\о/
Ведама ж, заміж аблом можна ўжыць дзеяслоў абстрыкаўся, заміж выдра — ведзьма, або чапяла, заміж дружбан — сябрук, дружак, заміж дурман — чмут, заміж забойны — фэцкі, файны, заміж паганяла — мянушка, мянюшка, заміж шобла — пачка і г. д. і г. д. Але ўсё гэта прыблізна. Мяне запраўды цікавяць беларускія адпаведнікі да расейскіх жарганізмаў, таму хацелася б прапанаваць колькі спробаў уласнага перакладу. Думаю, да расейскага бухало ‘чалавек, які шмат п’е’ падышло б беларускае каўтач (Лсл., 3), да бухло, пойла — пасуе сустраканае ў Яна Чачота жлопель, да бормотуха — брыкалаўка, як у Ўладзіслава Галубка, да потаскуха — лідзкае слова агульнага роду цягач
— ахапак (224) — бярэмя, абярэмак, жмут; багатыр ‘сілач’ (319) — волат, асілак (колькі яшчэ трэба гэта цьвердзіць?!); балаваны (60) — расьпешчаны, разьбязураны, дуроны; балавацца (60) — дурэць, забаўляцца, вырабляцца, песьціцца, бязуліцца; балаўнік (61) — свавольнік, дуронік, гарэза, бязуля і г. д. і г. д.; балаўство (61) — (у Тлсл. ёсьць, бяз прыкладаў) свавольства, бязульства, дуронства, выробы; бядовы (85, 185) — рызыкоўны, адважны, даходны, бойкі, гарэзны; вуглякоп (100) — вугальнік ці вугляр; выпраўка (106) — пастава, вышкал; глухамань (116) — глуш; двухстволка (129) — дубальтоўка (а ствол па-беларуску — руля, рура); драпаць ‘уцякаць’ (128) — даваць ходу, перці і да т. п.; жвачка (135) — жуйка; жухлы (135) — бляклы, зьлінялы, сьвяны; задорны (142) — зухаваты, гарэзьлівы, заўзяты, палкі; замыславаты (206) — мудрагелісты; зачахлы (372) — чэзлы, марны, змарнелы, зачаўрэлы; зьдзелка (115) — угода, кампраміс, умова; зявака (303) — загавайла (Чачот), салапяка (Галубок);
— капцілка (164) ад рас. коптить, але па-беларуску — ку́раць, а лямпа — газоўка, каганец, смаркачка; каравы (172) — каструбаваты, шэрхлы; карапуз (172) — пуцык, шпунт; каратышка (172) — курдупель; клічка (208) — мянушка; круцізна (185) — строма, прыцінь або — шык; круча ‘абрыў’ (185) — строма; крышка ‘канец’ (37) — капцы; кукіш (129) — дуля; курчавы (358) — кучаравы; ліхач (111) — рызыкант, зух, ёмкач; лягушка (195) — жаба; моташна (205) — млосна, лядайка; мудроны (206) — мудрагелісты; мярцьвячына (233) — падла, нежывое; набухнуць (209) — набрыняць, набрузнуць; навалам (209) — поўна; паблажка (228) — спуск (ніякага спуску), паслабленьне, патураньне, ласка; палапаць (244) — памацаць, пакратаць; палучка (245) — заплата, сплата; пальба (245) — страляніна, пуляньне; пасрэдна (153) — сярэдне (у Тлсл. пасрэдна падаецца без прыкладаў); патачка (257) — патураньне; перавесьці ‘змарнаваць’ (153) — змарнаваць, панішчыць, паглуміць; плацьце (358) — сукенка, сукня; почка (272) — пупышка, пукалка (ну навошта выдумляць яшчэ?!); праважаты (273) — павадыр, праводнік; прайдоха (61) — прайдак, прайдачка; прыкідваць ‘узважваць’ (304) — важыць, меркаваць; прытвора ‘сымулянт’ (319) — прыкідлівы (бо па-беларуску: прыкідацца ‘сымуляваць’);
