ФРАНЦИЯДА НИМАЛАР БЎЛМОҚДА ? 2-ҚИСМ. ЎҚИТУВЧИНИНГ ЎЛИМИ, ЭРКИНЛИКЛАР ВА ЯНГИ ХАВФ !
Дониёр Рўзметов2020 йил 21 октябрь куни Франциянинг энг қадимий университетларидан бири Сорбонна университетида чечен террористи томонидан ўлдирилган тарих-геогфрафия ўқитувчиси Самуэл Патининг хотирасига бағишланган мотам кечаси бўлиб ўтди. Шу куни, бутун Францияда мотам куни эълон қилинган эди.
Ақли ва юраги тоза бўлган инсонлар бир овоздан қотилликни қоралаётган бўлсалар, воқеалар ривожидан бехабар ёки тарғибот манбаалари орқали нотўғри маълумот олиб, террористнинг қилмишини "тўғри тушуниш"га интилаётганлар ҳам бор. Афсуски, очиқчасига террористни ва қотилликни оқлаётган, мияси заҳарланган инсонлар ҳам етарлича.
Мен истак ва илтимосларни ҳисобга олиб, мазкур воқеа ва унинг атрофида юз бераётган гап-сўзларни имкон қадар холис таҳлил қилиб беришга ҳаракат қиламан.
Ҳозирча, "тарафлар"нинг нуқтаи назарларини қўйиб турамиз ва воқеалар хронологияси билан танишамиз.
ВОҚЕАЛАР ХРОНОЛОГИЯСИ
2020 йил 6 октябрь : Мактаб таълим дастури асосида "Маънавий ва фуқаролик таълими" дарсида Самуэл Пати ўз ўқувчиларига мазкур карикатураларни кўрсатади. У карикатураларни кўрсатишдан олдин ўқувчилари орасидаги мусулмон ўқувчиларнинг кўнгли оғримаслиги учун уларга "Агар бу суратлардан уларнинг кўнгли оғрийдиган бўлса, бошқа тарафга қараб туришлари мумкинлиги"ни айтади. Шундан кейингина карикатураларни кўрсатади.
2020 йил 7 октябрь : Бир ўқувчи қизнинг отаси Фейсбукда "Ўқитувчи карикатураларни кўрсатганлигини ва "мусулмон ўқувчиларга чиқиб кетишини буюрганлиги"ни айтиб пост қилади. Қизи қатнашган деб айтилган дарсга унинг қизи аслида умуман қатнашмаган бўлиб чиқади.
2020 йил 8 октябрь : Ижтимоий тармоқларда фаол бўлган диний радикал "пешво"лардан бири Абделҳаким Сефриауи ўқувчининг отаси билан коллежга бориб ўқитувчини ишдан бўшатишини талаб қилади. Кейин ўқувчининг отаси ўқитувчига қарши судга ариза беради. Кейин Фейсбукда пост қилиб ўқитувчининг исм-шарифи ва қайси коллежда ишлашини айтади.
2020 йил 9 октябрь : Террорист ўқувчининг отасига биринчи марта телефон қилиб бўлган воқеаларни сўрайди.
2012 йил 10 октябрь : Террорист ва ўқувчининг отаси Ватсап орқали ёзишадилар.
2012 йил 12 октябрь : Самуэл Пати ўз навбатида ўқувчи қизнинг отасига қарши туҳмат учун судга ариза беради. Ўқувчининг отаси Ютубда видео эълон қилади.
2012 йил 13 октябрь : Террорист ва ўқувчининг отаси яна телефонда гаплашади.
2012 йил 16 октябрь : террорист катта пичоқ олиб, коллежнинг олдига боради. Лекин ўқитувчини танимаганлиги учун шу ердаги ўқувчилардан уни кўрсатишларини сўрайди. Кейин икки ўқувчига 350 евро пул бериб, ўқитувчини кўрсатишга кўндиради. Ўқитувчи ишдан чиққанда ўқувчилар кўрсатгач, унинг орқасидан бориб, коллеждан 300 метрлар нарироқда ўқитувчини пичоқлайди ва бошини кесади.
