Оилавий зўравонлик — бу шахсий эмас, ижтимоий муаммо

Оила — ҳар бир инсон ҳаётидаги энг муҳим ижтимоий институтлардан бири. Аммо афсуски, баъзи ҳолларда айнан шу муқаддас масканда инсоннинг қадр-қиммати поймол этилади, унга нисбатан жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки ҳатто жинсий зўравонлик қўлланилади. Бундай ҳолатлар «оилавий зўравонлик» деб аталади ва бу фақат шахсий муаммо эмас, балки бутун жамият учун катта хавф ҳисобланади.

Оилавий зўравонлик — бу оила аъзолари ўртасида содир бўладиган ҳар қандай шаклдаги тажовузкорлик, таҳдид ёки назоратни ўз ичига олган ҳаракатдир. У турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин:

• Жисмоний зўравонлик: уриш, калтаклаш, туртмоқ, жисмоний жароҳат етказиш.
• Руҳий (психологик) зўравонлик: ҳақорат қилиш, таҳдид солиш, оила аъзосини доимий тарзда қўрқитиш ёки камситиш.
• Иқтисодий зўравонлик: молиявий назорат, ишлашга йўл қўймаслик, маблағни тартибсиз тақсимлаш.
• Жинсий зўравонлик: шахснинг хоҳишисиз жинсий муносабатга мажбурлаш.

Оилавий зўравонликнинг келиб чиқишида бир нечта асосий омиллар мавжуд:

• Патриархал қадриятлар: Аёлларнинг эркакларга бўйсуниши ҳақидаги турли қарашлар.
• Маиший муаммолар: Ишсизлик, қашшоқлик, алкогол ва гиёҳвандлик.
• Саводсизлик ва ҳуқуқий билим етишмаслиги.
• Болаликда кўрилган зўравонликнинг таъсири.

Оилавий зўравонлик нафақат жабрланувчига, балки фарзандларга, жамиятга ҳам салбий таъсир кўрсатади:

• Жабрланувчининг руҳий ва жисмоний соғлиғига путур етади.
• Болаларда руҳий травма юзага келади, улар келажакда шунга ўхшаш хатти-ҳаракатларни такрорлаши мумкин.
• Жамиятда зўравонликка нисбатан тоқатли муносабат шаклланиши мумкин.

Ўзбекистонда оилавий зўравонликка қарши курашиш мақсадида бир қатор ҳуқуқий чора-тадбирлар қабул қилинган. Жумладан:

• 2019 йилда қабул қилинган «Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун.
• Вақтинча ҳимоя ордери жорий этилди.
• Миллий марказ ва «Ишонч телефонлари» фаолият олиб бормоқда.

Оилавий зўравонлик — бу шахсий эмас, ижтимоий муаммо. Унга нисбатан чуқур, тизимли ва ҳамжиҳатликда ёндашиш талаб этилади. Жамиятда ҳар бир инсон ўзини хавфсиз ва ҳимояланган ҳис қилиши керак. Оилада муҳаббат ва ўзаро ҳурмат устувор бўлмас экан, жамиятда барқарорлик бўлиши қийин.

Улуғбек Жумаев

жиноят ишлари бўйича Гулистон шаҳар судининг раиси