— разьметка (184) — мечаньне, значаньне, знак; раскарака (300) — кірнаты, кірна (адсюль — кі́рнаць); расьцяпа (303) — растраса́, недарэка, некмень, целяпень; рвота (304) — ваніты, ванітаваньне; старацельства (301) — гэта спэцыфічна расейскі тэрмін, які не перакладаецца, ён можа быць у тэксьце, але ня ў слоўніку сынонімаў; стушавацца (353) — лічыцца, быццам гэтае слова выдумаў Дастаеўскі (якое яно мае дачыненьне да беларускае мовы?); счалка (372) — зьвязка, зьвязваньне; сьпячка (338) — спаньнё, санлівасьць, зімовы сон; сяльчанін (374) — селавік (у Я. Станкевіча й Я. Скрыгана); таможнік (207, 378) — мытнік; таможня (378) — мытня; тарыць (381), — пратоптваць, у старабеларускай мове ўжывалася яшчэ тараваць; угодлівы (403) — дагодлівы, улёсьлівы, лісьлівы (яшчэ: угождать — наравіць); узарваць (405) — падарваць, на Лідчыне кажуць бухнуць; узнос (132) — складка, у Хв. Шынклера ўжываецца адлік (— Ты не запамятаваў часам, што два месяцы сяброўскіх адлікаў не плаціў? Глядзі...); ушчыльную (425) — усутыч, шчыльна, шчытна;
— фыркаць (100) — пра коней, калі тыя п’юць ваду, кажуць: пырхаць, калі знаравяцца: храпці, пра людзей — чмыхаць, пра мэханізмы яшчэ — пыхкаць; хлам (439) — хлуд, хломазд, громазд, болды, заваль, друз (няўжо мала беларускіх словаў?); хліпкі (439) — крэўкі (гл. Сс.), хісткі, кволы й г. д.; цікаць (128) — уцякаць, даваць ходу (нельга блытаць зь беларускім цікаваць ‘сачыць’); шайка ‘зграя’ (153) — банда, хеўра, на Лідчыне яшчэ — пачка; юркі (476) — вёрткі, жвавы; ярасны (478) — люты, разьюшаны, шалёны, буяны; яхідны (478) — падкалупны, злоўмільны. Асобна я б вылучыў: лоўкі (194) — ёмкі, спрытны, зьвітны і г. д. У некаторых дыялектах лоўкі ўсё ж мае сваё апрычонае месца, таму яго можна апраўдаць, але перад гэтым добра прадумаўшы сэмантыку й абмежаваўшы ягоныя правы.
— абліцаваць (9) — абкласьці, аздобіць; абматаць (9) — абкруціць, абгарнуць; вобыск (103), — ператрус, трасяніна; вопытны (185) — дасьведчаны, спрактыкаваны, досьледны, спробавы; вывад (101) — выснова; вынаходлівы (401) — кемлівы, дасьціпны; дальні (121) — дальны, далёкі, дальшы; зьнешнасьць (102) — вонкавасьць, знадворнасьць; зьнешне (152) — звонку, знадворку; ігрок (160) — гулец, гуляка; карабейнік (381) — гэтае спэцыфічна расейскае слова не перакладаецца, але яму ня месца ў слоўніку сынонімаў; крывапівец (185) — п’яўка; лодар (8) — гультай (ёсьць толькі блр. лотр ‘круцель’); маток (356) — клубок, шпуля; наводшыбе (209) — на аднасельлі; недахоп (132) — загана або нястача; оптам (227) — уздоймам, гуртам; пабоі (319) — біцьцё; падаплёка (356) — падлямоўка або падкладка, падклад; паёк (240) — бонда; пай (241) — дзель; пена (261) — шума; піўная (269) — піўніца; пласьцінка (269) — кружэлка; повад (271) — зачэпка; полы (272) — пусты (адсюль рас. полость — па-беларуску. пустоціна); растварыцца (302) — рассыціцца, расчыніцца; садзіцца (373) — сядацца; сам па сабе (8) — сам сабою, сам празь сябе; уборка (135) — жніво; уваходзіны (209) — уходзіны; участак (269) — дзяльніца (яшчэ ў «Судзебніку» 1468 г. Казімера Ягайлавіча пісалася дзяльніца; украінцы не паленаваліся аднавіць гэтае слова, а мы паквапіліся на расеянізм участок); чаканка (8) — кляпаньне (так пісалася яшчэ на крыжы Лазара Богшы і пазьней, адсюль — кляпаньнік, кляпанка); чарцёж (269) — рысунак (ад рысаваць ‘крэсьліць, рабіць рысы’); чашка (205) — кубак; ячэйка (478) — вуза.
