ورجاوندبنیاد
یادداشت کوشاد تلگرام دربارهی کتاب «بنیاد»
کتاب بنیاد کتابیست که بنیادهای پاکدینی در آن یکجا گرد آمده و شرحهایی نیز داده شده. چون کتاب به زمینههای ارجدار و مختلفی از زندگی میپردازد ناگزیر در آن از معنیهای متنوعی سخن رفته. چون کتاب نخست به «زبان پاک» نوشته شده واژههایی از همان زبان برای آن معنیها بکار رفته.
کسروی در این باره چنین مینویسد : «در اين بخش[سوم] باز برخی واژهها نوينی را آوردهايم. اين کار ناچاری بوده. زيرا يک رشته معناهايی هست که در زبانِ ما واژه برای آنها نيست و ما ناچاريم هر زمان که نياز پيدا کرديم واژههايی بگزاريم و يا از فرهنگها بدست آوريم».
کسروی زبان پاک را از سال 1312 در مهنامهی پیمان آغاز کرد و هواداران مهنامه با آن زبان کمکم آشنا شده و از روانی و سادگیش خشنود بودند. این خوانندگان در خواندن کتاب بنیاد که از سال 1322 بخش به بخش از چاپ بیرون میآمد مشکلی نداشتند. ولی خوانندگانی که برای نخستین بار با این زبان روبرو میشدند گلهمند بودند. کسروی پاسخی در این باره در مهنامهی پرچم نوشت که چون گذشته از زبان به خود کتاب و دیگر نوشتههای پاکدینی مربوطست ، همه را در اینجا میآوریم :
«ورجاوندبنیاد» و زبان آن
«کتاب بنیاد که بتازگی از چاپ درآمده کسانی از دشواری زبان آن گله میکنند. چنانکه بارها نوشتهایم داستان زبان یکی از رنجهای ماست. از یکسو زبان آلوده است و باید پیراسته گردد و از یکسو در پیراستن آن باین دشواری برمیخوریم که بسیاری از خوانندگان فهمیدن آن را آسان نیافته زبان بگله باز میکنند.
چارهی این کار را ما چنان اندیشیدهایم که مهنامهی پرچم و برخی از کتابها را که برای همگان مینویسیم ، تا توانیم بزبان همگانی نزدیکتر گردانیم ، و با اینحال از پیراستن زبان چشم نپوشیده آن را نیز دنبال کنیم که در پیرامونش گفتارها نویسیم و برخی از کتابهای ارجدار خود را نیز که بیش از همه بهر یاران است با زبان پیراسته آوریم.
بنیاد چون کتاب پایداریست و بیش از همه بهر یاران آشنا بزبان پرداخته شده ، اینست آن را با زبان پیراسته نوشتهایم. با اینحال ما آن را برای کسانی که هوشیارانه بخوانند چندان دشوار نمیدانیم. بویژه که فرهنگی نیز همراه آن میباشد. چنانکه گفتهایم در این زمینه باید خوانندگان نیز گامی پیش گزارند و بیاد گرفتن این زبان پردازند.
از آنسوی ما نیز باید یک رشته کتابهای آسانی آماده گردانیده در دسترس یاران گزاریم که به کسانی که تازه میخواهند به گفتههای ما آشنا گردند بدهند ، و ما میکوشیم که چنان کتابهایی آماده گردانیده بچاپ رسانیم و برخی نیز آماده شده و در زیر چاپ میباشد.
پس از همهی اینها ، سخنان ما با همهی سادگی بآن نیازمند است که هر کسی آنها را میخواند هوش بکار بَرَد و با اندیشه و باریکبینی بخواند. اینها سخنانی که بارها شنیده باشند نیست. سخنانیست که باید با فهم و خرد آنها را دریافت.
