز برای بونسای شدن مفید است. این تکنیک فقط برای گونه هایی مناسب است که به راحتی شاخه های جدیدی را روی چوب قدیمی ایجاد می کنند. این را روی گونه هایی مانند کاج وسرو اعمال واجرا نکنید

تصویر بالا بر گرفته از کتاب فنون بونسای جلد دوم جان ناکا است که از تکنیک "رشد وهرس" استفاده شده و در سایت های خارجی وایرانی به شکل ها مختلف از آن استفاده ونشان داده شده(تصویر بالا) در لینک زیرگیف از ان ساخت شده (چگونه ازتنه...) توضیحات شکل ها را نشان می دهد

چگونه از تنه های استوانه-شکل یک اثر بسازیم ؟

جان یوشیو ناکا هنرمند بونسای

ترجمه وچاپ کتاب استاد جان ناکا به زبان فارسی

اتنخاب پایه واستفاده از تکنیک"رشدوهرس"

معمول در ایران پایه مناسب با تنه کوتاه ومخروطی در ارتفاع کم باشد به آسانی پیدا نمی کنید بعصی از فروشنده ها درختان کوتوله یامادوری با تنه زیبا دارند که بومی اکثر مناطق ایران نیست ودیگر قیمت های بسیار بالایی دارند در نهال فروش ها درخت های چند ساله که برای کاشت در زمین وباع تولید و پرورش داده می شود در ارتفاع بلند عرضه می شود سعی کنید درخت با تنه قطور ،سریع رشد وبومی آب وهوای منطقه شما باشد ضمناً مناسب برای پرورش بونسای وقبلاً از آن درپرورش بونسای استفاده شده باشدتهیه وخریداری بکنید

یامادوری(Yamadori):

به معنای درختی است که ازطبیعت وحشی وکوهستان ریشه کن ودر گلدان جهت پرورش بونسای از آن استفاده بکنند

دقیقاً این همان چیزی است که شما برای استفاده از تکنیک رشد وهرس بدنبال آن هستید تا بونسای خود را پرورش بدهید

درخت را در زمین بکارید چنانچه درخت قطر دلخواه شما را دارد اولین برش و هرس را می توانید انجام بدهید اگر قطر دلخواه شما را ندارد بگذارید درخت چند سال در زمین رشد بکند تا اندازه قطر تنه به ایده شما برسد سپس تنه درخت را برش بزنید واجازه می دهید تا دوباره رشد کند و دوباره برش بزنید این فرآیند چند بار تکرار می شود تا زمانی که یک تنه مخروطی طبیعی بدست آید این برش ها را در اواخر زمستان انجام دهید که در بهار جوانه های زیادی روی تنه رشد بکند شما نیاز به همه شاخه های جدید ندارید یک عدد از شاخه ها را راس جدید قرار بدهید وبقیه را هرس بکنید به طور کلی برای بدست آوردن یک تنه مخروطی طبیعی حداقل سه برش لازم است

نهال بلند را کوتاه ودر سالهای بعد تکرار کرده وشاخه راس را متواری از چپ وراست گرفته وبعد از رشد وهرس تنه خمیده وکج مخروطی (تیپر)نتیجه کار است

تیپر: در متون انگلیسی زبان که در خصوص بونسای تالیف شده با واژه ای با عنوان taper روبرو می شویم، که شاید ابهاماتی در فهم ما از این واژه ایجاد کند.

تیپر (taper) که ترجمه ی ژاپنی teppa miki می باشد به مفهوم باریک شدگی تنه ی درخت از پایین به بالا و در واقع همان فرم مخروطی درخت که در طبیعت نیز به وضوح قابل مشاهده است، اطلاق می شود.