абаяньне (261) — чар, прр.: Сонным вокам лаўлю... Случанкі-ракі дзіўны чар (Ц. Гартны); абаяльны (6) — чароўны; аблачэньне (61) — шаты, уборы; азлоблены (478) — узлаваны, злосны; *алкаць (326) — лакнуць (Сс.); *алчба (326) — лакненьне (Сс.), лакнасьць; вузы (100) — у Тлсл. ёсць бяз прыкладаў, па-беларуску вязі, путы, шпоны, а вуза па-нашаму — тое, што па-расейску ячейка; вучэньне (121) — навука (мае шырокі сэнсавы спэктар); гласны ‘дэпутат’ (114) — гэтае слова можа ўжывацца ў тэкстах, але нарматыўны слоўнік для яго завялікая раскоша (ці ня ў царскай думе аўтар пачуў такое дзіва?); добразычлівы (128) — зычлівы; жывапісны (135) — маляўнічы (бо яшчэ з старабеларускай мовы ўсталявалася традыцыя: живописать — маляваць; живописец — маляр; живопись — малярства); зборышча (376) — зборня (зборышча па-беларуску. мусіла б абазначаць толькі ‘месца збору’); злоба (156, 351) — злосьць, злаваньне; *знаменьне, знаменаваньне (185) — знак, знацьба (адпаведна: в ознаменование — на знак);
отрак (228) — падлетак, хлапец, даўнейшае: выростак, дыялектнае: малец; падзьвіжнік (341) — стараньнік; прах (206) — пыл, прох, порсьць, прр.: змрок (а ня *мрак), зрок (а ня *зрак), злота, злотнік (а ня *злата); прычт (289) — клір, почат; разнагалосьсе (300, 304) — нязгода, звада, сварка; рубеж (208) — граніца, мяжа, крэс, апора; саратнік (313) — патужнік; саставіць (313) — скласьці; састаў (213, 313) — склад; састаўны (208, 313) — складовы або складзены; скапец (320) — валах (Сс.), гл. выш.; сладастрасны (321) — юрлівы, ласы; сладастрасьнік (114) — юрлівы (-ая), ласун (ласуха); страсьць (476) — жарсьць; увераваць (401) — паверыць, даць веры; увянчацца (402) — каранавацца або завершыцца; *уста (100) — вусны, губы (няўжо гэта няясна?); хадатай (6) — пасярэднік, заступца.
ацэнка (471) — ацэна або ацэньваньне; вывазка (101) — вываз, вывожваньне; вылазка (470) — выбег; *даўка (381) — цісканіна; змычка (264) — лучнасьць; парубка (107) — расьцяроб або шкода; перапіска (264) — ліставаньне; перастрэлка (265) — страляньне, страляніна, стральба; яўка (478) — юр.: станьне або рэвал.: прытул, прытульле.
балаганшчына (60) — баламутня; чартаўшчына (132) — чартаўня.
амурнічаць (476) — заляцацца; бязьдзейнічаць (195) — не чыніць; лодырнічаць (195) — гультаяваць; паклёпнічаць (114) — ілжыць; узьдзейнічаць (408) — уплываць; ябеднічаць (321) — даносіць, скардзіцца.
вучэбны (101) — навучальны; лячэбны (114) — лекавы або лекарскі.
вызваліцель (103, 107) — вызваленьнік; збавіцель (107) — збаўца; любіцель (195) — ласун, любец, аматар; пакарыцель (372) — пераможца; служыцель (326) — служка, служэбнік; роднаснае ім слова: абавязацельства (120) — забавязаньні.
бесьцялесны (129) — субтэльны, духовы; бязрадасны (327) — сумны, змрочны; бясстрашны (327) — адважны; бясхітрасны (211) — шчыры; бясьсьмертнік (161) — сухавейка.
галадуха (111) — галадоўля; зашпілька (335) — зашпілка; са сну (335) — зо сну; цярпіма (374) — памяркоўна або нішто сабе; чынуша (185) — служэц, бюракракрат; нагулёнак (60) — байструк, бахур.
аброк да фураж (433); баламут да круцель (185); відаль да краявід (184); вонкавасьць да зьнешнасьць (102); выкладзены да скапец (320); выснова да вывад (101); гайня да зграя (153); гбра да акавіта (33); губы да вусны (100); гудзьбіт да музыґка (207); дзейка да слых (326); дзель да пай (241); дзераўё да драўніна (128); дуронік да балаўнік (61); дуроны да балаваны (60); завод да парода (251); збаўца да выратавальнік (107); зборня да форум (432); знак да стыгма (353); зьнячэвіцца да сканфузіцца (320); існасьць да сутнасьць (363); кірунак да напрамак (214); курдупель да карантыш (172); ледаяк да сяк-так (374); лупежнік да рабаўнік (294); макрыня да макрата (197); навуковец да вучоны (101); навучальны да вучэбны (101); навытарыцца да навыкнуць (209); начніцы да бяссоньне (87); нісянеціца да дурасьць (129); нішком да тайком (376); нялад да ройла (304); нясон да бяссоньне (87); нястаньне да нявыхад (225);
пазбыцца да выбавіцца (101); пакраса да аздоба (33); панарад да экіпаж (470); папаска да *пахарчунак (280); парадкам да *макарам ? (197); парэшткі да мошчы (206); ператрус да вобыск (98); піўніца да піўная (269); плён да карнявішча (173); пляніца да сіло (318); покнуць да лопнуць (194); праўнік да заканазнавец (141); ростырк да раскол (300); рухавы да жвавы (135); ручніца да стрэльба (352); рыгі да рвота (304); стоўпіцца да набіцца (208); стоць да стаўма (343); страківа да жыгучка (135); строма да круцізна (185); сутоньне да морак (206); труба да смерч (327); трупехлы да збуцьвелы (152); угодкі да гадавіна (111); хараство да пекната (261); цэтлік да ярлык (478); чайка да лодка (194); чапляць да кранаць (184); шпуля да намотка (213); шума да пена (261).