Воқеа жойига етиб келган полициячиларга ташланган пайтида полициячилар террористни отиб ташлайдилар.
СЎЗ ЭРКИНЛИГИ ЁКИ ВИЖДОН ЭРКИНЛИГИ ?
Қотиллик юз бергач, турли "тарафлар" ўзларининг позицияларини илгари сурдилар. Менинг мазкур мавзу юзасидан шахсий позициям бор бўлса ҳам уни бу ерда билдирмасдан фақат тарафларнинг аргументларини баён этишга ҳаракат қиламан.
Ислом динида пайғамбарларнинг суратларини чизиш тақиқланади. Карикатура, яъни ҳазил ва танқид қилиш ҳақидаку умуман гап бўлиши мумкин эмас. Албатта, Эрон, Туркия, Марказий Осиё карикатуралари орасида тарихдан Муҳаммад пайғамбарнинг карикатуралари чизиб келинганлигига исботлар бор бўлса ҳам ҳозирда мусулмонлар орасида бу нарса мумкин эмас деб ҳисобланиши факт.
Агар кимдир бу ишни қиладиган бўлса, мусулмонлар буни ўзларини ҳақорат қилди деб ҳисоблашлари ҳамбор гап. Шу сабабдан, мусулмонлар "Инсон ҳуқуқлари ва эркинликлар юрти" бўлмиш Францияни карикатураларни чоп этганлиги учун иккиюзламачиликда ва мусулмонларнинг эътиқод эркинлигини ҳурмат қилмаганликда айблайдилар.
Франция эса бошқа бир эркинлик, сўз ва фикр эркинлигини илгари суриб, карикатура чизишни инсоннинг фундаментал ҳуқуқларидан бири деб атайди. Карикатура бу ҳажв ва танқид орқали бир ижодкорнинг фикрини етказиб берувчи сурат бўлиб, уни ифодалаш рассомнинг сўз ва фикр эркинлиги ҳисобланади деб айтилади.
Шундай бўляптики, икки эркинлик - виждон эркинлиги ва сўз эркинлиги қарама-қарши туриб қолгандай.
Бир АҚШ президенти, бир инглиз файласуфи айтган деб айтиладиган машҳур бир фикр бор : "Бировларнинг эркинлиги бошланган жойда бошқаларнинг эркинлиги тугайди".
Мен бу билан иккала эркинликдан бири танланган ёки танланиши керак демоқчи эмасман. Бу бор йўғи эркинликларнинг ҳеч бири тўлиқ ёки яхлит эмаслигини эслатувчи иқтибос холос. Эркинликларнинг қай бирига ким қанча муҳимлик беришини эса ўзлари белгилаб олади.
Олдинги қисмда айтилганидай, дастлаб француз инқилоби, кейинчалик 3-республика пайтида, 1905 йилда Франция динлар ва давлатни бир-биридан ажратгач, БАРЧАГА ВИЖДОН ЭРКИНЛИГИни кафолатлаган. Яъни динга ишонадиган одам ишониши, бунинг устига ўзи хоҳлаган динга ишониши ёки умуман динларга ишонмаслик эркинлиги мумкин бўлган.
Бундан келиб чиқиб, ишонадиган одам ишонишини, ишонмайдиган одам ишонмаслигини ифодалашга - айтишга, гапиришга, ёзишга ва чизишга ҳақли деб белгиланган. Ишонадиган одамнинг ишониши ишонмайдиганга ёқмаслиги ёки ишонмайдиган одамнинг ошонмаслиги ишонадиган одамга ёқмаслиги мумкин. Мумкин эмас, балки табиий. Шундай пайтда, француз жамияти уларнинг иккаласига ҳам бир хил ҳуқуқ, яъни ўз фикрларини ифодалаш эркинлигини беради.
