enqelabrojava
گسترش سایه مسکو بر مدیترانه؛ چگونگی تبدیل لیبی به پایگاه جدید استراتژیک روسیه
تحولات ژئوپلیتیک اخیر نشان می‌دهد که مسکو در سکوت خبری و به دور از تمرکز اصلی رسانه‌های بین‌المللی، در حال تثبیت و گسترش حضور نظامی و استراتژیک خود در لیبی است. این کشور آفریقایی با برخورداری از منابع عظیم نفتی، موقعیت جغرافیایی حساس و دسترسی به یک بندر آب‌های عمیق در شرق مدیترانه، ارزش راهبردی فوق‌العاده‌ای دارد. موفقیت مسکو در تثبیت این موقعیت، پایگاه کلیدی جدیدی برای نفوذ نظامی در خاورمیانه و مرزهای جنوبی ناتو ایجاد میکند که می‌تواند مانعی جدی بر سر راه عملیات هوایی و دریانوردی ناتو باشد.
ریشه‌های این حضور نظامی گسترده به تحولات پس از سقوط رژیم اسد در سال ۲۰۲۴ در سوریه بازمی‌گردد. در پی کودتای احمد شرع، مسکو حجم عظیمی از تجهیزات پیشرفته نظامی خود را از سوریه به لیبی منتقل کرد. داده‌های رهگیری پروازی نشان‌دهنده جهش چشمگیر پروازها از سوریه به سمت لیبی بود و محموله‌های ارسالی شامل تجهیزات پیشرفته پدافند هوایی از جمله رادارهای سامانه‌های رهگیر S-300 و S-400 می‌شد. به دنبال آن، دست‌کم ۱۸۰۰ نظامی ارتش روسیه و اعضای شرکت‌های شبه‌نظامی وابسته به سازمان شبه‌نظامی سپاه آفریقا (واگنر سابق) به همراه تانک‌ها و تجهیزات سنگین در خاک لیبی مستقر شدند.
این نمایش قدرت در اردیبهشت ۱۴۰۴ (مه ۲۰۲۵) و طی رژه‌ای نظامی در بنغازی به اوج خود رسید. نیروهای تحت امر ژنرال خلیفه حفتر در شرق لیبی با به نمایش گذاشتن ادوات پیشرفته روسی، توازن قوا و فاصله چشمگیر حمایت‌های خارجی خود را در مقایسه با دولت وفاق ملی (GNU) مستقر در طرابلس به رخ کشیدند. افزون بر این، امضای توافق‌نامه امنیتی میان ژنرال خالد حفتر و مقامات مسکو، تلاش دیگری برای اعطای مشروعیت و پوشش قانونی به حضور نظامی و پایگاه‌های جدید روسیه در لیبی به شمار می‌رود.
بر اساس ارزیابی‌های آژانس ملی اطلاعات جغرافیایی-فضایی ایالات متحده، مسکو سرعت احداث تأسیسات نظامی در شش پایگاه هوایی لیبی را به شدت افزایش داده و جنگنده‌های میگ-۲۹ و پهپادهای خود را در آنها عملیاتی کرده است. برنامه‌ریزی برای توسعه بندر طُبرُق نیز با هدف ایجاد اسکله‌ای مناسب برای پهلوگیری ناوهای بزرگ جنگی و باربری دنبال می‌شود تا در کنار بندر طرطوس سوریه، توانایی نظامی نیروی دریایی روسیه در به چالش کشیدن عملیات‌های دریایی ناتو تکمیل شود.علاوه بر این، پایگاه‌های لیبی به گذرگاهی امن برای انتقال نیرو و تسلیحات روسیه به کشورهای منطقه ساحل آفریقا — از جمله بورکینافاسو، مالی و نیجر — تبدیل شده‌اند؛ امری که امنیت نیروهای آمریکایی در منطقه و ثبات شکننده کشورهای آفریقایی را به خطر می‌اندازد.
در حوزه سیاسی و دیپلماتیک نیز تلاش‌های واشنگتن با هدایت فرستادگان خود و حمایت سازمان ملل متحد برای یکپارچه‌سازی نهادهای اقتصادی و نظامی لیبی و برگزاری انتخابات سراسری، با موانع جدی از سوی مسکو مواجه است. کرملین با بهره‌گیری از ابزارهای رسانه‌ای خود مانند شبکه «راشیا تودی عربی» و حمایت از مواضع جریان‌های واگرا، به تشدید شکاف‌ها دامن می‌زند تا از بروز ثبات سیاسی جلوگیری کند. تداوم این روند قدرت آمریکا و ترکیه و نیروهای ناتو را با مخاطره روبرو میکند.
آتش‌بس اکتبر ۲۰۲۰ در لیبی خواستار خروج همه نیروهای خارجی و مزدوران آنها شد. اجرای این بند اما در عمل اتفاق نیفتاده است. ارقام بسته به منبع بسیار متفاوت است و حضور اوکراینی و غربی، به‌ویژه، تنها بر گزارش‌های تحقیقی منفرد استوار است.
در حال حاضر حضور نظامی و امنیتی خارجی در لیبی شامل ترکیبی از نیروهای دولتی، مستشاران و مزدوران است که آمار دقیق و واحدی از آنها وجود ندارد. ترکیه با استقرار هزاران نیروی نظامی، مستشاران و جنگجویان متحد سوری در غرب کشور، نقش کلیدی در حمایت از دولت طرابلس ایفا میکند. در سوی مقابل، روسیه با حضور نزدیک به دو هزار نیرو از جمله یگان‌های موسوم به فیلق آفریقا یا آفریکا کورپس، کنترل پایگاه‌های هوایی مهمی را در شرق و جنوب لیبی در دست دارد. کشورهای دیگری مانند ایتالیا نیز حضور محدودی در زمینه پشتیبانی، آموزش و خدمات نظامی حفظ کرده‌اند. همچنین، کشورهایی نظیر امارات و مصر به عنوان حامیان اصلی ارتش ملی لیبی شناخته می‌شوند، هرچند شمار دقیق و رسمی پرسنل مستقر آنها منتشر نشده است. در مجموع، برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهند که با وجود کاهش تعداد جنگجویان خارجی نسبت به سال‌های اوج مناقشه، همچنان هزاران نیروی نظامی و مزدور وابسته به قدرت‌های گوناگون در لیبی حضور دارند.
این تحولات نه تنها لیبی را در گرداب بحران، مهاجرت غیرقانونی و تروریسم نگه می‌دارد، بلکه اجازه می‌دهد تا راهبرد کلان ناتو و ترکیه با مخاطرات جدی روبرو شود.