گفتههای ما با آنکه از دانشها جداست در این باره با دانشها یکسانست که همه بهم بسته میباشد ، و کسی که به خواندن کتابهای ما میپردازد یک زمینهای در فهم او پدید آید که بسیاری از سخنان را نیز خود فهمد. ولی این کار هنگامی تواند بود که آنچه میخواند با اندیشه خواند و تا یکی را نفهمیده بدیگری نگذرد».
همچنین در یادداشت دیگری در خود کتاب مینویسد :
««وَرجاوَندْبنياد» متن کتابست و زَندهايي[شرح] که نوشته شده من خواستهام سخن روشن باشد و جز بهر اين زمان نميباشد. کساني توانند زندهاي ديگري نويسند. نيز توانند متن را جداگانه بچاپ رسانند.
«ورجاوندْبنیاد» نام متن کتاب است و شرحهایی که نوشته شده من خواستهام مطلب روشن باشد و جز برای این زمان نیست. کسانی میتوانند شرحهای دیگری بنویسند. همچنین میتوانند متن را جداگانه بچاپ برسانند».
(متن همانهاست که در آغاز هر «تکه» با حروف درشت آمده. بخش یکم چهارده ، بخش دوم یازده و بخش سوم بیست تکه میباشد.)
کمی پس از نوشته شدن و چاپ کتاب بزبان پاک ، شادروان سلطانزاده ، یکی از دوستان و یاران زمان جوانی کسروی ، دو بخش نخست را به «زبان عادی» آن روزگار برگردانید. چون شیوهی نویسش کسروی (یا زبان پاک) شناخته گردید و نویسندگانی در نوشتن به آن نزدیک آمدند ، آن زبان به گوشها و دیدهها آشناتر گردید و بر زبان همگان نیز تأثیر گزارد ، چنانکه زبان امروز روانتر و سادهتر و تواناتر از زبان آن روز میباشد. نتیجه آنکه میان نثر امروز و آن روز اختلاف محسوسی نمایان شد.
از اینرو کوشاد تلگرام تصمیم گرفت کتاب بنیاد «بزبان عادی» را بزبان امروزی و همهفهمی بازنویسی کند. این رشته گفتارها از فردا در همین کانال تکه تکه خواهد آمد. گذشته از آن ، چنانکه نویسنده مجاز دانسته برخی شرحها نیز در پابرگیها افزوده شده است.
1
جهان یک دستگاه مرتب و منظمی است.
این جهان چیست؟ این زمین پهناور ، آن آفتاب فروزان ، آن ماه تابان ، آن ستارههای درخشان چیستند؟. آدمها برای چه در این جهان هستند؟.
این جهان یک دستگاه مرتب و منظمی است. چنین دستگاهی بیقصد و بیهوده نمیتواند باشد ، و مسلماً مقصودی از آن در بین است. آدمها در این جهان برای زندگی کردناند. خدا آدمها را آفریده و این زمین را محل زندگی آنها قرار داده. خودِ این زندگی یک مقصود پربهایی است.
***
آدم هر چیزی را که دید میخواهد بداند چیست و برای چیست. این در سرشت او گذارده شده. پس طبیعی است که دربارهی این جهان کنجکاوی و تفکر کند و پرسشها بپرسد. زیرا این جهان زادگاه و زیستگاه او است. این نشدنی است که یکی که بزرگ شده به سن فهم رسیده ، سی یا چهل سال در این جهان بسر بَرَد و درپی شناختن آن نباشد.
گذشته از این ، کیفیت و نوع زندگی وابسته به این شناخت است ، و آدمها تا جهان را خوب نشناسند ، راه زندگی کردن در آن را نخواهند شناخت.
دربارهی جهان پرسشهای بسیاری میتوان پرسید : این زمین پهناور ، آن آفتاب فروزان ، آن ماه تابان ، آن ستارههای درخشان چیستند؟ آن دریاها و این خشکیها چگونه پیدا شدهاند؟! کوهها چطور بالا آمدهاند؟! شب و روز از کجا بوجود میآید؟. بهار و تابستان و پاییز و زمستان از کجا پیدا میشوند؟. باران از کجا میآید؟. برف و تگرگ چگونه میبارد؟. بسیار از این گونه پرسشها را میتوان پرسید ، و جای رضایتمندی است که امروز علوم به بیشتر اینها پاسخ میدهند. کوششهای دانشمندان اروپا در این زمینهها به نتیجههای خوبی رسیده است و لازم نیست ما چیزی بگوییم.