Бу хитойликларга, саудияликларга, форслар, руслар, ўзбеклар ёки яна кимларгадир ёқмаслиги ва тўғри келмаслиги мумкин, аммо бу Франция жамиятининг танлови. Худди шу сабабга кўра, Франция Саудия арабистони, Эрон, Хитой ёки бошқа бирон давлатдаги қонунларни ёқтирмаслиги мумкин, аммо бориб уларни ўлдирмайди. Фақатгина ўз фикрини билдиради.
Баъзан менга "Франция ёки "Шарли Эбдо нега исломофоб ва мусулмонларга осилаверади?" деб савол беришади. "Шарли Эбдонинг ҳар бир сонини ўқиб юрган одам бундай савол бермаган бўлар эди.
"Шарли Эбдо" фақат ислом дини ва мусулмонларнигина эмас БАРЧА ДИНЛАРНИ ва БАРЧА СОҲАЛАР, жумладан сиёсатчиларни бир хилда танқид ва карикатура қилади. Унинг ёритадиган барча мавзулари олиб қаралса, уларнинг орасида ислом дини ва мусулмонлар арзирли фоизни ҳам ташкил қилмайди. Мусулмонлар фақат ўзлари карикатура қилинган сонларгагина эътибор берганлари учун газетани фақат ўзларига қарши деб ўйлайдилар. "Шарли Эбдо" карикатура қилганида бошқа динлар ёки соҳалар вакиллари ҳам газетани бир хилда ёмон кўриб кетадилар.
Шахсан менга газетанинг мақолалари, карикатуралари, фикрларини ифодалаш усуллари умуман ёқмайди. Лекин ўз фикрларини билдириш ва ифодалаш "Шарли Эбдо"нинг Франция давлати бериб қўйган ҳуқуқи ҳисобланади. Унга қарши мен ҳам ўз фикримни ва қарашимни ўзим хоҳлагандай ифодалашим мумкин ва бунга "Шарли Эбдо" тўсқинлик қилмайди. Чунки бу менинг фикр билдириш ҳуқуқим ҳисобланади.
Волтернинг бир гапи машхур : "Мен бу фикрингизга қўшилмайман, аммо уни айта олишингиз учун жонимни беришга тайёрман". Франция жамиятининг сўз эркинлигига нисбатан позицияси мана шу гапда жо бўлган.
Уни ёқтирмаслик, ёмон кўриш, "французлар бундай қилиши керак эмас" деб ҳисоблаш мумкин, аммо буни фақат французларнинг ўзлари ҳал қиладилар.
Ижтимоий тармоқларда мусулмонлар ҳиндлар, буддистлар ёки бошқа дин вакиллари устидан кулганлари, уларнинг сигирга сиғинишларини латифа қилганлари ва карикатураларни улашганларининг МУНТАЗАМ гувоҳи бўламиз. Французлар учун мазкур карикатуралар мусулмонларнинг бошқа динлар ҳақидаги гапирганлари ёки карикатура қилганларидан ортиқ аҳамиятга эга эмас.
Баъзан "французлар пайғамбарни ҳақорат қилди" деган мусулмонлар ҳиндларнинг ХУДОСИ, яъни сигирни бемалол ҳақорат қиладилар.
Агар мусулмонлар илгари сураётган асосда ҳиндлар ва дунёдаги барча дин вакиллари бошқаларни ўлдиришни бошласалар дунёда диний жаҳон уруши бошланиб кетган бўларди.
Мен бу гапларни қайсидир тарафни оқлаш учун эмас, позициялар ва ким нимани ҳис қилаётганлиги тушунарли бўлиши учун айтяпман.
ИЖТИМОИЙ ТАРМОҚЛАР - ТЕРРОРНИНГ ЯНГИ КАТАЛИЗАТОРИ ?
