جنگ سایهها
پژوهشکده شیر و خورشیدوقتی دشمن بدون شلیک گلوله، درون ساختار حکومت میکند
جمهوری اسلامی شاید در جنگ نظامی با آمریکا و اسرائیل شکست نخورده باشد، اما در میدان دیگری با شکست سنگینی روبهرو شده است؛ میدانی که به اعتقاد من، از میدان جنگ نظامی خطرناکتر است: «جنگ سایهها».
برای درک این مفهوم باید ابتدا یک تفاوت اساسی را بشناسیم.
در جنگ کلاسیک، دشمن تلاش میکند سرزمین، تأسیسات نظامی، زیرساختها و مراکز قدرت طرف مقابل را با ابزار نظامی هدف قرار دهد؛ اما در جنگ سایهها، هدف لزوماً تصرف این مراکز نیست، هدف، در اختیار گرفتن اراده و سازوکار تصمیمگیری آنهاست.
در این نوع جنگ، ممکن است ساختمانها همچنان در اختیار حکومت باشند، فرماندهان همچنان پشت میزهای خود بنشینند، وزرا همچنان حکم صادر کنند و نهادهای رسمی همچنان فعالیت کنند، اما آنچه اهمیت دارد این است که چه کسی مسیر تصمیمگیری آنها را تعیین میکند و تصمیمهایشان در نهایت به سود چه کسی تمام میشود.
جنگ سایهها یعنی دشمن برای اداره یک ساختار، لزوماً نیازی به حضور در رأس آن ندارد؛ کافی است در لایههای تصمیمساز آن نفوذ و اثرگذاری داشته باشد. تصور کنید در یک ساختار سیاسی و نظامی، افرادی حضور داشته باشند که:
- در جایگاه قانونگذاری، قوانینی را پیش ببرند که منافع ملی را تضعیف کند؛
- در انتصابات، افراد ناکارآمد یا دارای تعارض منافع را به موقعیتهای حساس برسانند؛
- در اخراجها و حذفها، نیروهای متخصص و مستقل را از ساختار کنار بگذارند؛
- در اقتصاد، با تصمیمهای رانتی و انحصاری، منابع کشور را به سمت گروههای خاص هدایت کنند؛
- در رسانه و فضای عمومی، با ایجاد جنجالهای هدفمند، افکار عمومی را از مسائل اصلی منحرف کنند؛
- در سیاست خارجی، با تصمیمها و موضعگیریهای غیرمسئولانه، هزینههای کشور را افزایش دهند؛
و در نهایت، با مجموعهای از تصمیمهای بهظاهر مستقل، مسیری را بسازند که نتیجه آن دقیقاً در راستای منافع طرف مقابل باشد. در این وضعیت، دشمن لازم نیست مستقیماً فرمان بدهد؛ کافی است مجموعهای از افراد در نقاط حساس، هرکدام به شکلی تصمیم بگیرند که حاصل جمع تصمیمهایشان، نتیجهای مطلوب برای دشمن ایجاد کند.
این همان تفاوت جنگ سایهها با نفوذ سنتی است.
در نفوذ سنتی، معمولاً به دنبال کشف یک جاسوس، یک عامل اطلاعاتی یا یک ارتباط پنهانی هستیم، اما در جنگ سایهها باید به دنبال الگوی تصمیمسازی، شبکه منافع، ارتباطات پنهان و نتایج تکرارشونده تصمیمها بود.
البته هر تصمیم اشتباه، هر انتصاب ضعیف یا هر سیاست ناکارآمدی به معنای وابستگی به دشمن نیست.
تشخیص چنین موضوعی به شواهد، بررسی ارتباطات و تحلیل دقیق منافع نیاز دارد، اما خطر اصلی زمانی آغاز میشود که ساختار قدرت اساساً توان تشخیص این تفاوت را از دست بدهد.