چیزی که ما باید بگوییم آنست که این جهان یک دستگاه مرتب و منظمی است و چنین دستگاهی بیقصد و بیهوده نمیتواند باشد ، و مسلماً مقصودی از آن در بین میباشد.
جهانیست مرتب و منظم ، آنچه نیازمندیم در آن آماده ، میگردد و نمیآساید ، هیچگاه گردشش مختل نمیشود. ما اگر دربارهی گردش زمین و ستارهها فکر کنیم ، اگر به زاده شدن آدمها و حیوانات نگاه کنیم ، اگر دربارهی رویش درختها و گیاهها تأمل کنیم ، همه از روی نظم بوده و هر چیزی جای خود را دارد. دانشها که اینهمه پیش رفته و هر کدام وسعت بزرگی یافته ، بیش از همه گفتگو از نظم و نظام جهان دارند و هرچه جلوتر بروند بزرگی و نظم و نظام جهان روشنتر خواهد گردید.
اینها نمونههایی از نظم و نظام جهان است :
زن و مرد هر یک برای کاری آفریده شده ، و به هر کدام آن چیزی داده شده که لازم بوده. آیا این از روی بینشی نیست؟!
زن و مرد به همدیگر نیازمندند و باید جفت هم زندگی کنند ، و شما اگر جستجو کنید در هر زمان و در هر جا تعداد آنها نزدیک هم میباشد. آیا این از روی حسابی نیست؟!
کودک در شکم مادر بآنچه نیازمند است در آنجا مییابد ، و چون زمان بیرون آمدن میرسد خوراکش از قبل در پستان مادر آماده شده. آیا این از روی دانشی نیست؟!
گیاهان و درختان میرویند و زمانی سبز و خرّم هستند و سپس خشک میشوند. آدمها و حیوانات زاییده میشوند و روزگاری زندگی میکنند و سپس میمیرند. ولی چه گیاه و چه جاندار هر یکی نژاد خود را باقی میگذارد.
تنها در یک بدنِ آدم صدها راز عجیب بکار رفته. شما به هر یک از اعضای بدن خود دقت کنید چند رازی در آن نمایان است.
آن مبحثی که داروین و شاگردانش بنام «مبارزه در میان زندگان» (تنازع بقا) و «نابود شدن ناشایسته و باقیماندن شایسته» (بقای اصلح) بمیان آوردهاند و بسیاری از این نمونههای نظم و نظام را نتیجهی آن دانستهاند در همه جا درست درنمیآید.(1) ما چرا قبول نکنیم که این جهان از همان اول از روی دانش و پیشبینی راه انداخته شده و همیشه از روی یک نظمی میگردد. چرا از حقیقت فراری باشیم؟!
نظم و نظام در هر چیز دلیل است که آن چیز بیقصد و بیهوده نبوده. بلکه از روی فهم و قصد ، و دانش و پیشبینی میباشد ، و هدفی از آن در بین است. دربارهی جهان نیز باید این قاعده را پذیرفت. باید پذیرفت که یک مقصودی در بین است ـ یک مقصود بزرگ و پراهمیتی. این چیزی است که ما میبینیم و میفهمیم. اگر پیدایش و پایان جهان معلوم نیست ، نباید اینها را هم نادیده بگیریم.
