تغییر زندگی زنان از دریچه لباس
فرهیختگانقسمت اول: وقتی سوزن خیاطی زندگی زنان را تغییر داد
فتانه هویدا
«حکم تاریخ»؛ می‌خواهد کمی از زندگی بگوید
چند وقتی است که قلم من با دنیای سخت، خشن و خونبار سیاست دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ اما این قلم با دنیای مد، هنر، زیبایی و حتی لذت‌های ساده زندگی نیز بیگانه نیست.
شاید بد نباشد «حکم تاریخ» گاهی از میدان جنگ و سیاست، شاهان، انقلاب‌ها و کودتاها فاصله بگیرد و به سراغ چیزهایی برود که بخش مهمی از زندگی مردم را ساخته‌اند؛ لباس، خیاطی، غذا، هنر، معماری، سینما، موسیقی، سبک زندگی و حتی تغییر ذائقه مردم.
این تغییر مسیر، فاصله گرفتن از تاریخ نیست؛ نگاه کردن به آن از زاویه‌ای دیگر است.
برای شناخت یک دوره، باید هم صدای توپ و تفنگ را شنید و هم صدای چرخ خیاطی؛ هم به اتاق‌های قدرت سر زد و هم به خانه‌های مردم رفت.
گاهی یک تصمیم سیاسی مسیر اقتصاد را تغییر می‌دهد و گاهی یک وسیله کوچک، شکل کار و زندگی مردم را. گاهی یک فرمان حکومتی پوشش جامعه را دگرگون می‌کند و گاهی یک غذای تازه، یک موسیقی، یک سینما یا یک کالای جدید، نشانه‌ای از تغییرات عمیق اجتماعی است.
پشت همه این اتفاقات اما، مردم ایستاده‌اند؛ مردمی که در دل جنگ و انقلاب و بحران، ترسیدند، هزینه دادند و از دست دادند، اما زندگی را متوقف نکردند.
خوردند، پوشیدند، خندیدند، عاشق شدند، بچه بزرگ کردند، خانه ساختند و دوباره از نو آغاز کردند.
شاید یکی از زیباترین احکام تاریخ همین باشد:
بحران‌ها می‌آیند و می‌روند؛ حکومت‌ها تغییر می‌کنند، نسل‌ها جای یکدیگر را می‌گیرند، اما مردم می‌مانند و زندگی ادامه پیدا می‌کند.
«حکم تاریخ» می‌خواهد از همین مردم بگوید؛ از چیزهایی که در زندگی روزمره‌شان گاهی کوچک به نظر می‌رسند، اما وقتی از فاصله تاریخ به آنها نگاه می‌کنیم، رد تغییرات بزرگ را در آنها می‌بینیم.
این بار، از لباس شروع می‌کنیم.
● وقتی سوزن خیاطی زندگی زنان را تغی
یر داد؛
وقتی از تجدد در ایران حرف می‌زنیم، معمولاً یاد مدرسه، کارخانه، راه‌آهن، تلگراف و خیابان‌های تازه می‌افتیم.
اما تغییر فقط در بناها و نهادها اتفاق نمی‌افتاد؛ گاهی آرام و بی‌صدا وارد زندگی مردم می‌شد، از راه پارچه، لباس و سلیقه.
برای دیدن این تغییر باید به نیمه دوم قرن نوزدهم و دوره ناصرالدین‌شاه قاجار برگردیم؛ نه به این معنا که تغییر از آن روز آغاز شد، بلکه از این جهت که در این دوره ارتباط ایران با اروپا گسترده‌تر شد و نشانه‌های تغییر در زندگی گروه‌هایی از جامعه شهری آشکارتر شد.
سفرهای ناصرالدین‌شاه و درباریان به اروپا، سفر ایرانیان، رفت‌وآمد اروپاییان و گسترش تجارت، امکان آشنایی با شکل‌های تازه زندگی و پوشش را بیشتر کرد.
همراه این ارتباط، فقط کالا و فناوری وارد ایران نشد؛ تصویرهای تازه‌ای از زندگی، زیبایی و پوشش نیز دیده شد.