Дунёдаги истаган террорчилик ҳодисаларида бир террористлар қандайдир усул билан бирон инсонни ёки инсонларни ўлдиради. Ўқитувчининг ўлимига сабаб бўлган бу сафарги террорчилик ҳодисасининг барча учун, хусусан биз ўзбеклар учун бир долзарб ва аҳамиятли томони бор. Бу долзарб муаммо ҳақида французлар қатори, барчамиз тегишли хулосалар чиқаришимиз ва чоралар кўришимиз керак бўлади.
18 ёшли чечен террористи ўзи билмаган ва танимаган бир ўқитувчини ўз-ўзидан қидириб келиб ўлдирмаган. Уни шу ергача ва шу қотилликни қилишгача олиб келган воқеалар ривожи бор.
Юқоридаги хронология билан қайтадан танишиб чиқинг. Ўқитувчи карикатураларни синфга кўрсатганидан кейин воқеалар ўқувчи қизнинг отаси Фейсбукда пост қилишидан бошланган. Унинг ваҳималар билан ёзган постидан кейин Франциядаги чаламуллалар, фанатикларнинг гуруҳлари "портлаган". Бу ҳолат қандай юз беришини барчамиз яхши биламиз. Айниқса, мен бу ҳолатга ҳар сафар бирон долзарб мавзуни кўтарганимда дуч келаман.
Ота пост қўйиши билан бутун Франциядаги ижтимоий тармоқлардаги мусулмонлар барча нафрат ва ҳақоратларини тўкиб соча бошлайдилар.
Бу орада, француз сегментидаги "Фейсбук пирлари"дан бири - Сефриауи муаммога аралашади. Тўлиқ тасаввурга эга бўлишингиз учун ўзбек чала муллаларининг "пирлар"идан бирини, айниқса жанжаллар чиқариб, гиж-гижлаб юрадиган биронтасини тасаввур қилинг. Пост қўйилиши билан у "жабрдийда ота"нинг ҳимоясига отланади.
"Жабрдийда ота" қизи бу дарсда қатнашди деб алдаганидан ташқари унинг ўгай синглиси 2015 йилда Сурияга жиҳодга кетиб, ҳозир ҳам қидирувда бўлган.
"Авторитет пир" ва "жабрдийда ота" бирлашгач, улар Фейсбукни янада портлатиб юборишади ва шу куни "ота" коллежнинг манзили ва ўқитувчининг исм-шарифини беради. "Авторитет пир" эса барчани ўқитувчига қарши бирлашишга чақиради. Унинг чақириғи радикаллар учун худди фатводай тарқалади. Эртаси куниёқ, ҳали она сути оғзидан кетмаган янги радикал болакай "Ота" билан алоқага чиқади.
6 октябрь ва 16 октябрь орасида ўтган 10 кун давомида ижтимоий тармоқлар, жумладан Фейсбук, Ютуб, Ватсап оловланиб, гулхан кўтарилиб боради. Ва ниҳоят "аҳмоқлар"дан бири орадан чиқиб ушбу қотилликни амалга оширади.
Энди "авторитет пир" ҳам, "жабрдийда ота" ҳам, бошқалар ҳам "Биз террорист уни ўлдиришини билмаган эдик" деб жавобгарликни ўзларидан соқит қилишга уринмоқдалар. Дейлик, улар ростдан буни билмаган эдилар ва хоҳламаган эдилар, аммо уларнинг сўз ва ҳаракатлари воқеанинг шундай якун топишига сабабчи бўлди.
Ўзбекистонда қайси долзарб мавзуни олиб қарасангиз у ерда радикаллар аралшиб, динни аралштиришлари, бир-бирларини ва бошқаларни ҳақоратлашлари одат тусига айланган. Сўзлари ва амалларининг оқибатларини ўйламасдан уларни эргаштириб, радикаллаштириб борадиган "диний авторитетлар"имиз ҳам ҳаммага яхши танишлар.