محل برش که در آینده قسمتی از تنه می شود معمول توصیه می شود مورب وکج زده شود اما رشد جوانه ها وایجاد شاخه جدید امکان دارد از محل دلخواه رشد نکند بسیار از بونسای کارها که از تکنیک رشد وهرس برای پرورش تنه مخروطی استفاده می کند می گویند اگر برش را تخت ومسطح بزنید بهتر است وبعد از انتخاب شاخه می توانید محل برش را مورب بکنید

تنه را مسطح وتخت هرس وبرش بزنید پس از رشد شاخه از قسمت بالای تنه را مورب برش بزنید وبعد از پایان کار ازچسب هرس یا وازلین استفاده وزخم را پوشش بدهید

تفاوت برش مورب ومسطح در هر دوشکل برش نیاز به اصلاح محل زخم دارید

انتخاب پایه برای طراحی بونسای /قسمت اول

انتخاب پایه برای طراحی بونسای /قسمت دوم

با تکرار برش تنه رشد شاخه ها به قطر مناسب برسد دور تنه هم کلفت تر می شود تکنیک رشد وهرس زمان بر است ونیاز به صبر وشکیبایی دارد

تنه را در چه اندازه وارتفاع هرس کنیم؟

نسبت واندازه

معمول با اندازه گرفتن قطر تنه درخت می توانید اندازه وارتفاع نهایی بونسای را حساب کنید نسبت قطر تنه به ارتفاع نهایی درخت را می توانید۱:۳، ۱:۶، ۱:۸ ،۱:۱۲ حساب کرد اگر قطر درخت ۴ سانتیمتر باشد می توانید در یکی از این عدد های تابت ضرب وارتفاع نهایی بونسای را حساب کرد مثلا در۶ ضرب بکنید ارتفاع نهایی واندازه درخت می شود ۲۴ سانتیمتر عدد ثابت کوچک بونسای نمایی خیلی نزدیک (کلوزآپ)دارد وعدد های ثابت بزرگ تر نمای درخت از دور می باشد

معمول اولین برش را در ۱/۳ ارتفاع نهایی درخت نهایی ۰۰وبرش های بعدی دوم را ۱/۳ از برش اول تاارتفاع درخت والااخر برش ها زده می شوندمحل وتعداد برش وتکرار ان بستگی به شما دارد اما برای نتیجه گرفتن سریع حداقل به سه برش متوالی نیاز دارید می نوانید از دستورالعمل گفته شده استفاده بکنید

نکته : برش وهرس شدید در گیاه امکان دارد درخت خشک بشود بونسای کار ها معمول از چند درخت استفاده می کنندچنانچه درختی خشک شد روی بقیه وقت بگذارند

طراحی درخت قانون طلایی ۱/۳ - قسمت اول

طراحی درخت قانون طلایی ۱/۳ - قسمت دوم

طراحی درخت قانون طلایی ۱/۳ - قسمت سوم

در طرح های بالا ، توجه کنید که چگونه آنها می توانند به راحتی همان درختی باشند که از فواصل مختلف دیده می شود. از چپ به راست ، دور ، نزدیک تر ، کلوزآپ. این فرم ها را هنگام ایجاد طرح های بونسای خود در نظر بگیرید.

در چه وقت هرس بکنیم واز چه گونه درخت استفاده بکنیم؟

زمان هرس شدید در گیاه اواخر زمستان وقبل از بیدار شدن گیاه است در گیاهان همیشه سبز برگ پهن در وقت رکود درخت که گیاه فعالیت ندارد

گونه گیاهان چوبی برگ پهن که رشد سریع دارند از گونه های بومی منطقه خود استفاده بکنید درخت ها که روی چوب قدیمی جوانه می زنند کار به روی انها سریع تر به نتیجه می رسد مثل انار ،نارون،افرا،گل کاغذی وفیکوس اما همین گونه ها در مناطق با آب هوا های متفاوت رشد های متفاوت دارند

