Қазақ тілінің классикалық латын әліпбиі. Jaslatin26 нұсқасы

Arda

Қайырлы күн. Латын әліпбиінің осындай цифрлік технологиялар заманында қосымша таңбалармен қолданып жазу өте ыңғайсыз, тиімсіз екен.Мұндайда халық әйтсе де диакриттік таңбаларсыз теріп, түсіріп жазатын болады. Біз үшін қолайлы тәсіл бар, ол сол классикалық 26 әріптен құралған әліпби. Бірінші президентіміздің ойымен яғни “әліпби ешбір қосымшасыз, ноқатсыз болу керек” деп айтқаны дұрыс екен.

Қазақ тілі үшін латын әліпбиінің классикалық тәсілі

Jaslatin26

Й = y . Айдана - Aydana , қалай - qalay , бай - bay , аю - ayu

И = y. Индира - Yndyra, Аида - Ayyda , фильм -fylm , Каир - Kayyr

Ү = iu . Үміт - Iumit, үкімет - iukimet, түн - tiun, жүр - jiur

Ө = io . Көріпкел - Kioripkel, жөнде - jionde, өнер - ioner

Ә = ia . Әлем - Ialem , сәлем - sialem , мәдениет - miadenyet

I i = ii + сингармонизм. Инелік – ynelik, bілім - biilim, індет - iindet
Ы ы = І і. Қымыз - qimiz, ыстық - istiq

Ұ = uw. Тұмар - Tuwmar, Ұлы дала - Uwly dala

Ғ = gh. Арғын - Arghin, қоғам- qogham, ғалым - ghalim

Х = x. Һ һ = xx. Асхана - Asxana, айдаһар - aydaxxar

Ң = H h. еңбегіңнің - ehbegihnih, қаңтар - qahtar

Ш ш = C c. бірінші - biirinci ; қош бол - qoc bol, басшы-basci

Басқа дыбыстарды жазу тәсілі
Э э = E e электроника - elektronyka, экран - ekran

Ч ч = Ch ch Камчатка - Kamchatka, чек - chek

Щ щ = Sch sch Тищенко - Tyschenko, ащы - aschi

Ц ц = ts / s центр - tsentr, полиция - polysea

Ю ю = Yu yu Юпитер - Yupyter, аю - ayu,

Я я = Ya ya. Ямайка - Yamayka, акция - aksea

Ё ё = Eo eo. мёд - meod, ёлка - eolka

Telegram талқылау: http://t.me/qazlatin2021

Не себепті қосымша таңбаларды қолданбаған дұрыс?

Диакритикалық таңбасы көп әліпбидің мәтіні көріксіз болып көрінеді,оқуға қиындау. Мысалы қазақша: jańğyruğa, tańğı, töńkerıs, şańğışı, jańğyruğa, eńbegińniń, şeńberińniń, şaştarazşı, шешесі - şeşesı, шөміш – şömış. Түрікше мысал: Beyaza bürünen Türkiye havadan görüntülendi: Ülkenin doğal güzelliği gözler önüne serildi. Мұны оқу эстетикалық жағымды емес. Диакриттік таңбалардың мәтінде жиілігі аз кездесе ғана әдемі көрінеді: “Mieux vaut prévenir que guérir. Әріптегі ноқат таңбаларының азаюы сөздердің эстетикалық жағымдылығын жақсартады, бұл оқуды тездетеді.

Қосымша ноқаты көп әліпбимен қолмен жазу кезінде қол көп күш жұмсайды. Себебі жазу кезінде әріп үстіне таңбаны қойып отыру үшін сөзді жалғастырып жаза бермей тоқтап, түртіп отыру қажет. Әсіресе бір-бірінен айырмашылығы көп умлаут,седиль,макрон, бревис секілді диакриттік таңбалар болса, адамдар қолмен жазу кезінде көп қателеседі.

Филологтар ұсынған әліпби 31 әріптен тұрады. Диакрит саны 8. Сонда клавиатурада тұратын жалпы әріп саны 34(W,X,C).