اما ایرانیان با دیدن لباس اروپایی، یکباره اروپایی‌پوش نشدند.
تغییر آهسته، محدود و طبقاتی بود.
ابتدا بیشتر در دربار، خاندان سلطنتی، اشراف و خانواده‌های مرفه شهری دیده می‌شد؛ همان گروه‌هایی که امکان سفر، دسترسی به پارچه‌های تازه و ارتباط بیشتری با جهان بیرون داشتند.
و برای زنان، این تغییر پیش از آنکه در خیابان دیده شود، بیشتر در اندرونی تجربه شد.
● زن قاجاری؛ یک تصویر واحد نبود؛
«زن قاجاری» پوشش واحدی نداشت.
لباس زن دربار با زن یک خانواده اشرافی، زن تاجر، زن پیشه‌ور، زن روستایی یا زن عشایری یکی نبود.
طبقه، شهر، ثروت، محیط زندگی و موقعیت خانوادگی بر پوشش زنان اثر می‌گذاشت.
به همین دلیل، عکس‌های زنان دربار قاجار را نباید تصویر تمام زنان ایران دانست. این عکس‌ها بیشتر زندگی گروه‌هایی را نشان می‌دهند که امکان عکاسی، دسترسی به لباس‌های متنوع و برخورداری اقتصادی بیشتری داشتند.
پس اگر در عکس‌های قاجاری زنی را با لباس متفاوت و حتی متأثر از مد اروپایی می‌بینیم، نباید بلافاصله نتیجه بگیریم که زنان ایران چنین لباس‌هایی می‌پوشیدند.
● یک زن؛ دو فضای پوششی؛
برای زنان، خانه و بیرون از خانه دو جهان متفاوت بود.در اندرونی، به‌ویژه در دربار و خانواده‌های مرفه، لباس‌هایی مانند پیراهن، شلوار یا تنبان، شلیته، نیم‌تنه و جلیقه دیده می‌شد.
در دوره ناصری، شلیته‌های کوتاه و چندلایه و برخی شکل‌های تازه نیم‌تنه و پیراهن در میان زنان دربار و طبقات برخوردار دیده می‌شد و در بعضی نمونه‌ها، لباس اندرونی از مدهای اروپایی نیز تأثیر پذیرفته بود.
اما همین زن هنگام خروج از خانه، وارد دنیای دیگری می‌شد:
چادر، روبنده یا پیچه و چاقچور همچنان بخش مهمی از پوشش بیرونی زنان بود.
بنابراین ممکن بود زنی در اندرونی لباسی متفاوت از آنچه در خیابان بر تن داشت بپوشد.
و اینجا تفاوت مسیر زنان و مردان آشکار می‌شود.
● مردان؛ تجدد در خیابان، زنان؛ تجدد در اندرونی؛
مسیر تغییر پوشش برای مردان و زنان یکسان نبود.مردان زودتر و آشکارتر در فضای عمومی تغییر کردند.مردان دربار، رجال، نظامیان، کارگزاران دولت و تحصیل‌کردگان، به دلیل حضور بیشتر در فضای عمومی و ارتباط مستقیم‌تر با اروپا، زودتر با لباس‌های تازه آشنا شدند.
کت، پالتو، فراک و بعدها کت‌وشلوار، ابتدا در میان گروه‌های خاص و سپس در بخش‌هایی از جامعه شهری دیده شد.مرد می‌توانست تغییر خود را در خیابان نشان دهد؛ با همان لباس وارد اداره، مدرسه، بازار یا دیگر فضاهای عمومی شود.
اما زن داستان متفاوتی داشت.
زنی از طبقات برخوردار ممکن بود در اندرونی شلیته کوتاه، پیراهن، نیم‌تنه، جلیقه یا لباس‌های متأثر از مدهای تازه بپوشد؛ اما هنگام خروج از خانه با مجموعه‌ای از هنجارهای اجتماعی و عرفی روبه‌رو می‌شد که بسیار قدرتمندتر از سلیقه فردی او بود.