چه زمان هرس دوم وتکرار بعد را انجام بدهیم؟

زمان هرس اول بستگی به ضخامت درخت وایده شما دارد اما هرس های بعد بستگی به رشد سالیانه درخت شما دارد امکان دارد رشد شاخه جدید که راس درخت است چندین سال زمان نیاز داشته باشد که ضخامت آن با تنه قبل از نظر اندازه هماهنگ شود بعد از هربرش به شاخه جدید که راس شما است آز آن هیچ شاخه وبرگ را هرس نکنید با رشد شاخه ها تنه ضخیم تر می شود ومحل زخم بهبود می یابدپس هرس های تنه سالیانه نیست وقت ان زمانی است که تنه شاخه قطر مناسب را پیدا کرده باشد

استفاده از تکنیک "هرس ورشد" نهال را در زمین یا گلدان بکاریم؟

برای نتیجه بهتر از کاشت درخت در زمین استفاده بکنید تا سرعت عمل سریع باشد چنانچه امکانات زمین ندارید از گلدان های دوبل استفاده بکنید ابتدا نهال را در گلدان کم عمق (گلدان تعلیمی)بکارید وسپس گلدان را روی گلدان بزرگتر که خاک با زهکش خوب قرار بدهید ریشه ها ازسوراخ زیر گلدان رد ودر گلدان زیرین رشد می کند ضمناً چنانچه از گلدان استفاده می کنید هرس ریشه انجام ندهید فقط هرس شدید شاخه را انجام بدهید

گلدان آموزشی ،گلدان رشد،گلدان تعلیمی/قسمت اول

گلدان آموزشی ،گلدان رشد،گلدان تعلیمی/قسمت دوم

گلدان آموزشی ،گلدان رشد،گلدان تعلیمی/قسمت سوم

شاخه اصلی جانبی در درخت وبونسای ساختاری شباهت به یک درخت کامل (فراکتال)دارد

ایجاد شاخساره درخت بونسای توسط تکنیک "کلیپ ورشد"

در جلد اول فنون بونسای جان ناکا مبحث شکل شاخه ها از بونسای را توضیح داده در واقع این دوکتاب بسیار ارزش مند هستند از صفر تاصد پرورش بونسای در انها توسط شکل وکلام داده شده "تهیه این دوجلد کتاب را توصیه می کنم "شاخه ها در بونسای نمای یک درخت را دارد در طبیعت هر شاخه کوچک که چندین شاخه فرعی وشاخک وانشعاب داشته باشد تشابه به خود درخت کامل دارد(اصل فراکتال)پس دستور العمل ها پرورش شاخه ها مشابه ساختار کلی درخت بونسای را دارد

شاخساره یک درخت کهن سال در طبیعت منبع الهام برای الگو در بونسای می باشد شاخه های درخت در ابعاد بزرگ می بینید پر از پیچ وخم است کمتر خط های مستقیم دارند وتمام از خطوط شکسته C,L,I هستند

شاخه ها در طبیعت به خاطر سنگین بودن وگرایش زمین به سمت زمین خم می شوند وچون گیاه در الگو رشد به سمت منبع نور خورشید است راس شاخه به سمت آسمان است وتوالی این رشد وسنگین شدن بر اثر رشد مداوم سبب پیچ وخم در شاخه کهن سال می شود

در پرورش بونسای ایجاد شاخه های جانبی نمای کامل از شاخه ها پیر وکهن سال دارند داری پیچ وخم های بسیار که توسط تکنیک سیم بندی یا تکنیک رشد وهرس ایجاد می شوند زمان در سیم بندی اندک ولی در روش کلیپ وهرس طولانی است بدون سیم بندی شاخه ها که از روش رشد وهرس ایجاد شدن پیچ وخم ها بسیار طبیعی به نظر می رسند بعضی از گونه ها درخت با سیم بندی مشکل دارند وشاخه یا می شکند یا خشک می شود در این گونه از درخت ها بجای سیم بندی از تکنیک "کلیپ وهرس"استفاده بکنید

شاخه های اصلی ، شاخه فرعی،شاخک ها

در تصویر بالا عکس شاخساره یک شاخه بونسای ازنمای هوایی است عکس از کتاب تکنیک های بونسای جان ناکا جلد اول