Ноқат таңбалары көп әліпби жиілігі төмен 0.7~0.9% кездесетін әріптер ә,ө,ү үшін клавиатураға кнопкалар орнатуды қажет етеді. Компьютерде, ноутбуктарда кнопкаларды ыңғайсыз жақта басуға тура келеді, ал смарфтондарда клавиатураның кнопкілері кішірейіп көрінеді.Осының бәрі теру жылдамдығын күрт азайтады. Жастар арасында EN клавасын қолданушылары басымырақ болады

Диакриттік таңбасы көп әліпбилі клавиатурада программистер, IT-мамандар, ағылшын тілінің аудармашылары, мамандары мұндай клавиатурадан қолданудан бас тартады. Себебі көп терілетін , . / : ; “ < > секілді символдарды теру үшін қолдың саусақтары артық күш жұмсамауы тиіс, олар барынша бір кнопкамен ешбір Shift/Alt-сыз терілуі керек. Ал әріптерді ҚҚ клавасында NumPad жоқ Macbook секілді ноутбуктарда сандарды теру үшін пайдаланушы EN,RU секілді клавиатураға Shift+Alt арқылы қайта-қайта көшіп отыруға мәжбүр

32 әріптен тұратын Turkche Q клавиатурасының кемшіліктері: C’ G’, O’, I, A’ , U’ жиілігі орташа кездесетін қосымша таңбалардың ыңғайсыз жаққа орналасуы; латын әрпінің I i басқаша қолдануы

33 әріптен тұратын орыс тілі клавиатурасы РУС кемшіліктері: жиі терілетін үтір таңбасының шифт арқылы терілуі; сирек кездесетін э,х,ё, ъ, ю таңбаларға косымша кнопка арналуы, @ # $ ^ & [ ] { } символдарды болмауының себебінен теру үшін ағылшын клавиатурасымен терудің қажеттілігі.

О неудобстве запятой в русской клавиатуре РУС: «Вся история механизации набора текста показывает, что умные люди стремились сэкономить время печатающего. Достаточно было десяти минут труда случайного постороннего, чтобы неудобная, замедляющая набор раскладка стала тиражироваться и превратилась в стандарт. Это яркая иллюстрация того, какая ответственность лежит на каждом дизайнере». Сол себепті олар Русская машинопись клавиатурасын шығаруға мәжбүр болды.

Әзірбайжандар өздерінің латын әліпбиі қолмен жазуда ыңғайсыз, көбіне стандарт ағылшын клавиатурасын көбіне қолданатындарын жазады

“Основной недостаток диакритиков — загромождение письма мелкими, но важными деталями, опущение которых может привести к серьезным ошибкам”

“Диакритические знаки всегда имеет тенденцию к исчезновению, поскольку мир идет к упрощению в правописании слов: мёртвый-мертвый, café - cafe, Über-Uber. В интернете большинство не пишут буквы ё ,ъ ,щ. Букву э также стали редко писать.

В словах где диакритические знаки встречаются часто выглядят уродливыми и замедляют чтение [2)

Латын графикасында Я, Ю, Ц, Ч ,Щ әріптерінен бас тартып ia, iu , ts, ch, sh ретінде жазу бұл диграфтарды жасырын түрде қолдану. Халық ұсынған 8 жобаның бүтін төртеуі диграфты әліпбидің болуы – оны қолданудың тиімділігінде

2017 жылғы халықтың сынынан өтпеген нұсқада дауыссыз дыбыстарды өрнектеген gh, zh, sh, ch диграфтарына қарсылық болмады. Себебі халық осы диграфтарға транслиттен, ағылшын тілінің жазуынан бұрыннан көзі үйреніп қалды.

Нужно ли улучшать новый казахский алфавит?

– На мой взгляд, нельзя использовать один символ для обозначения звуков «y», «ұ», «ү». Это ставит под угрозу исходные звуки казахского языка «ұ», «ү» и даст преимущество звуку «у». Ситуация в эпоху глобализации позволяет нам игнорировать дополнительные отличительные знаки в символах, произносить все три звука «y», «ү», ұ» одним звуком «у» и даже писать только этим символом. Например, такие слова, как «Үміт», «Ұлжан», «Орал» уже стало «традицией» произносить с буквой «у» – «Умит», «Улжан», «Урал». Согласный звук [у], мягкий гласный [ү] и твердый гласный [ұ] удобно разделять одной основной буквой (U, Ū, Ü), но это ограничит использование букв «ұ», «ү». Кроме того, ошибочно игнорировать тот факт, что частота буквы «у» намного выше, чем у звуков «ұ», «ү». Необходимо подумать о передаче звука «у» собственным символом в базовом латинском алфавите. Говорить и писать все с одним звуком «у» удобно для русскоязычных и англоговорящих людей, но на казахском языке приведет к сложностям. В первую очередь нужно учитывать фонетические особенности нашего родного языка, а не английского. Кроме этого двойные гласные «ы» и «i» в нашем языке должны быть обозначены аналогичным образом. Гласную «i», как мы пишем уже давно, следует обозначать буквой «I i», а звук «ы» буквой «I ı» без точки над буквой, – поделился мнением доцент Актюбинского университета им. К. Жубанова, кандидат филологических наук Нурбол Садуакас.

