ИНҚИЛОБЛАРДА АЁЛЛАРНИНГ РОЛИ

Белоруссияда президентликка номзод Сергей Тихоновский ҳибсга олингач, унинг аёли Светлана Тихоновская эгаллади ва сайловларда муносиб иштирок этди. Светлана Тихоновская, оддий инглиз тили ўқитувчиси, ошхона бекаси сайловларга киришганида кўпчилик жумладан амалдаги Лукашенко ҳукумати уни назарга илмагани бор гап.

Тихоновскаянинг йўқ жойдан бунчалик ишларни эплай олганига ҳайрон бўлаётганлар ҳам, рўй берган шунча ишлардан кейин ҳам "У барибир аёл киши" деб гапираётганлар ҳам аёлларнинг дунёдаги барча инқилобларда ва барча сиёсий-ижтимоий воқеалардаги ролларидан бехабардирлар. Чунки патриархал жамиятларда, яъни бизнинг эркаклар жамиятларимизда аёллар қанча иш қилсалар ҳам, муваффақиятларга қанча ҳисса қўшсалар ҳам ғалаба эркакларга ёзилади. Тарихда ҳам шундай бўлган. Барчаси ҳал бўлгач аёллар ёки унутиладилар ёки атайлаб тушириб қолдириладилар. Шу сабабдан, аёллар ожиз, қўлидан ҳеч нарса келмайдигандай тасаввур яшашда давом этаверади.

Франция инқилобида аёллар

Инсоният тарихидаги энг катта инқилоблардан бири - француз инқилоби бунга яққол мисол бўлади. 1788 йилда Гренобл вилоятида француз инқилобига туртки бўлган илқ қўзғолон бўлиб ўтади. Солиқларнинг оширилиши ва бошқа кўплаб ижтимоий адолатсизликларга қарши халқ кўтарилади. Эркаклар ва аёллар қўлларига болта, тўқмоқ, пичоқ ва ҳоказоларни олиб ҳукумат қўшинларига қарши тўполон қила бошлайдилар. Тушга яқин аёллар шаҳарнинг марказий черковларининг қўнғироқларини эгаллаб олиб, чалишни бошлайдилар ва бутун халқни қўзғалишга чорлайдилар.

Шундай қилиб, аёллар инқилобнинг илк қўзғолонидан бошлаб, унинг охиригача эркаклар билан тенгма-тенг иштирок этадилар. Аёллар нафақат иштирок этадилар, балки эркаклар боришга журъат қилмайдиган жойларга бориб, улар журъат қилмайдиган ишларни қилиб, ундан кейин шу ишларни қилишга эркакларни ҳам чорлайдилар.

1889 йилда бир француз маршали ёзади : "Агар аёллар бўлмаганида биз эркакларни қулоқ солишга кўндира олган бўлардик. Бунинг учун мен жинс, дўст деган нарсаларни четга суриб туришим керак эди. Менинг машинам кўриниши билан, бизнинг таҳдидларимизга қарамасдан аёллар қичқирар, ўтиб келаверар ва шу билан бирга эркакларни ўзларига қўшилишга чорлар эдилар".

1895 йилда бир полициячи рапортида шундай деб ёзади : "Эркакларнинг онгига ўзларининг ақлдан озган ҳолатларини сингдираётган, уларни ром қилувчи сўзлар билан қиздираётган ва уларда шавқатсиз жўшқинликни келтириб чиқараётганлар аёллардир".

Аёллар турли хил ташкилотлар, масалан "Тўқувчи аёллар", "Ватанпарвар аёллар" ва ҳоказо ташкилотларга бирлашиб курашиш билан биргаликда Франциянинг сиёсий ҳаётида ҳам муҳим ўрин эгаллай бошлайдилар. Инқилобдан сўнг эркаклар аёлларни сиёсатдан, ассамблеялардан четга сурмоқчи бўлганларида улар бостириб кириб сўз ола бошлайдилар ва ўзларининг ҳуқуқларини илгари сурадилар.

Инсон ҳуқуқлари декларациясида эркак ва аёлларнинг ҳуқуқлари тенг қилиб белгиланишида аёллар фаолликларининг роли каттадир. Француз республикасининг рамзи эркак эмас, "ОНА Ватан" тимсоли бўлмиш аёл киши - Марианна эканлиги бежиз эмас.

