جشن سده

🔴جشن سده

مقدمه :

🔶🔷بی شک جشن های ایرانی در همه ی اعصار و به خصوص در عصر باستان ریشه در اعتقادات و سنن گروهی ، اقوام و ملت هایی  دارد که در یک خاک و یک زمان مشترک ، در کنار هم می زیسته اند و برسی و تطبیق آن با سنن باقی مانده ی امروز ،خالی از لطف نیست .

🔷🔶 جشن های ایرانی نیز از این قاعده مستثنی نیست و برسی و تحلیل آنها اطلاعات جامع ای از اندیشه ها و رسومات مردم این سرزمین به دست ما می دهد . همانطور که می دانیم جشن نوروز به عنوان بزرگترین جشن های ایرانی شمرده می شود و این جشن باستانی از روزگار کهن تا به امروز باقی مانده است و برسی هر جنبه ی آن روشنگر نمادی است که مردم این سرزمین به صورت اسطوره ای به آن باور داشتند. اما علاوه بر اهمیت این جشن ، همیشه جشن مهرگان و سده نیز در کنار آن مهم دانسته شده است و به عنوان یکی از نماد های هویت این سرزمین شناخته می شود .

در این مجال کوتاه به جشن سده  که پر بحث ترین این جشن ها در میان ایرانشناسان و مورخان است می پردازیم :

درباره ی این جشن اطلاعات و منابع فراوانی به جا مانده که از کاربردی ترین و معتبرترین آنها می توان به یادداشت های کریستین سن و همچنین یادداشت های استاد تقی زاده و هاشم رضی که در باب گاه شماری است اشاره کرد .

این جشن ، جشنی ملی است که ایرانیان از دیرباز در شامگاه دهم بهمن یعنی روز مهر از ماه بهمن با بر افروختن آتش و گرد آن جمع شدن برگزار می کردند .

پیشینه ی جشن سده

🔷در مورد پیشینه ی این جشن روایات بسیاری وجود دارد که هر کدام از آنها بنیان این جشن را به کسی نسبت می دهند اما ما در این مجال کوتاه به مهم ترین آنها که در منابع مختلف از جمله اثار دکتر مهرداد بهار و دکتر خالقی به تعدد آمده اشاره می کنیم ؛

۱_ بنا بر روایتی این جشن پس از گذشتن صد روز از رفتن ایزد رپیدوین به جهان زیر زمینی برای حفاظت از آب های زیر زمینی و گیاهان از آسیب زمستان بر گزار می شده است .

۲_ بر اساس گزارشی دیگر ؛ هنگامی که فرزندان مشی و مشیانه به عدد صد ، رسید جشنی ترتیب دادند و آن را سده نامیدند .

۳_ اما در روایت دیگری که اکثر اتفاق آرا بر آن است و حتی در فرهنگ عمید فارسی نیز ، ریشه ی جشن سده دانسته شده است ، بنیان این جشن را به هوشنگ ، پادشاه پیشدادی منسوب می کنند. در این روایت روزی هوشنگ به همراه ، صد تن از ملازمان و یارانش به کوه می رود .

ناگهان در همین حال، مار بزرگی بر آنها پدیدار می شود و هوشنگ برای دور کردن آن سنگی بر میدارد و به طرف مار پرتاب می کند . اما این سنگ به سنگ دیگری می خورد و آتش پدیدار می شود . در مورد اینکه آن مار سوخته شد یا فرار کرد بین منابع مختلف ، اختلاف است .

این قطعه از داستان هوشنگ در برخی از نسخه های کهن شاهنامه نیامده است اما خود فردوسی در تحریر دوم آن را به داستان هوشنگ اضافه کرده است .

در اینجا ممکن است موضوع اینکه آیا این داستان الحاقی است یا خیر به ذهنتان خطور کند . که در اینجا فرصت ذکر استدلال های آن نیست و شما را برای مطالعه در این باب ، به مقاله دکتر خطیبی با همین موضوع ارجاع می دهم .