بعضیها باین جهان اهمیت نداده آن را یک دستگاه بیهوده و بینظمی شناخته خوار و بیارزش گرفتهاند ، و گاهی نیز زبان به انتقاد و ایرادگیری باز کردهاند. خراباتیان که در قرنهای گذشته در ایران پیدا شدهاند و شعرهای فراوانی از خود به یادگار گذاشتهاند از چنین کسانی بودهاند. آنها در بیاهمیت شمردن جهان تا آنجا پیش رفتهاند که آن را «هیچ و پوچ» و یا «هیچ در هیچ» نامیده گفتهاند : باید مقید به هیچ کاری نبود و بگذشته و آینده فکر نکرد و دمی را که در آنیم غنیمت شمرده بخوشی پردازیم. و اگر خوشی بخودی خود نبود با شراب و چنگ و ساز بوجود بیاوریم. از اینرو هزارها شعر در ستایش شراب سرودهاند.[2]
صوفیان و دیگران نیز چنین تصور کردهاند که خدا با این جهان دشمنی دارد و از اینرو آن را خوار شمردهاند ، و همیشه دنیا را ملامت کردهاند. بسیاری از آنان زندگی را بار سنگینی بدوش خود شمرده یا جهان را زندانی برای خود تصور کردهاند.
بسیاری از دانشمندان اروپا ، چون زندگی را جز مبارزه میان زندهها و جهان را جز میدان مبارزه نشناختهاند ، از اینرو اینان نیز جهان را خوار داشته و از آن نفرت نمودهاند. این گفته را از شوپنهاوِر نقل میکنند : «بهترین چاره برای انسانیت ، خودکشی یا زن نگرفتن است».[3]
ولی اینها همه بیاساس است. آن خراباتیان و صوفیان جز کسان نافهم و هوسبازی نمیبودند ، و این دانشمندان اروپا دچار اشتباهات مادّیگری شدهاند.
دوباره میگویم : جهان دستگاه مرتب و منظمی است. خدا با آن دشمنی ندارد و نبایستی هم داشته باشد. مبارزه نیز اجباری نمیباشد.
اما آدمها ، در این جهان برای زندگی کردن میباشند. برای آباد کردن جهان آمدهاند. برای آن آفریده شدهاند که از آسایش و سعادت برخوردار شوند. این زندگی خود یک مقصود ـ یک مقصود مهمی است. خدا انسان را آفریده و زمین را زیستگاه آنان قرار داده است.
مذاهب تصور کردهاند که آدمها در این دنیا برای آن هستند که به آن جهان ـ جهانی که پس از مرگ خواهد بود ـ آماده شوند ، و اینجا را «مزرعهای» برای آنجا دانستهاند (الدنیا مزرعةالاخرة). صوفیان از خوشیها و لذایذ این دنیا چشم پوشی کرده و سختیها بخود داده این زندگی را جز برای ریاضتکشی و سرکوب بدن و امیال آن تصور نکردهاند.
اینها نیز همه بیاساس است. جهانی باین شگفتی و نظام چرا خودش جای زندگی نباشد؟! این زندگی چرا خودش مقصودی شمرده نشود؟!
(1)ـ مثلاً آهو که پای دویدن دارد و خود را با آن دویدن از آسیب گرگ و شیر و پلنگ نگه میدارد و داروین و شاگردانش میگویند نه بخاطر آنست که همهی آهوها از اول این دویدن تند را داشتهاند ، بلکه بخاطر اینست که درمیان آهوها اینطور اتفاق افتاده که یکی دارای چنین تنددوی شده ، و چون این شایستگی در او بوده با دویدنِ تند توانسته است به آسانی خود را از آسیب گرگ و پلنگ نگاه دارد ، از اینرو کمتر آسیب دیده و نژاد او زیادتر شده و کمکم انواع دیگر که آسیب بسیار دیدهاند از بین رفتهاند و تنها این یک نوع باقیمانده است.
این یک مثلی است که برای روشن کردن گفتهی آنها یاد کردیم. این حرف راست است و ما نیز میپذیریم. ولی در همه جا درست درنمیآید.