Тіліміздің төл дыбыстарына әріп арнамасақ ағылшын тілінің ықпалы күшейіп кетеді емес пе?

Тілді дамытуға дұрыс бағытпен көңіл бөлінсе ағылшын тілінен келген англицизмдерді өз тілімізге сай дыбыстық өзгешелеп, сәтті аудармалар, жақсы контент арқылы оп-оңай сақтап қала аламыз. Оған дәлел ретінде неміс тілін айта аламын. Олар ағылшын тілінің маркетинг пен бизнесте ықпалын сезе бастаған соң, мемлеткет пен қоғам тілге көп көңіл бере бастады. Осы қадамдардан кейін ағылшын тілінің теріс ықпалы тез әлсіреді. Көбіне бұл тілді дамытатытын ықпалды азаматтарға байланысты. Классикалық әліпби арқылы тіліміздің рөлі, дамуы өте тез болатын болады.

Екіншіден бұл әліпби ағылшын тілінен мүлдем өзгеше.

e әрпі бізде тек /е/ дыбысын ғана береді. Ағылшында /э/, /и/, сиқырлы e (fake,cake) және т.б.

a әрпі бізде тек /a/ дыбысын ғана береді. Ағылшында /ә/, /эй/, /э/. Мысалы: bat, snake, Andrew.

u әрпі бізде тек /у/ дыбысы. Ағылшында /йу/, /a/. Мысалы: tube, up

g әрпі бізде тек /г/ дыбысы. Ағылшында көбіне /джи/, кейде h арықы /г/ деп оқиды. Мысалы: general, Ghana

j әрпі бізде тек /ж/ дыбысы. Ағылшында /й/, /дж/. Мысалы: Jamayka, joy.

x әрпі бізде тек /x/ дыбысы. Ағылшынжа /кс/, /з/. Мысалы: Xerox, xylophone.

c әрпі бізде тек /ш/ дыбысы. Ағылшында /к/, /с/, /ш/. Mысалы: Cola, center, social.

i әрпі бізде /і/, /ы/ береді. Ағылшында көбіне /и/, /aй/, кейде /ш/. Мысалы: income, bike, attention.

q әрпі бізде тек /қ/. Ағылшында /к/, /ку/. Мысалы: aqua, boutique

h әрпі бізде /ң/. Ағылшында /х/ немесе сиқырлы gh,ah. Mысалы: hello, bahrein,

Барлығы шамамен 9 өзгешелік бар!

Ағылшын сөздерімен аралысып шатыс болмай ма?

Неміс (29), испан (27), итальян (21) , швед, норвег, дат (29), нидерланды (27) алфавиті көбіне тек 26 классикалық таңбамен қолданады. Халықаралық бренд атауларын ағылшын тіліндегідей жазып, оқиды: Facebook, Whatsapp, Uber т.б

Түріктердің жаңалық сайттарын ашып қарасаң араластырып жазып, оңай оқи береді. Демек бұл кедергі емес.

Неліктен смартфонда латынның классикалық 26 таңбалы болған дұрыс?

Клавиатуралық раскладканы орнатуға, әріптерді жабыстыруға, оған үйреніп кетуіне көп ақша мен уақыт ресурстары кетеді. Ал классикалық алфавитпен ештеңені үйренудің, орнатудың, әріптерді үстіне жабыстырудың еш қажеті жоқ!

Алфавиттік рет дүние жүзінде қалыптасқан A-Z ретіне дәл болады, яғни қиналмаймыз.