به همین دلیل، در اواخر قاجار تضادی جالب شکل گرفته بود:
مردان، تجدد را در خیابان به نمایش می‌گذاشتند؛ زنان، بخش مهمی از تغییر را در اندرونی تجربه می‌کردند.
تا پایان قاجار، تغییر اساسی و فراگیر در پوشش بیرونی زنان، شبیه آنچه در پوشش مردان رخ داده بود، شکل نگرفت.
این به معنای نبود هیچ تغییری نبود اما ساختار اصلی پوشش بیرونی زنان همچنان پابرجا ماند.
● پس «لباس جدید» چه بود؟
اگر منظورمان از لباس جدید، لباس کاملاً اروپایی باشد، چنین تعبیری برای اواخر قاجار اغراق‌آمیز است.
تغییر بیشتر در جزئیات رخ می‌داد:
پیراهن‌های کوتاه‌تر، شلیته و دامن‌های چندلایه، نیم‌تنه‌های کوتاه، جلیقه، شلوارهای گشاد، پارچه‌های اروپایی، تزئینات تازه و شیوه‌های متفاوت آرایش.
یعنی لباس هنوز ایرانی بود، اما در حال تغییر شکل بود.این تغییر را بهتر است بخشی از فرایند تجدد بدانیم؛ نه به این معنا که هر لباس تازه‌ای «مدرن» بود، بلکه از این جهت که ارتباط با جهان بیرون، انتخاب‌ها و سلیقه‌های تازه‌ای ایجاد می‌کرد.تجدد از لباس شروع نشد؛ اما لباس می‌توانست یکی از نشانه‌های آن باشد.
● مشروطه؛ وقتی مسئله زن بزرگ‌تر شد؛
با جنبش مشروطه، مسئله زنان وارد مرحله تازه‌ای شد.ما مشروطه لباس زنان را به‌طور مستقیم تغییر نداد آنچه تغییر کرد، فضای اجتماعی و فکری پیرامون زن بود.
زنان در فعالیت‌های اجتماعی، تحریم کالاهای خارجی، پشتیبانی از مشروطه، تشکیل انجمن‌ها و تلاش برای گسترش آموزش حضور داشتند.
پس از مشروطه نیز مدرسه‌های دخترانه، مطبوعات و فعالیت‌های اجتماعی زنان اهمیت بیشتری پیدا کردند.
زن دیگر فقط موضوعی در اندرونی نبود.
او آرام‌آرام به موضوعی برای آموزش، جامعه، سیاست و آینده کشور تبدیل می‌شد.
و وقتی جایگاه زن در جامعه تغییر می‌کند، لباس او نیز به تدریج معنای اجتماعی تازه‌ای پیدا می‌کند.
اما هنوز اتفاق اصلی رخ نداده بود.
● آیا در پایان قاجار زنان با لباس اروپایی در جامعه دیده می‌شدند؟
اینجا باید محتاط باشیم.لباس اروپایی در میان برخی زنان دربار و طبقات مرفه وجود داشت.
یکی از چهره‌های شاخص این تغییر فرهنگی، تاج‌السلطنه، دختر ناصرالدین‌شاه بود.
عکس‌ها و نوشته‌های مربوط به او نشان می‌دهند که با فرهنگ اروپایی و سبک‌های متفاوت زندگی آشنا بود.
اما نباید از این تصاویر نتیجه گرفت که زنان ایران در پایان قاجار به‌طور عمومی و گسترده بدون پوشش سنتی در خیابان ظاهر می‌شدند.
بنابراین دقیق‌تر است بگوییم:
در پایان قاجار، لباس اروپایی وارد تجربه بخشی از زنان طبقات بالای جامعه شده بود، اما هنوز به پوشش عمومی و فراگیر زنان مسلمان ایرانی تبدیل نشده بود.
●عرف و قانون چه می گفت ؛
پایان قاجار، پوشش زنان در فضای عمومی بیش از آنکه تابع یک سیاست دولتی یکپارچه باشد، تحت تأثیر عرف اجتماعی، خانواده، سنت‌های مذهبی و هنجارهای جامعه قرار داشت.