۴_ اما  علاوه بر روایت بالا ، از این جشن شانزده بار دیگر در شاهنامه سخن به میان آمده است .بر اساس گزارشی دیگر ، پیشینه ی این جشن ؛ به پیروزی فریدون بر ضحاک نسبت داده شده است . زیرا هنگامی که فریدون بر ضحاک پیروز شد تعداد آزاد شدگانی که هر روز توسط وزیر ضحاک ، یعنی ارمائیل نجات داده می شدند به عدد صد رسید .۵_ به نوشته ی عده ای از مورخان جشن سده ۵۰ روز و ۵۰ شب قبل از اعتدال بهاری ، یعنی همان نوروز برگزار می شود چون جمع شب روز صد می شود .

۶ _ بر اساس گزارش ابوریحان بیرونی در آثار الواقعه ، ریشه ی این جشن به ادشیر بابکان ساسانی نسبت داده شده است . که بر اساس گزارش او این جشن از دوره ی اردشیر به صورت ، عیدی رسمی شده و سپس با آیین زرتشتی آمیخته و به شکل جشنی ملی در آمده .

۷_ یکی دیگر از دلایل گرامی دانستن این شب ، آن است که ایرانیان دو ماه میانی زمستان ، یعنی دی و بهمن را به علت سرما به شدت سخت و طاقت فرسا می دانستند و معتقد بودند در این دوران که مطابق با چله بزرگ بود ( شب یلدا ) اهریمن زنده و نیرومند می شود اما ایزد مهر هم در این هنگام پدیدار می شود و به مبارزه با او می رود . پایان این مبارزه را که پیروزی با مهر بود چله ی کوچک یا همان سده می دانستند و جشن می گرفتند .

ریشه شناسی واژه سده

🔶از نظر ریشه شناسی باید گفت کلمه ی سده که در حالت اسم بوده است مونث بوده و از واژه اوستایی sand  به معنای به نظر رسیدن مشتق شده  .

 رسوم این جشن :

🔷 در اشاراتی که مورخان از این جشن کرده اند ؛ از جمله رسومی که در این جشن اجرا می شد این بود ؛ که مردمان شهر ، روستا و محله در جایی که ترجیحا در بالا و فضای باز بود آتشی بزرگ، بر پا می کردند و گرد آن جمع می شدند و همچنین هر یک از نواحی ، با توجه به زبان و فرهنگی که داشتند سرود ها و آواز هایی را به صورت دسته جمعی می خواندند .

 نتیجه گیری 

● این جشن ملی که بر اساس منابع جنبه ی دینی چندانی نداشته است ، به یاد آورنده ی اهمیت نور ، آتش و انرژی است که همراه خدای یکتا وجود دارد و  بر اساس چنین مفاهیمی است که با جشن های دیگر از جمله چهارشنبه سوری نیز ارتباط می یابد. برخی دیگر بنا بر دلایلی آن را به آیین مهر پرستی مربوط دانسته اند .

● اگر چه که در روایاتی که به این جشن منسوب است عدد صد اهمیت دارد اما برخی از پژوهشگران متخصص این حوزه در بحث ریشه شناسی  بر این باور هستند ؛ که کلمه ی سده که معنای آشکاری را می دهد ارتباطی با عدد صد ندارد .

● این جشن هنوز هم در بین زردشتیان در شهر های مختلف کشور از جمله یزد ، اصفهان ، شیراز و به خصوص کرمان که توصیفات فراوانی بر برگزاری این جشن در این شهر وجود دارد ، در غروب دهم بهمن بر گزار می شود .

منابع

● خالقی مطلق ، جلال ، آیا روایت جشن سده در شاهنامه الحاقی است؟ ، (۱۳۹۷) ، تحقیقات ایران شناسی ، شماره ؛شانزدهم

● بهار ، مهرداد ، درباره ی جشن سده ، (۱۳۶۰) ، چیستا ، شماره؛ شصت

🆔 @derafsh_magazine