Билік диакритті әліпби қабылдағанме, түбі қайтып 26 әріпке келеді. Себебі қолданушылар қосымша әріптерсіз ñ, ä, ö, ï, ü, ś, g', ū, -> n, a, o, i , u , sh, g , u деп жай әріптермен жазатын болады. Демек бәрібір де диграфқа қайтып ораламыз. Филологтар болжамы бойынша біздің әліпбиіміз түріктердің әліпбиіне жақын болса бізге тиімді, түріктер бізде жақсы түсінетін болады делінеді. Негізінен тек бір халыққа емес, барлық әлемге тиімді болғаны жақсы. . Біздің мәдениетіміздің, өлеңдеріміз еш қиындықсыз жазылып, оқылатын болса, кез келген шетел азаматы қарапайым классикалық әліпбиді көріп өзінің тіл үйренуін жеңілдетеді. Түріктерге еліктегеннен сонша пайда жоқ. Қазақ тілінің өзінің потенциалы орасан зор.

Егер қазақ тіліне жеке смартфонда раскладка болмаса онда сөздерді жылдам жазуға предикт сөздер болмайды емес пе?

Ол функцияның болар болмасын тексеріп көрдім. SwiftKey мен Yandex клавиатураларында EN ағылшын раскладкасында жиі теретін сөздер сөздікте автоматты сақталып қалады екен. Мысалы Sialemetsiz be деп бір рет тергеннің өзінде келесі жолы сізге сөзді тез теруге ұсынып тұрады. Дегенмен қажет болса смартфондарда қажетін орнатып, ENG алып тастап қолданса да болады. Негізінен техникалық операциялық жүйелерде интерфейстегі тілді таңдаған кезде оңай болу керек.

Почему стоит использовать классический алфавит из 26 букв?

Не нужно ничего установливать чтобы печатать
Будет легче сортировка по A-Z.
Удобно когда создаем хэштеги, ссылку, бренд, придумываем логины, почту, пароль, команду в мессенджере, пишем код на языках ПО, горячие клавиши большинство программ и операционных систем, реквизиты и т.д
Новые технологии связанные с Big data, machine learning, блокчейн
Не нужно дополнительно ресурсы на гравировку/наклейку клавиатурной раскладки.
Набирать текст с QWERTY клавиатурой на смартфонах намного удобнее по сравнению с русской йцукен с 33 буквами, азербайжанской 32. Так как в ее дизайне буквы больше и шире расставлены друг от друга.
Удобно писать от руки латинские буквы без диакритических знаков.
Частотность букв похожа с английской клавиатуры и подходит к нашему алфавиту.
Нужно всего пять фонем чтобы адаптировать к классической латинице.
Чехи, особенно чешские программисты пользуются англйиской раскладкой на QWERTY вместо своих QWERTZ+диакрит
Сложность набора символов , . / : ; [ ] { } при добавлении новых букв к клавиатуре и т.д
Если создать отдельную клавитару для каз. языка то убрать английскую раскладку с ОС нельзя. К примеру в Macbook Air. А значит придется иметь раскладки РУС, ҚАЗ, ENG, QAZ.
Ответ на статью ученого Н. Рсалиева что диграфный алфавит чрезмерно удлиняет количество знаков в казахском тексте: проведен анализ текста Абая "Бірінші қара сөз", приходим к выводу что удлинение текста по сравнению с кириллической составляет всего лишь 5-7%. К большому удивление тексты написанные на латиницы выглядят короче чем кирилической графике при одинаковых шрифтах!

Дыбыстардың белгіленуі туралы

Неліктен /ш/ дыбысын С с латын әрпі арқылы алған дұрыс?

Түріктерде, әзірлерде /ж/, /дж/ болып қолданылады, бірақ бұдан проблема көріп жүрген жоқ. Демек біз де оны /Ш/ ретінде қолданғанымыз өте тиімді болады.

/ʃ/ Voiceless postalveolar fricative. Ш = C с

M: бірінші - birinci ; қош бол - qoc bol, басшы-basci, шешім - cecim.

1928-1938 жылғы Жаңаәліп латын әліпбиінде сәтті қолданылған қолданылған [27]

Кодекс Куманикус батыс қыпшақтарының XIV ғасыр еңбегінде осы әріпппен қолданылған.

Не себепті /й/, /и/ дыбыстарын бір ғана Y y латын әрпімен берген дұрыс?