بنابراین باید میان عرف و قانون تفاوت گذاشت.
عرف می‌توانست بسیار قدرتمند و محدودکننده باشد، بدون اینکه دولت قانون مشخصی برای تعیین نوع لباس همه زنان داشته باشد.
این وضعیت با دوره رضاشاه تفاوت اساسی دارد.
تا پایان قاجار هنوز سیاست دولتی سراسری برای کشف حجاب وجود نداشت.
● پایان قاجار؛ سنت در کنار تجدد؛
در پایان دوره قاجار، دو جهان در کنار هم زندگی می‌کردند:
چادر و لباس‌های تازه؛
اندرونی و بیرونی؛
سنت و تجدد؛
عرف و انتخاب.
مردان تغییر را زودتر به خیابان برده بودند.
زنان اما بخش مهمی از تغییر را ابتدا در اندرونی تجربه کردند.
در فضای عمومی، عرف و سنت همچنان قدرت زیادی داشتند و پوشش اصلی بیرونی زنان تا پایان قاجار پابرجا ماند.
اما زیر همین ظاهر نسبتاً ثابت، جامعه آرام‌آرام تغییر کرده بود.
مدرسه آمده بود.
مطبوعات آمده بود.
عکاسی آمده بود.
ارتباط با اروپا گسترده‌تر شده بود.
مشروطه تجربه شده بود.
و زن بیش از گذشته درباره جایگاه خود در جامعه فکر می‌کرد.
بنابراین مسئله فقط لباس نبود.
لباس داشت از تغییری بزرگ‌تر خبر می‌داد.
و درست در همین نقطه، داستان قسمت اول تمام می‌شود.
چون در دوره بعد، اتفاقی رخ خواهد داد که مسیر تاریخ پوشش زنان را به شکل بنیادینی تغییر می‌دهد:
دولت وارد ماجرای لباس می‌شود.
آنچه در قاجار عمدتاً آرام، اجتماعی و طبقاتی بود، در دوره رضاشاه به سیاست رسمی دولت تبدیل می‌شود.
و از آنجا، پرسش دیگر فقط این نیست:
زن چه می‌پوشد؟
بلکه پرسش بزرگ‌تر این است:
چه کسی حق دارد درباره لباس زن تصمیم بگیرد؟
تا پایان قاجار، پاسخ را بیشتر باید در عرف، خانواده و سنت جست‌وجو می‌کردیم.
اما با روی کار آمدن رضاشاه، حکومت به عنوان بازیگری تازه وارد این میدان شد، بازیگری که دیگر نمی‌خواست فقط سلیقه جامعه را تغییر دهد، بلکه می‌خواست نوع پوشش زنان را تغییر دهد آنهم در انحصار نام رضا شاه.
سیاست تغییر پوشش زنان پیش از ۱۷ دی ۱۳۱۴ آغاز شده بود. حضور زنان بدون حجاب در برخی محیط‌های آموزشی و برنامه‌های رسمی، فعالیت‌های مربوط به سازمان‌دهی زنان و شکل‌گیری «کانون بانوان» در سال ۱۳۱۴، بخشی از فضایی بود که جامعه را به سمت این تغییر سوق می‌داد.
بنابراین ۱۷ دی آغاز یک فکر نبود، نقطه اعلام و اجرای رسمی سیاستی بود که مقدماتش از پیش فراهم شده بود.
سرانجام روز موعود رسید. در ۱۷ دی ۱۳۱۴، رضاشاه همراه همسرش تاج‌الملوک و دخترانش شمس و اشرف، در مراسمی در دانشسرای تهران حاضر شد. زنان فرهنگی و شماری از زنان حاضر در مراسم نیز بدون حجاب بودند. رضاشاه در همین مراسم سیاست رسمی حکومت درباره کنار گذاشتن حجاب را اعلام کرد.