فرم شاخساره هر شاخه آرایشی متفاوت دارد عکس از نمای فضایی واز روبرو

شاخه های جانبی اصلی در بونسای شکل مخروطی دارند که از تنه شروع وبه راس شاخه ختم می شود شاخه های فرعی که از شاخه اصلی انشعاب می شوند از یک سوم طول شاخه اصلی ایجاد می شوند عرض دوشاخه فرعی برابر با ۱/۲ طول شاخه هستند

فرم شکل دهی شاخه ها در بونسای می تواند مثلث،هرم یا بیضی یا چند ضلعی باشد اما این مجموع از شاخساره که ترکیبی از شاخه اصلی وشاخه های فرعی وشاخک ها می باشند جزیی کوچک از یک درخت کامل را نشان می دهند

در تصویر بالا از تکنیک کلیپ ورشد استفاده شده

چگونه در تکنیک رشد وهرس شاخه ها را توسعه بدهیم

شاخه های جانبی اصلی را که در بونسای خود نیاز دارید بدون کوتاه کردن وهرس آن اجازه بدهید رشد بکند وقطر آنها تا حدودی متناسب با قطر تنه بشوند در فصل هرس شاخه را مثل تنه درتکنیک رشد وهرس از یک یا دوبند هرس بکنید ومثل تنه یک شاخه راس قرار بدهید دوباره همین عمل را پس از توسعه شاخه تکرار بکنید تا طول به اندازه ای که خواستید برسد در شاخه های فرعی هم همین کار را تکرار بکنید تا زمانی که شاخه های فرعی هم ساخته وطراحی بشوند شاخک ها وانشعابات که به روی شاخه های فرعی رویش می کنند ساختار شاخساره را مشخص می کند با هرس وسرزنی وانتخاب درست جوانه که به سمت بیرون رشد بکنند شاخک ها کامل می شوند بعد از چندین سال شما شاخه هایی دارید که بدون سیم بندی به شکل بسیار طبیعی داری خم وپیچ هستند ونمایشی واقعه گرانه از شاخساره یک درخت کهن سال را نشان می دهند بدون انکه از سیم بندی استفاده کرده باشید این تکنیک در مدارس بونسای چین آموزش داده می شود در آنجا هر درختی را برای بونسای مناسب نمی دانند از درخت های خاصی استفاده می کنند که طی سالها تجربه متوجه شدن رشد سریع دارند ودر زمان های کوتاه می شود توسط تکنیک هرس ورشد به بونسای بسیار عالی برسند

در برش شاخه ها پس از رشد دقت بکنید که چه شاخه ای باید هرس بشود

چه بخواهید در کلاس بونسای ژاپن یا چین یا غرب طبیعت گرا بونسای را طراحی بکنید نیاز دارید که از چگونگی رشد جوانه ها وشاخه های معیوب اطلاع کافی داشته باشید طراحی درخت بدون دانستن رشد جوانه عملی نیست قیچی را بدون هدف به کار نبرید جوانه وشاخه هاکه به سمت بیرون هستند در بونسای نگهداری وشاخه وجوانه که به سمت داخل شد می کند قیچی وحذف می شوند در برش ساقه توجه کنید که رشد شاخه در آینده به سمت بیرون باشد

سرشاخه برداری وحذف جوانه

در این تصاویر دقت بکنید در تصویر اول شاخه درست هرس شده وجوانه پس از رشد شاخه از زیر وبه سمت بیرون رشد کرده شاخه بر اثر رشد به سمت نور خم وبه سمت منبع نور رشد می کند وبدون سیم بندی جهت درستی دارد/عکس از فنون بونسای جلد اول جان ناکا

پینجینگ (Pinching) حذف وبرداشتن جوانه ها ازشاخه ها بونسای است پینجینگ یا نیشگون گرفتن جوانه درخت در بونسای باعث ایجاد شاخک های وانشعابات مناسب وکوتاه در بونسای می شود معمولا در بسیاری از شاخه های جوانه های راس ویا جوانه ها که رشد آینده به سمت داخل است پینجینگ می کند تا رشد را در راس متوقف وباعث رشد جوانه های جانبی بشوند