Францияда юз берган воқеа эртага дунёнинг истаган бир давлатидан, хусусан Ўзбекистонда юз бериши мумкин бўлган воқеаларнинг биринчиси бўлади. Мазкур ҳолатда ким қотилликни қоралайди, ким ўқитувчининг ўзи айбдор деб билади, унинг шахсий танлови. Аммо агар Ўзбекистонда ижтимоий тармоқлардаги радикаллар ва уларнинг "пирлар"и назоратга олинмаса ва улар ёндирадиган гулханлар ўчириб турилмаса, кейин "пирлар"имиз "Биз бундай бўлишини билмаган эдик" деганлари ёрдам бермайди.
Мисол учун мана бу постда бир киши Франциядаги "жабрдийда ота" қилган ишни қиляпти. Мактаб манзилини тарқатмаслик учун қизил билан мен яширдим. Постда очиқ кўрсатилган эди. Бир "диний муаммо"ни ўртага ташлаяпти ва мактаб манзилини бериб, директорни радикалларга рўпара қиляпти. Директорни балки ҳеч ким ўлдирмас, агар ўлдирсачи ? Ўлдиргунча кутиш керакми ?
Постнинг "Друзья Шавката Мирзиеева - Shavkat Mirziyoyevning do'stlari" деган 285 000 дан ортиқ аъзоси бор гуруҳга қўйилиши эса навбатдаги террорчилик ҳодисаларига катализатор бўлиб хизмат қилади.
ХУЛОСА
Қотилликнинг яхши ва оқланадигани бўлмайди. Ҳатто диний томондан ҳам бировнинг жонини худодан бошқа ҳеч ким олишга ҳаққи йўқ. Яна "Бир кишини ўлдириш бутун инсониятни ўлдиришга тенг" дейилади. Шу сабабдан, ўқитувчининг ўлдирилишини ҳеч нарса оқламайди.
Франция ва бошқа давлатлардаги карикатура, яъни сўз эркинлигини ёқтирмаслик ва нотўғри деб билиш мумкин. Худди французлар бунинг тескарисини нотўғри деб билганларидай. Аммо террористлардан фарқли равишда французлар ўзларига ёқмаган фикр учун уларни бориб ўлдирмаяпти.
Агар ҳар ким ўз дини ҳақида гапирганни ўлдираверадиган бўлса, ҳиндлар мусулмонларни, мусулмонлар христианларни, христианлар буддистларни ўлдириши одатий ҳол бўлган бўларди.
Ўрта асрлардаги дин урушлари кейинчалик якун топгач, ҳозирда ижтимоий тармоқларда қайта жонланаётгандай. Бағрикенг, толерант ўзбек жамиятидаги тоқатсизлар, радикаллар ва фанатиклар ижтимоий тармоқлар орқали бошқаларни, ўз юртдошларини ва уларга умуман ёмонлик қилмаган инсонларни ҳақоратламоқдалар ва таҳдидлар қилмоқдалар. Бунга ижтимоий тармоқлардаги "Диний авторитетлар" ҳам улкан ҳисса қўшмоқдалар.
Франциядаги воқеалар келажакда Ўзбекистонда такрорланмаслиги, баҳсларга қизишиб кетган аҳмоқлар бир-бирларини пичоқламаслиги ва бошини кесмаслиги учун барчамиз масъулиятли бўлишимиз керак.
ФРАНЦИЯДА НИМАЛАР БЎЛМОҚДА ? 1-ҚИСМ. ИСЛОМ ВА "ИСЛАМИЗМ" !
ФРАНЦИЯДА НИМАЛАР БЎЛЯПТИ. 3-ҚИСМ. ТЕРАКТЛАР, ИММИГРАЦИЯ ВА ИСЛОМОФОБИЯ
"Uch zamon"ни барча ижтимоий тармоқларда кузатиб бориш учун
👇👇👇