تصویر خانواده سلطنتی در این مراسم، خودش یک پیام سیاسی بود:اگر قرار بود زن ایرانی چادر را کنار بگذارد، خانواده شاه باید نخستین الگو باشد.اما پشت این تصویر رسمی، یک مسئله بسیار واقعی وجود داشت:
هزاران زن ایرانی قرار بود از فردای آن روز با زندگی تازه‌ای روبه‌رو شوند.
فرمان صادر شد، اما لباس از کجا می‌آمد؟
وقتی گفته شد چادر را کنار بگذارید، یک پرسش ساده اما اساسی پیش روی زنان قرار گرفت:
حالا چه بپوشیم؟
لباس فرنگی پیش از رضاشاه ناشناخته نبود. دربار، خانواده‌های مرفه و برخی زنان تحصیل‌کرده، پیش‌تر با لباس اروپایی و خیاطی به سبک فرنگی آشنا شده بودند.
اما این لباس، لباس همه زنان ایران نبود.
اکنون زنی که تا دیروز با چادر از خانه بیرون می‌رفت، باید لباس دیگری پیدا می‌کرد.
نه یک زن؛
هزاران زن.
پارچه لازم بود.
خیاط لازم بود.
پول لازم بود.
مدل لازم بود.
دولت می‌توانست بگوید:
«این را نپوشید.»اما نمی‌توانست با همان سرعت بگوید:
«این‌گونه لباس بدوزید و این‌گونه بپوشید.»
اینجا سیاست با زندگی روزمره برخورد کرد.در میان زنان شهری، کت و دامن، پیراهن‌های بلند، جوراب، کفش و کلاه‌های لبه‌دار از شکل‌های تازه پوشش بود.
بازار باید خود را تغییر می‌داد، خیاط باید الگوهای تازه را یاد می‌گرفت و زن باید یاد می‌گرفت با لباس تازه چگونه در جامعه ظاهر شود.واکنش زنان در برابر سیاست تغییر پوشش یکدست نبود:
برخی زنان، به‌خصوص زنانی که با مدرسه، آموزش جدید و زندگی شهری ارتباط بیشتری داشتند، از تغییر استقبال کردند و آن را راهی برای حضور آسان‌تر در اجتماع دانستند.
برخی با تردید پذیرفتند.برخی دیگر حاضر نبودند پوششی را که سال‌ها بخشی از زندگی، خانواده و باورشان بود، کنار بگذارند.
اما داستان را نباید فقط از چشم زنان دید،
این سیاست در ساختار حکومت و به دست مردانی که قدرت سیاسی و اجرایی در اختیار داشتند شکل گرفت و در جامعه نیز مردان نیز مانند زنان واکنش‌های متفاوتی به آن نشان دادند.
برخی مردان از تغییر استقبال کردند و لباس تازه زنان را نشانه تجدد دانستند.برخی با تردید پذیرفتند.
برخی نیز آن را دخالت دولت در عرف، خانواده و زندگی خصوصی می‌دانستند.
اما بعد مسئله‌ای تازه خود را نشان داد:
جامعه‌ای که سال‌ها زن محجبه را در خیابان دیده بود، چگونه باید با حضور زن بدون پوشش سنتی کنار می‌آمد؟
رمان «شوهر آهوخانم» علی‌محمد افغانی، هرچند سند آماری درباره رفتار همه مردان آن دوره نیست، تصویری ادبی و قابل تأمل از بخشی از این فضای اجتماعی ارائه می‌دهد.
«هما» هنگامی که با ظاهر تازه وارد فضای عمومی می‌شود، با نگاه و متلک مردان مواجه می‌شود، تجربه‌ای که حضور او در خیابان را دشوار می‌کند.
این روایت به ما یادآوری می‌کند که:
برداشتن حجاب با توسل به قانون، الزاماً به معنای تغییر فرهنگ عمومی نیست.
قانون می‌توانست زن را بدون چادر به خیابان بیاورد اما نمی‌توانست به همان سرعت نگاه جامعه به زن را تغییر دهد.