روش نیشگون گرفتن جوانه به این صورت است که با دوانگشت یا پنس آنرا له و جدا می کند

پینجینگ یا نیشگون گرفتن : پنسمان

پنسمان

حذف و هرس انتهای شاخه‌های نرم، علفی و در حال رشد را كه به كمك انگشتان دست انجام ميگيرد را پنسمان گويند.برای اين کار جوانه انتهایی را با ناخن قطع می کنند و يا جوانه انتهایی را بين انگشتان فشار داده و له می کنند اين عمل موجب می شود که جوانه های جانبی رشد کرده و شاخه های جديد ايجاد کند

تمام جوانه ها که رشد آن ها به سمت داخل است حذف بکنید

در تصویر جهت رشد جدید پس از پینجینگ وبرداشتن جوانه ها را نشان می دهد

تکنیک رشد وهرس برش سرشاخه ها و نیشگون گرفتن جوانه به سمت داخل ساختار زیبایی از شاخساره بونسای طراحی می شودکه ساختار زیبایی را در نمای بونسای در زمستان به نمایش می گذارد که ترکیبی از خطوط نرم شکسته وبا ریتم در خم ها وپیچ ها کوتاه که هربینده را جلب زیبایی خود می کند که یک شاخساره از درخت کهن سالی را تماشا می کند که بغایت مینیاتوری وکوتوله خلق شد بدون رد واثری از هنرمند اثر که آنراخلق کرده

ساخت بونسای

برای ساخت یک بونسای از تکنیک "برش وهرس" دیدید که از مراحل مختلف استفاده وگذر کردیم

مرحله اول: تهیه پایه درخت وساخت تنه

مرحله دوم :ساخت شاخه های اصلی وفرعی در پایان این مرحله ساختار بونسای را کامل کردیم در این مرحله نیاز داریم درخت را که الان پیش بونسای است از زمین خارج ودر یک گلدان تخت تعلیمی مناسب با حجم ریشه ها بکاریم

مرحله سوم:در این مرحله توسط سرزنی ونیشگون گرفتن جوانه ها انشعابات وشاخک ها را رشد دادیم وساختار تاج وسایبان درخت را شکل دادیم وازیک پایه ناجور به یک بونسای رسیدیم با هرس ریشه می توانید گیاه را در این مرحله به گلدان بونسای انتقال بدهید

برای طی این مراحل نیاز به صبر وشکیبایی داریم چند سال طول می کشد؟ تا به مرحله آخر برسیم رشد درخت واستفاده درست از کارهای باغبانی دارد که شما انجام دادید و مدت زمان وسالها می تواند برای هر اب وهوا و امکانات محیطی وگونه درخت متفاوت باشد

نتیجه گیری

استفاده از تکنیک رشد وهرس قادر هستید بدون سیم بندی واستفاده از ابزار های مختلف برای خم کردن تنه وشاخه هاضخیم بونسای را پرورش وطراحی بکنید که بسیار طبیعی به نظر برسد استفاده از این تکنیک درکلاس بونسای ژاپن تنه صاف غیرمستقیم (مویوگی )کاربرد دارد البته در کلاس چین چون ساخت وطراحی تنه دستورالعمل خاصی ندارد وفقط ذوق ودانش هنرمند والهام از طبیعت درخت خود را برتر از نمونه طبیعی طراحی می کنند در تمام سبک ها کلاس چین از این تکنیک برای ساخت تنه استفاده می کنند ساختار شاخه های اصلی وفرعی در هر کلاس بونسای وسبک تشابه دارند واین ساختاربر گرفته از الهام وطبیعت است می توانید بدون سیم بندی شاخساره درخت خود را از تکنیک رشد وهرس بهره ببرید دربسیاری از گیاهان بخاطر شکنده بودن شاخه ها که قابلیت سیم بندی را ندارند می توانید از تکنیک رشد وهرس انها را سبک بدهید

ابتدای مقاله تکنیک رشد وهرس