اینجا دقیقاً همان نقطهای است که جمهوری اسلامی گرفتار آن شده است. حکومت همچنان پیروزی و شکست را عمدتاً با معیارهای نظامی اندازهگیری میکند: تعداد موشکها، میزان خسارت به طرف مقابل، حفظ توان نظامی و مقاومت در برابر حملات. اما ممکن است در همان زمانی که از پیروزی نظامی سخن گفته میشود، در لایههای داخلی، تصمیمهایی گرفته شوند که نتیجه آنها تضعیف قدرت اقتصادی، تخریب اعتماد عمومی، حذف نیروهای کارآمد و افزایش نارضایتی اجتماعی باشد.
در چنین شرایطی، چه کسی واقعاً برنده شده است؟ اگر دشمن نتواند یک مرکز نظامی را تصرف کند، اما بتواند از طریق اثرگذاری بر تصمیمگیران، سیاستهایی را به وجود آورد که همان کشور را از درون فرسوده کند، آیا نباید این را نوعی پیروزی در جنگ سایهها دانست؟
یکی از پیچیدهترین بخشهای این جنگ، استفاده از پوشش ایدئولوژیک است.
در ساختارهای ایدئولوژیک، برخی افراد با نمایش وفاداری افراطی، خود را «کاتولیکتر از پاپ» نشان میدهند؛ آنقدر در نمایش تعهد مذهبی و سیاسی افراط میکنند که انتقاد از عملکردشان بهسادگی با مخالفت با اصول و اعتقادات یکسان جلوه داده میشود.
این پوشش برای آنها دو مزیت دارد: نخست، قرار گرفتن در حاشیه امن قدرت؛ دوم، دشوار کردن امکان نظارت و پاسخگویی.
به این ترتیب، ممکن است کسی که بیشترین ادعای وفاداری را دارد، بیشترین آسیب را به همان ساختاری وارد کند که مدعی دفاع از آن است.
در جنگ سایهها، خطرناکترین بازیگر الزاماً کسی نیست که علیه حکومت شعار میدهد؛ گاهی کسی است که در بالاترین جایگاههای رسمی حضور دارد، از مقدسات سخن میگوید، برای دیگران تعیین تکلیف میکند و در ظاهر مدافع سرسخت نظام است، اما عملکرد و منافعش در جهت دیگری حرکت میکند.
اینجاست که باید به جای شنیدن شعارها، کارنامه افراد را بررسی کرد؛ به جای توجه به میزان ادعای وفاداری، نتیجه تصمیمهایشان را سنجید و به جای پرسیدن اینکه چه کسی بیشتر شعار دفاع از نظام را میدهد، پرسید تصمیمهای چه کسی در نهایت به نفع چه کسی تمام میشود.
جنگ سایهها را نمیتوان فقط با دستگاه اطلاعاتی و امنیتی تشخیص داد.
این جنگ به شفافیت اقتصادی، نظارت مستقل، گردش آزاد اطلاعات، امکان نقد قدرت و پاسخگویی تصمیمگیران نیاز دارد.
ساختاری که انتقاد را تهدید تلقی کند، دیر یا زود ابزار تشخیص خطا و نفوذ را نیز از دست خواهد داد.
و شاید بزرگترین پیروزی دشمن در جنگ سایهها همین باشد: اینکه بتواند کاری کند ساختار قدرت، تصمیمهای زیانبار خود را بهعنوان دستاورد، وفاداری و پیروزی جشن بگیرد.
در این صورت، دیگر نیازی نیست دشمن پرچم خود را بر فراز ساختمانهای حکومتی به اهتزاز درآورد؛ ساختمانها، پرچمها و عنوانها سر جای خود باقی میمانند، اما مسیر حرکت ساختار به سمتی میرود که طراحان جنگ سایهها میخواهند.
این است معنای شکست در جنگی که شاید صدای گلولهای از آن شنیده نشود، اما اثر تصمیمهایش میتواند از خسارت یک جنگ نظامی نیز ماندگارتر باشد.