Zabne Parsi
دادرس.
چرا زبان فارسی زبان ملی ماست؟
آنچه امروز ما آن را زبان فارسی می نامیم، پیشینه شگفتی را پشت سر گذاشته است. از ساختار واجی تا دستور. زبان فارسی در گذشته دارای جنس، شمار و پایانه صرفی بود. این ساختار با گذر زمان دچار تحول می شوند.
#رشته_توییت
#زبان_ملی_حافظه_ملی
این تحول در دوره میانه زبانی را تشکیل می دهد که در آن اثری بسیار ناچیزی از صرفی بودن پیداست و زبان به سوی تحلیلی شدن پیش می رود.
از نظر علم زبان شناسی، در زبان صرفی شناسه ها نقش واژه را مشخص می کنند در حالی که در زبان تحلیلی (فارسی میانه، دری و فارسی نو)، ترتیب واژه ها (word order) یا حروف اضافه نقش را تعییت می کنند.
زبان فارسی زبان ملی ست و هیچ کس نمی تواند این را کتمان کند. در دوره های تاریخی حتی با وجود حکومت های عرب و تُرک زبان، باز این زبان فارسی بود که زبان دیوانی حکومت ها را تشکیل می داد. یکی از ویژگی های شگفت زبان فارسی، حَلال بودن آن است.
#زبان_ملی_حافظه_ملی
این حَلال (حل کنندگی) بودن در گذر زمان باعث شده است که ساختار نحو و واجی زبان تغییری نکند. برای نمونه هیچ فارسی زبانی "ص" را به گونه ی عربی تلفظ نمی کند، بلکه ساختار واجی قدرتمند فارسی آن را به مانند "س" برگردان کرده است.
این نمونه حتی در فعل نیز رخ داد. برای نمونه فعل left به معنای ترک کردن، در فارسی حَل می شود و فعل مرکب، لفت دادن را تشکیل می دهد.
این تحول ها در مجموع پس از دوره میانه گویش های متفاوتی را پدید آورده است. به بررسی آن ها می پردازیم.
1- گویش ارانی: این گویش در ناحیه اران در قفقاز بوده است. استخری و مقدسی از آن یاد کرده اند. مقدسی می گوید: در اران به ارانی سخن می گویند و فارسی ایشان قابل فهم است و حروف به خراسانی نزدیک است (احسن التقاسیم ص 378)
8.
2- گویش مراغی: حمدالله مستوفی می نویسد: تومان مراغه چهار شهر است: مراغه، بسوی، خوراقان و لیلان...مردمش سفید چهره و تُرک وش می باشند...و زبانشان پهلوی مغربی ست (نزهت القلوب ص 107)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
9.
3- همدانی و زنجانی: مقدسی درباره ی گویش این ناحیه تنها دو کلمه واتم watom و واتوا watoa را آورده است (احسن التقاسیم ص 398)
(پی نوشت: watom در زبان فارسی میانه از ماده wat به معنی بد است)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
10.
شمس قیس رازی یک دو بیتی را در بحث از وزن فهلویات آورده و آن را از زبان "مردم زنگان و همدان" می شمارد (المعجم ص 105)
حمد الله مستوفی نیز می گوید: زبانشان پهلوی ست (نزهت القلوب ص 67)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
11.
4-خوزی: گویش مردم خوزستان که در روایت حمزه اصفهانی و ابن ندیم نیز از جمله زبان های متداول در ایران ساسانی شمرده شده است. استخری درباره ی گویش این ناحیه می نویسد: عامه ی ایشان به فارسی و عربی سخن می گویند، جز آنکه زبان دیگری دارند که نه عبرانی و نه سُریانی و نه فارسی ست.
12.
( مسالک و الممالک ص 91) و ظاهرا مرادش گویش ایرانی آن سرزمین است. مقدسی نیز درباره گویش مردم خوزستان نکاتی را ذکر می کند که گویا مربوط به فارسی متداول در آن منطقه است. (احسن التقاسیم ص 418)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
13.
5-کُردی: یاقوت قصیده ای ملمع از یک شاعر کُرد به نام انوشیروان بغدادی معروف به شیطان العراق در کتاب خود آورده است (معجم البلدان ج 1 ص 188)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
14.
6- دیلمی: استخری درباره ی این ناحیه می نویسد: زبانشان یکتاست و غیر از عربی ست. (مسالک و الممالک ص 205) و مقدسی می گوید: زبان ناحیه دیلم متفاوت و دشوار است (احسن التقاسیم ص 368)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
15.
7-گیلی یا گیلکی: ظاهرا گویشی جداگانه از دیلمی بوده است. استخری می نویسد: در قسمتی از گیلان تا آنجا که من دریافته ام طایفه ای از ایشان هستند که زبانشان با زبان جیل و دیلم متفاوت است. (مسالک الممالک ص 205)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
16.
8- تبری یا مازندرانی: این گویش دارای ادبیات قابل توجهی بوده است. که کتاب مرزبان نامه به گویش تبری تالیف شده بود و از آن زبان به فارسی دری ترجمه شده است. ابن اسفندیار دیوان شعری را به زبان تبری با عنوان نیکی نامه ذکر می کند و آن را
#زبان_ملی_حافظه_ملی
17.
اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین مولف مرزبان نامه نسبت می دهد. (تاریخ تبرستان ج 1 ص 137) در قابوس نامه نیز دو بیت به گویش تبری از مولف ثبت است. (قابوس نامه ص 98) ابن اسفندیار از بعضی شاعران این سرزمین که به گویش تبری شعر می گفته اند یاد کرده و نمونه ای از اشعار ایشان را آورده است.
18.
در تاریخ رویان اولیاالله آملی نیز ابیاتی از شاعران مازندران به گویش تبری ضبط شده است. (تاریخ رویان ص 162)
مقدسی می نویسد که زبان تبرستان به زبان ولایت قومس و جرجان نزدیک است، جز آنکه در آن شتابزدگی هست. (احسن التقاسیم ص 368)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
19.
9-گشتافی: درباره ی مردم این ناحیه (قفقاز و میان رودان اَرس و کر) حمدالله مستوفی می نویسد: زبانشان پهلوی به جیلانی باز بسته است( نزهت القلوب ص 107)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
20.
10- قومس و جرجان (گرگان): مقدسی در ذکر زبان مردم این دو ناحیه می نویسد: زبانشان به هم نزدیک است. می گویند هاده (بده) و هاکن(بکن) و شیرینی در آن است( احسن التقاسیم ص 368)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
21.
11- رازی: مقدسی درباره اهل اقلیم الجبال می گوید: زبان های گوناگون دارند. اما در ری حرف راء را به کار می برند. می گویند: راده و راکن (احسن التقاسیم ص 368) از زبان رازی در جاهای دیگر نیز اطلاعاتی داده اند.
22.
شاعری به نام "بندار رازی" اشعاری به زبان مردم این شهر دارد که از آن جمله چند بیتی در المعجم ص 94 و 130 ثبت است.
12- رامهرمزی: درباره زبان مردم این ناحیه مقدسی تنها اشاره می کند که زبانی دارند که فهمیده نمی شود. (احسن التقاسیم ص 418)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
23.
13- فارسی: استخری درباره یکی از سه زبان متداول در استان فارس می نویسد: فارسی زبانی ست که به آن گفتگو می کنند و همه ی مردم فارس آن را می فهمند مگر چند لفظ (مسالک الممالک ص 137)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
24.
14- پهلوی: استخری درباره ی این ناحیه می نویسد: زبان نوشتن عجم و مجوس با یکدیگر پهلوی بوده که برای دریافتن عامه به تفسیر نیاز بود (مسالک و الممالک ص 137) و منظور او همان زبان کتاب بُندهش است.
#زبان_ملی_حافظه_ملی
25.
15- کرمانی: مقدسی می نویسد که زان مردم این سرزمین قابل فهم است و به خراسانی نزدیک (احسن التقاسیم ص471) و استخری می گوید زبان مردم کرمان همان فارسی ست (مسالک و الممالک ص 177)
16- مُکری: بنا بر گفته استخری زبان مردمان مُکران فارسی ست (احسن التقاسیم ص 482)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
26.
17- بلوچی: استخری می گوید: بلوچان و اهل بارز جز فارسی زبان دیگری نیز دارند (مسالک و الممالک ص 167)
18- کوچی یا قفصی: طایفه قفص که با بلوچان یکجا بررسی شده است، استخری می گوید: زبانشان به جز فارسی، قفصی ست ((مسالک و الممالک ص 177) و
#زبان_ملی_حافظه_ملی
27.
مقدسی می گوید: زبانشان نامفهوم و به سندی شبیه است (احسن التقاسیم ص 471)
19- نیشابوری: مقدسی می گوید همان فارسی ست که فصیح و قابل فهم است (احسن القاسیم ص 334 و 335)
20- بخارایی: استخری می گوید همان سغدی ست با اندکی اختلاف (مسالک و الممالک ص 314)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
28.
21- مروی: مقدسی می گوید: زبان ایشان سنگین است و با آنکه فارسی ست ولی درازی و کشش در آخر کلمات است (احسن التقاسیم ص 334)
22- خوارزمی: استخری می گوید: زبان ایشان یکتاست و در خراسان تنها ایشان بدین گویند هرچند که فارسی باشد (مسالک و الممالک ص 304)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
29.
23- سمرقندی: مقدسی می نویسد: فارسی هرچند بین کاف و قاف حرفی گویند. بکردکُم (احسن التقاسیم ص 304)
24- سغدی: مقدسی می گوید: در ولایت سغد زبانی جداگانه دارند که با زبان های روستای خوارزم نزدیک است (احسن التقاسیم ص 304)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
30.
25- تخاری و بلخی را مقدسی زیباترین خواند و فارسی می داند (احسن التقاسیم ص 335)
26- اصفهانی: اوحدی اصفهانی چند غزل به این گویش دارد که در دیوانش ثبت کرده است. زاکانی نیز سخنانی گفته است (کلیات عبید زاکانی ص 14)
#زبان_ملی_حافظه_ملی
31.
27- آذری: یکی از گویش های ایرانی که تا اواخر قرن دهم هجری در آذربایجان متداول بوده است. ابن حوقل زبان مردم آن سرزمین را فارسی می خواند که مراد آ« یکی از گویش های ایرانی ست و به تعداد گویش ها نیز اشاره می کند (صوره الارض ترجمه فارسی ص 96).