Рус инқилобида аёллар

Рус инқилоби француз инқилобининг Россиядаги нусхаси деса ҳам бўлади. Фақат инқилоб қаерда бўлишидан қатъий назар қора ишни, ўз ҳаётини хавф остига қўйиб бўлса ҳам ҳеч ким журъат қилмайдиган ишларни қиладиган инсонлар керак бўлади. Чунки инқилобларда энг қийин жойи илк қадамлар ҳисобланиб, уларни қўйишга ҳамма ҳам журъат қила олмайди.

Чор Россияси пайтида подшога қарши чиққанлар орасида эркак ва аёллар етарли бўлган. 1880 йилда Александр 2 га қарши уюштирилган террористик ҳаракатларда Вера Фигнер ва София Перовская фаол иштирок этадилар. 1881 йилда Александр 2 барибир София Перовская ташкил қилган террористик портлашлар оқибатида вафот этади. София Перовская эса сиёсий сабабларга кўра дорга осилган илк аёл бўлади.

1880-1890 йилларда Россияда сиёсий инқилобий сабабларга кўра сургун қилган ёки бир умрга қамалган 43 кишидан 21 нафари аёл киши бўлади.

Рус инқилобигача рус аслзодалари аёлларни назарларига илмайдилар ва улар заводларда ўз ҳуқуқларини қаттиқ талаб қилсалар, бундан ҳайрон бўладилар. Рус инқилобигача Россия ва европалик кўплаб аёллар большевиклар ва меншевиклар сафида жонбозлик кўрсатадилар. Уларнинг сафига Надежда Крупская, Александра Коллонтай, Вера Засулич, Вера Карелина, Конкордия Самойлова, Инес Арманд, Роза Люксембург, Клара Цеткин ва бошқаларни киритиш мумкин.

Аёлларга бунча журъат, куч ва шижоат қаердан келади?

Инқилоб ва бошқа сиёсий жараёнларда аёлларнинг ҳиссалари ва инқилоблардан сўнг ғалабалар асосан эркакларга ёзилганлигининг ўзи алоҳида мавзу. Асосий савол, қандай қилиб эркаклар устун бўлган жамиятлардаги сиёсий ва инқилобий жараёнларда энг асосий ролларни аёллар ўйнайдилар ? Нима сабабдан эркаклар қўя олмаган илк қадамларни уларни қўядилар ва бутун жараён давомида илгари одимлаб, эркакларни ҳам руҳлантириб, олдинга чорлайдилар ? Уларнинг жонлари ўзларига ширин эмасми ? Қаердан уларда бунча жасорат, ташаббускорлик ва мотивация ?

Бу саволга жавоб излаб, буни аёлларнинг табиатлари, уларнинг жинсий хусусиятлари билан боғлаш сексизм бўлади. Арзимас биологик фарқларни ҳисобга олмаса, табиатан эркак ва аёл бир хилдир.

Шундан келиб чиқиб, инқилоблар ва сиёсий-ижтимоий жараёнларда аёлларнинг роли, фидоийлиги ва фаоллигининг сабаблари уларнинг жамиятдаги ижтимоий ўринларига бориб тақалади деб айтиш мумкин.

Патриархал, яъни эркаклар устунлигига қурилган жамиятларда эркаклар ва аёлларнинг роллари қатъий белгиланган. Аёлларда болаликдан ҳуқуқсизлик, тенгсизлик ва камситишларга нисбатан ички норозилик мавжуд бўлади. Фақат аёлларни итоаткор қилиб, жаҳли чиқса ҳам хўрликларни ичига ютиб, жим турадиган қилиб, энг синовли ва қаттиқ машаққатларга ҳам чидайдиган қилиб тарбиялайдилар.

Оилада эркак "топувчи" ва ҳимоячи ролида бўлса, аёл уйида борини ўрни-ўрнига қўювчи, ҳаммани едириб ичирувчи, болаларни тарбияловчи, касалларни даволовчи ва ҳоказо ролдаги суперменежер ҳисобланади. Эр топармон-тутармонми ёки ётиб ейдиган бекорчими, уйнинг "хўжалик" муаммолари доим аёлнинг зиммасида бўлади. У аёл бўлгани учун пул топиши, таниган танимаганлар билан салом-аликлар қилиши мумкин эмас. Натижада уйида етишмовчилик бўлса, нимадир керак бўлса, аёл оиланинг эркагини турткилайди, эр журъат қилмаса, уни тебратиш ва унга журъат бериш йўлларини топади. Расман оилада ҳимоячи ва барча ҳуқуқлар эгаси эркак бўлса ҳам амалда оиланинг ҳимоясини мувофиқлаштирувчи, келгуси стратегиясини белгиловчи ва эркакларга ҳуқуқларини фойдалантирувчи инсон аёл бўлади.