Біздің төл қазақ тілімізде көбіне /й/ кездеседі, ал оған халықаралық кең қолданыста көбіне Y y латын әрпін қолданады. Ал латынның і әрпі бізге /і/ мен /ы/ дыбыстарын беругі өте қолайлы. Әріпасты сөздердің саны азаяды: қымыздықтың - qymyzdyqtyñ деген сияқты. . .

/ j / Халықаралық фонетикалық әліпби бойынша (IPA). Voiced palatal approximant. Й й = Y y . бейбіт - beybit, Базарбай - Bazarbay

/i/ Close front unrounded vowel . Turkish example: dil - /дил/, ip - /ип/.

И и = Y y. филиал - fylyal, Каир - Kayyr.

Неліктен /х/ дыбысын латынның Х x арқылы алған тиімді?

Артықшылығы ashana[ашана], shema[шема] кездеспейді.

Өзбек латын әліпбиінде сәтті қолданылған. Ағылшын тіліндегі X x /экс/ өзгешелігі артады. Ал /һ/ дыбысын жиһаз - jeexxaz, қаһарман - qaxxarman, жаhандану - jaxxandanu қолдансақ болады.

/h/ Voiceless glottal fricative .M: қаһарман - qaxxarman, жаhандану - jaxxandanu

Неліктен /ң/ дыбысын латынның H h арқылы алған тиімді?

Тиімді әдіс, бұл сөздің ұзаруынан сақтайды. Мысалы : қоңыздың – qohizdih, еңбегіңнің - ehbegihnih, шеңберіңнің - cehberihnih.

/Ң/ дыбысы қазақ тілінде жиі кездесетіні оның тәуелдік жалғауынан белгілі. Сондықтан оны h арқылы беру бұл тәсіл диграфтардың қолданылуын азайтып, әліпбидің тиімділігін, эстетикалық көрінісін жақсы көрсетеді.

2013 жылдың өзінде НИИ жобасында 36, 42, 43, 44, 47, 233 нөмірлеріндегі ұсыныстарда айтылып кеткен.

Көбісі ағылшын тілінде H h әрпі тек /х/ дыбысын береді деп ойлайды. Мысалы: habits /хәбитс/, hello - /хеллоу/ = сәлем деген сияқты. Бірақ бұл әріптің өзі бірнеше тәсілдерде қолданады. Мысалы: honor /оноо/ = құрмет, what /уот/ = не , Bahrein /баарейн/ = Бахрейн, nah /наа/ = жоға, Ghana /Гаана/ = Гана елі. Бұл жерде сиқырлы h алдыңғы/кейінгі әріптің дыбысталуын өзгертіп тұр. Демек бұл әріп тек /х/ үшін ғана қолданылуы керек деуге келмейді.

Ң ң = H h . IPA: /ŋ/ The velar nasal.

Ғ ғ = gh IPA: /ɣ/ Voiced velar approximant.

Мысалы: ғалым -ghalim, қоғам - qogham

Транслиттан белгілі әдіс
Бас әріп ретінде кездесу жиілігі өте аз [27]
Бір сөз құрамында ғ фонемасы сөздерде максимум екі рет кездеседі: ғалымға, қағазға

Ахмет Байтұрсынұлы бабамыз бұрын араб жазуында сөздің жіңішкелігін көрсету үшін сөз алдына ' дәйекше қою арқылы қазақтың төл 28 дыбысын 24 әріпке ақ кіргізген.

/y/ Close central rounded vowel

Y = iu. Мысалы: үкімет - iukimet, күнтізбе - kiuntizbe, үнемде - iunemde

Түрікше мысал: güneş

/ү/ дыбысының кездесу жиілігі өте аз: 0.7%
Мәтіндерде iu тіркесі кездеспейді

/œ/ Open-mid front rounded vowel - Wikipedia

Ө = io . Turkche: göz. Мысалы: көрме-kiorme, көмек-kiomek, өтініш – iotinic

Кездесу жиілігі өте аз небәрі 0.8%
Сөздерде io тіркесі кездеспейді [5]