با اجباری شدن تغییر لباس، زنان نیز
به یک شکل از امکان تازه پوشش استفاده نکردند. برخی لباس‌هایی پوشیده و متناسب با عرف زمان انتخاب کردند و معدودی نیز لباس‌های بازتر و متفاوت‌تری پوشیدند و ممکن بود از دیده‌شدن خود نیز ناخشنود نباشند.
اما انتخاب این گروه معدود را نمی‌توان به همه زنان تعمیم داد. با این حال، همین رفتارها می‌توانست بهانه‌ای به دست برخی مردان مخالف بی‌حجابی بدهد تا آن را به همه زنان تعمیم دهند؛ اینکه زن بی‌حجاب یا با لباس باز، لزوماً خواهان دیده‌شدن یا حتی برهنگی است و بنابراین مرد باید او را کنترل کند.
این برداشت درباره زنان، هم از نظر منطقی و هم از نظر اخلاقی قابل دفاع نیست؛ انتخاب پوشش یک زن را نمی‌توان به میل و رفتار همه زنان تعمیم داد و از آن، حق کنترل آنان را نتیجه گرفت.
البته نوع پوشش در هر جامعه‌ای می‌تواند بر برداشت اجتماعی اثر بگذارد و می‌توان درباره زیبایی، تناسب و حدود پوشش عمومی بحث کرد، اما این بحث نباید به این نتیجه برسد که زن باید تحت کنترل قرار گیرد یا رفتار آزارگرانه علیه او توجیه شود.
اما مسئله فقط این نبود که زن چه می‌پوشید. مسئله این بود که جامعه با زنی که شکل تازه‌ای از حضور اجتماعی را تجربه می‌کرد، چگونه روبه‌رو می‌شد.
برای فهم این فاصله میان قانون و عرف، شاید هیچ نمونه‌ای گویاتر از قمرالملوک وزیری نباشد.
قمر را نباید با زنانی که در خیابان پوشش متفاوتی انتخاب می‌کردند، یکی دانست. مسئله قمر، پیش از هر چیز، حضور یک زن هنرمند در عرصه عمومی بود، زنی که می‌خواست روی صحنه بایستد، بخواند و دیده و شنیده شود.
قمر در سال ۱۳۰۳، سال‌ها پیش از اعلام رسمی کشف حجاب، در نخستین اجرای عمومی خود در گراند هتل تهران بدون حجاب روی صحنه رفت. بنا بر روایت‌های موجود از زندگی او، این حضور با واکنش نظمیه روبه‌رو شد و از او تعهد گرفتند که بدون حجاب روی صحنه نرود.
آن زمان هنوز قانونی برای کشف حجاب وجود نداشت، اما عرف اجتماعی و محدودیت‌های انتظامی می‌توانستند برای حضور بی‌حجاب یک زن در عرصه عمومی مانع ایجاد کنند.
دوازده سال بعد، در ۱۷ دی ۱۳۱۴، ورق برگشت.
این بار قانون و دولت در سوی کنار گذاشتن حجاب قرار گرفتند، اما عرف جامعه به همان سرعت تغییر نکرد.
قمر در واقع در دو سوی یک تغییر تاریخی ایستاده بود: پیش از کشف حجاب، هنوز قانونی برای رفع حجاب وجود نداشت و عرف و محدودیت‌های انتظامی حضور بی‌حجاب او را محدود می‌کرد، پس از کشف حجاب، قانون ورق را برگرداند، اما عرف با همان سرعت قانون تغییر نکرد.
و داستان قمر به همین‌جا ختم نمی‌شود.
روایت‌هایی درباره سال‌های پایانی زندگی و مرگ او نیز از دشواری‌هایی در تشییع و خاکسپاری‌اش سخن گفته‌اند. این روایت‌ها را باید با احتیاط در نظر گرفت، اما اگر آنها را در کنار ماجرای حضور قمر روی صحنه بگذاریم، یک نکته مهم آشکار می‌شود:
قانون می‌تواند امکان حضور اجتماعی زن را تغییر دهد، اما نمی‌تواند تضمین کند که عرف نیز فوراً تغییر کند.