Эркаклар жамиятида аёл бундай "менежмент"ни қилишга болалигидан тарбияланади ва у бу ишни бир умр қилади.

Шундай бўлгач, эркакнинг жаҳли арзимас нарсага чиқиб, кейинчалик ўшандай тезликда тушиши мумкин. Аммо барча машаққатларга чидашга, жаҳлини тийишга, хўрликларни ичига ютишга "дастурлаштирилган" аёл чорасиз қолиб, жаҳли чиқадиган бўлса, бунинг оқибатлари яхшиликка олиб келмайди.

Аёл тилла зарларни, бойликни яхши кўриши мумкин, аммо у ейишга бир бурда нони бўлса, шуни оиласига тенг бўлиб едиргизиб кун кўришда давом этади ва тоқат қилади. Агар аёлдан шу бир бурда нонини тортиб олинса, унинг ўзи, оиласи, болалари, эрининг ҳаёти, келажаги қора қайғу бўлиб қоладиган бўлса, керак бўлса у дунёни остин-устун ташлашга ҳам қодир бўлади.

Эътибор берганмисиз, қиш пайтлари, қишлоқларда газ бўлмай қолиб уйлар музлаганда ва оилалар чорасиз қолганларида вилоятларда аёллар кўчага чиқиб, йўлларни тўсиб, адолат талаб қиладилар. Ёки ёзда қайсидир номард ҳоким фермерларнинг донини тортиб олса, ёки фуқаронинг уйини бузса, оиланинг аёли тўрт томонга парвона бўлиб жон ҳолатда уйини, мулкини ҳимоя қилади. Керак бўлса, қўлига болта олиб кўчага чиқади, жуда бўлмаса, ўз устига бензин қуйиб ёқади.    

Шундай пайтларда аёлларнинг эрлари йўқ бўладими ? Албатта бор бўлади. Бир қишлоқнинг аёлларининг барчасининг эрлари Россияга кетган ёки барчаси эрсиз аёллар бўлмайди. Аксинча. Фақат сиёсий ва ижтимоий адолатсизлик жонидан ўтиб, чидаб бўлмас даражага келганда аёл эркаклар журъат қилмайдиган ишларни қилишга ўзида куч топади.

Кўчада аёл эри билан бораётганда олдидан иккита эркак чиқиб эрини урмоқчи бўлса, бундан эр қўрқиши мумкин, аммо кичкинагина жуссаси билан бўлса-да аёл иккита эркакка ташланиб ўзини ҳимоя қилиши керак бўлган эрини ҳимоя қилади.

Инқилоб ва сиёсий жараёнлар ҳам худди шундай. Оиласини, яқинларини, ватанини ҳимоя қилиш учун сиёсий ҳаракатга қўшилган аёллар сиёсий жараёнларда ҳал қилувчи ролларни ўйнайдилар. Раҳбарлар, қарор қабул қилувчилар ва якунда ғолиблар эркаклар бўлиши мумкин, аммо жараёнларнинг ичида туриб, илк қадамларни ташлаб берадиганлар, эркакларни туртиб олдинга бошлайдиганлар ва охиригача туриб берадиганлар аёллар бўладилар. Ўзини "Ислом давлати" деб атаб олган зомбиларга қарши курд аёлларининг жасоратлари сўзларимга исбот бўлади.

"Ҳар бир кучли эркакнинг ортида кучли аёл туради" деган машхур гап бор. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, ҳар бир инқилобнинг ортида кучли аёллар туради.

Шундай экан, Белоруссиядами, Россиядами, Курдистон ёки Ўзбекистондами, ҳеч қачон аёлларни ожиза, қўлидан ҳеч нарса келмайди деб билиш керак эмас. Аксинча, ўзи шундоғам дунёнинг ташвишларини бошида кўтариб юрадиган аёлларга, уларнинг оилалари ва ватанларига нисбатан адолатсизлик қилиб, уларни жонларидан тўйдириш керак эмас. Аксинча, аёл бор билим ва шасоратини эзгу мақсадларга сарфласа, унинг оиласи ҳам, юрти ҳам тинч бўлади.

"Уч замон" каналига аъзо бўлиш учун ҳавола👉 https://t.me/uchzamon