/æ/ Near-open front unrounded vowel - Wikipedia

Ә = ia. Мысалы: мәлімет- mailimet, тәсіл - taisil, әлeм - ailem, әпке - aipke

Түрікше мысал: kitap /китәп/

сөздерде аі тіркесі кездеспейді [5]
ae, oe диграфынан гөрі ia, io диграфын қолдану бұл әліпбидің эстетикалық көрінісін жақсартады. Saebiz сөзінен Siabiz сөзі әлдеқайда қысқа,жағымды көрінеді. Көлденец тұрғысынан визуалды түрде салыстырсақ і әрпі е әрпінен екі/үш есе жіңішке. Sabiz бен Saibiz арасында айырмашылық жоқ секілді.
Бұл тәсілге ұқсас ретінде Караим түркі тілдес халқының тілі жатады. Мысалы латын әріптерімен жазылған бөрі- biori, көк - kiokliar [көкләр],төрт - diort [дөрт],төйле - tiolia [төлә] сияқты сөздерінде ә=ia, ө=io деп жазу қалыптасып кеткен екен
осы дыбысты беруде ағылшын тілінің bargain, certain сөздерінде кездеседі

Ұ = uw . Мысалы: Жасұлан - Jasuwlan, Ұлы дала - Uwli dala, құтты болсын - quwtti bolsin, Құран - Quwran. IPA: /ʊ/ Near-close near-back rounded vowel

Мәтінде кездесу жиілігі 2.18%. [5]

2 - тәсіл. Ұ ұ = ou. Мысалы: Жасұлан - Jasoulan, Ұлы дала - Ouli dala, құтты болсын - qoutti bolsin, Құран кәрім - Qouran karim.

Неге ou ?

Такое же сочетание ou как звук [ʊ] используется во французском языке. К примеру слова: journal, fourmi, pourquoi
Как звук [ʊ] используется в английском языке: soul, would
Пример фотографии что сочетание ou подходит: Nur Soultan
С точки зрения дизайна отлично подходит
ou не встречается в текстах [5]

Неліктен /і/ мен /ы/ бір I i арқылы болған дұрыс?

Түріктердің өздері сол бір әріп арқылы істеген. Бірақ оларда / і / өте аз кездеседі, сонда дыбыс үндестігін сәтті қолдана отырып олар /і/ дыбысын оңай оқиды: müşteri, Türkiye деген сияқты сөздер. Дерек көзі

Ы = I i . /ɯ/ Close back unrounded vowel. .

Түрікше мысал: ılık [ылық],sığ [сыы]

Ыстық - istiq, қызыл - qizil.

/ɪ/ Near-close near-front unrounded vowel. І i = iі . Turkche: müşteri

і дыбысын алғашқы буыннан бастап кездессе қосар ii арқылы оқуға болады: тіс - tiis, білім - biilim, кілем - kiilem. Қалған жерде дыбыс үндестігі орындалады: теріс - teris, бөлім - biolim.
Негізі біз жазып жүрген Ы таңбасы көне түркі руна жазуында таңбасы ı таңбасына ұқсас болған. Ал Ы таңбасы тарихына үңілетін болсақ, кирилл әліпбиіндегі Ь + I (и) құрама таңбаларынан жасалған. Бұл таңба ертеде диграф ретінде қолданылған [21,22]. Кейін уақыт өте келе бір таңба ретінде жазу оңай болғандықтан, жеке таңба болып кеткен.[1-6]

Тіпті ЫІ ретінде қостаңба арқылы қолдану түрлері де кездеседі екен.

Зерттеу бойынша латын әліпбиімен мәтіннің ұзындығы кириллдікін ұзармайтын болып шықты(соңғы беттегі Абайдың қара сөзі).
осы тәсілмен сөздердің ұзындығы кирилден 20%-ға кішірек
Жалпы сөздердің бұлай кездесуі жиілігі 23~27% [5, 52бет]

Емлеге бағынбайтын сирек кірме сөздер: бірыңғай - biirihghay, қадірлі - qadirli

/у/ = U. IPA: /u/ Close back rounded vowel

Түрікше мысал: uzak,uçak. Орыс тілінде: узкий. Украин: pyx

; бару – baru, Рухани Жаңғыру - Ruxany Jahghiru, туу - tuu. Бізде қалыптасқан [у] дауысты түрін U арқылы болсын. Қазақ тілінде У өте жиі кездесу себебі бұл [u] дыбысымен келетін жұрнақ,жалғаулардың көп болуы

IPA: /w/ Voiced labio-velar approximant

Abkhaz example: ауаҩы. English: weep

У у дауыссыз ретінде U u: ауа - aua, тауық - tauiq, уақыт - uaqit

шоу - cou, боулинг - boulyng

Э э = E e. IPA: /ɛ/ Open-mid front unrounded vowel - Wikipedia.