قمر فقط داستان یک زن بی‌حجاب نیست، داستان زنی است که نشان داد میان آنچه قانون اجازه می‌دهد و آنچه جامعه می‌پذیرد، می‌تواند فاصله‌ای عمیق وجود داشته باشد.
اینجاست که موضوع دیگر فقط لباس نیست،
لباس به میدان برخورد قانون، عرف و زندگی اجتماعی زنان تبدیل می‌شود.
شاید بتوان این بخش از تاریخ را در یک جمله خلاصه کرد:
قانون می‌تواند راه را برای حضور زن در جامعه هموار کند، اما نمی‌تواند تضمین کند که عرف، این حضور تازه را فوراً بپذیرد.
کشف حجاب فقط داستان کنار گذاشتن چادر نبود، داستان برخورد قانون و عرف، دولت و جامعه، انتخاب و اجبار، سنت و تجدد نیز بود. به همین دلیل، ۱۷ دی ۱۳۱۴ را نمی‌توان پایان داستان پوشش زنان دانست.
اما در سیاست رسمی دولت نیز این اجبار ثابت نماند. در شهریور ۱۳۲۲، دولت با قید فوریت، الزام قانونی مربوط به کشف حجاب را برداشت و اجباری بودن آن را لغو کرد. این تغییر مهم بود، زیرا نشان می‌داد سیاستی که در سال ۱۳۱۴ با اجبار و مداخله دستگاه دولتی اجرا شده بود، چند سال بعد دیگر به همان شکل ادامه نیافت.
از اینجا به بعد، تغییر پوشش زنان بیش از گذشته از اجبار دولتی فاصله گرفت و به عرصه انتخاب، عادت و عرف اجتماعی وارد شد. جامعه‌ای که چند سال تجربه حضور زنان بدون حجاب در فضای عمومی را پشت سر گذاشته بود، به‌تدریج با این شکل تازه از حضور خو گرفت. در دهه‌های بعد، بی‌حجابی در بخش‌هایی از جامعه شهری از یک رفتار استثنایی فاصله گرفت و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شد.
اما این مسیر در سال ۱۳۵۷ دوباره تغییر کرد.
با انقلاب، قانون بار دیگر وارد میدان شد، اما این بار در جهت دیگری. حجاب به‌تدریج از موضوعی عرفی و اجتماعی به موضوعی قانونی تبدیل شد و جامعه‌ای که در بخش‌هایی از آن بی‌حجابی به امری عادی تبدیل شده بود، با الزام قانونی تازه‌ای روبه‌رو شد.
اینجا تاریخ یک چرخش معنادار را نشان می‌دهد:
در دوره رضاشاه، قانون کوشید عرف سنتی پوشش را تغییر دهد، پس از آن، با کاهش اجبار، عرف فرصت یافت مسیر خود را طی کند، و پس از انقلاب ۱۳۵۷، قانون بار دیگر وارد میدان شد تا این بار عرف شکل‌گرفته در آن سال‌ها را به مسیر دیگری بازگرداند.
تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد که قانون می‌تواند پوشش را تغییر دهد یا الزام کند، اما تغییر عادت و نگاه جامعه به زمان نیاز دارد.
هرگاه قانون و عرف هم‌جهت باشند، تغییر آسان‌تر و پایدارتر می‌شود، اما وقتی این دو در برابر یکدیگر قرار بگیرند، لباس دیگر فقط لباس نیست، به مسئله‌ای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تبدیل می‌شود.
شاید بتوان این بخش از تاریخ را در یک جمله خلاصه کرد:
قانون می‌تواند رفتار جامعه را تغییر دهد، اما نمی‌تواند تضمین کند که عرف نیز به همان سرعت تغییر کند.
به همین دلیل، ۱۷ دی ۱۳۱۴ را نمی‌توان پایان داستان پوشش زنان دانست، آن روز فقط یکی از مهم‌ترین نقاط عطف این داستان بود.
لباس را می‌توان با قانون تغییر داد، اما معنایی را که جامعه به آن می‌دهد، نمی‌توان با فرمان تعیین کرد.