Турікше мысал: ses [сэс]. M: эстетика- estetyka, элемент - element.

Исследование соотношения частотности букв английского, казахского алфавита JASLATIN26 чтобы понять подходит ли нам клавиатура QWERTY [24, 26]

Пренебрежимо соотношения разниц букв E, O, I, H по причине того что они очень удобно расположены для указательных, средних пальцев. Оранжевый и красный цвет означает степень сложности набора кнопки безымянным, большим пальцем. И можно заметить что всего лишь буквы Q, Z недостаточно удобно расположены для эффективного набора. В идеале этот вопрос может быть решен заменой расположения между буквами Q и F либо сокращени слов с буквой Q.

Таким образом можно сделать вывод что раскладка QWERTY подходит для казахского языка более чем на 88%.

Буквы в действующем алфавите на основе кириллицы, обозначающие звуки (ә)-[æ], (ө)-[ɵ] и (ұ)-[ʊ] имеют низкие частоты употребления, так как они встречаются только в корневых словах и не применяются в суффиксах и окончаниях, т.е. не будут появляться в производных словах и словоформах. Так, если в новом алфавите обозначим эти звуки диграфами, то запись слова с их участием не будет сильно удлиняться, около ~ 5%. Данная цифра получена на примере текста слова назидания А. Кунанбаева (страница 20).

Biirinci qara sioz

Buwl jasqa kelgence jaqsi iotkizdik pe, jaman iotkizdik pe, iayteuir iomirimizdi iotkizdik, aytistiq, tartistiq - iaurecilioreqajidiq, jaliqtiq; qilip jiurgen iisimizdih bayansizin, baylausizin kiordik, biari qorciliq ekenin biildik. Al, endi qalghan iomirimizdi qaytip, ne qilip iotkizemiz? Soni taba almay iozim de qayranmin. El baghuw? Joq, elge baghim joq. Baghusiz dertke ucirayin degen kiisi baqpasa, ne albirtqan, koihili basilmaghan jastar baghamin demese, bizdi quday saqtasin! Mal baghuw? Joq, bagha almaymin. Balalar iozderine keregince iozderi baghar. Endi qartayghanda qizighin iozih tiugel kiore almaytughin, uwri, zalim, tiilemsekterdih azighin baghip beremin dep, qalghan az ghana iomirimdi qor qilar jayim joq. Ghilim baghu? Joq, ghilim baghargha da ghilim siozin sioyleser adam joq. Bilgenihdi kimge iuyretersih, bilmegenihdi kimnen suwrarsih? Elsiz-kiunsizde kezdemeni jayip salip, qolina kezin alip otirghannih ne paydasi bar? Muwhdasip cer tarqatisar kiisi bolmaghan soh, ghilim iozi - bir tez qartaytatughin kiuyik. Sofiliq qilip, diin baghu? Joq, ol da bolmaydi, oghan da tinictiq kerek. Ne kiohilde, ne kiorgen kiunihde biir tinictiq joq, osi elge, osi jerde ne qilghan sofiliq? Balalardi baghu? Joq, bagha almaymin. Baghar edim, qalayca baghudih mianisin de bilmeymin, ne bolsin dep bagham, qay elge qosayin, qay xareketke qosayin? Balalarimnih iozine ilgeri iomirinih, biiliminih paydasin tinictiqpenen kererlik orin tapqanim joq, qayda bar, ne qil derimdi bile almay otirmin, ne bol dep bagham? Oni da ermek qila almadim. Aqiri oyladim: osi oyima kelgen niarselerdi qaghazgha jaza bereyin, aq qaghaz ben qara syani ermek qilayin, kiimde-kiim icinen kerekti sioz tapsa, jazip alsin, ya oqisin, keregi joq dese, ioz siozim iozimdiki dedim de, aqiri osighan bayladim, endi munan basqa ecbir jumisim joq. (1817 символ,кирилл әріптерімен 1733 таңба, демек 5%-ға ғана артық)

Әліпбиге қосымша таңба енгізгендегі көрінісі:

Қазақ тілінің классикалық латын әліпбиі. Jaslatin26 нұсқасы

Дыбыстардың белгіленуі туралы

Report Page