[2]ـ حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست /
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نکته کردهام تحقیق /
ای بیخبر این طاق مجسم هیچ است این گنبد نُه رواق ارقم هیچست
خوش باش در این کارگه کون و فساد وابستهی یک دمیم و آن دم هیچست
[3]ـ شوپنهاور همچنین باور دارد : در جهان درد و رنج بیش از لذت و شادیست و نتیجه میگیرد که بهتر بود زندگی هیچگاه رخ نمیداد. این دسته از فیلسوفان که زندگی را خوار میشمارند بسیارند. یک دسته از آنها راه دیگری را انتخاب کرده با باروری و بچه زاییدن دشمنی میکنند و به این فلسفهشان نام «آنتیناتالیزم» دادهاند.
2
این جهان خودبخود بوجود نیامده.
آیا جهان خودبخود بوجود آمده و خودبخود میگردد؟! آیا چنین باوری میتوان کرد؟! بیشک چنین باوری نمیتوان کرد. بیشک جهان آفریننده و ادارهکنندهای دارد.
این نظم و نظام نشان روشنی از آفریدگار میباشد.
شما اگر زندگی یک جفت پرستو را زیر نظر بگیرید ناچارید که به وجود خدا اعتراف کنید : چه کسی بآنها آموخته که نر و ماده باهم زندگی کنند؟!. چه کسی یاد داده که آن طور لانه بسازند؟! چه کسی یاد داده که ماده وقتی تخم گذاشت به نوبت روی آن بخوابند؟!. چه کسی یاد داده که جوجههای خود را به آن ترتیب پرورش دهند؟!. چه کسی آموخته وقتی جوجهها بزرگ شدند بحال خودشان بگذارند و آنها را بیگانه بدانند؟.
ما نمیدانیم جهان کی پیدایش یافته و چگونه بوجود آمده ، این اندازه میدانیم که خودبخود بوجود نیامده. این اندازه میدانیم که عالَم وجود فقط این جهان محسوس مادّی نیست.
***
آیا این جهان خودبخود پیدا شده و خودبخود میگردد؟ آیا چنین باوری میتوان داشت؟
هر کسی با ادراکات سادهی خود ، با حواس پنجگانه و تأمل در احوال این جهان ، دو چیز را میتواند بفهمد : یکی آنکه این دنیا دستگاه بیهودهای نیست و مقصودی از آن در بین است. دیگری آنکه خودبخود بوجود نیامده و خودبخود نمیگردد. از اینجا است که آدمیان همیشه در جستجوی خدا و مقصود او بودهاند ، و جای تأسف است که همیشه در هر دو زمینه به اشتباهات بسیاری دچار شدهاند.
دربارهی آفریدگار حرفهای جوراجور بسیاری گفتهاند ، ولی موضوع سادهای میباشد. چنین فرض کنید که شما در بیابانی راه میروید ، ناگهان بر سر راه سرایی میبینید : خانهای برای آسایش ، آب پاکیزه ، روشنایی برای شب ، جا برای چارپایان ـ آیا جز اینست که در اینباره تأمل و فکر خواهید کرد و خواهید فهمید که فرد نیکوکاری آن را بوجود آورده و آسایش رهگذران را خواسته؟!.. آیا جز اینست که این را باور کنید و تصور دیگری بخود راه ندهید؟!. آیا جز اینست که چون از سفر برگشتید آن را بدیگران خواهید گفت و اگر شنوندهای بگوید : «شاید بخودی خود پیدا شده یا از اول همانطور بوده» او را نادان خواهید شمرد؟! نه آنست که تا زندهاید از باور خود برنخواهید گشت؟!
همین است داستانِ آفرینش و آفریدگار : جهانی است با نظام ، آنچه به آن نیاز هست در آن آماده ، جانداران پی در پی میآیند و چندی زندگی کرده میروند. آیا نه آنست که باید گفت که این دستگاه خودبخود بوجود نیامده و بیهدف و بیهوده نمیباشد؟! نه آنست که باید گفت خالقی آن را بوجود آورده و همین آمدن و زندگی کردن و رفتن مخلوقات را خواسته است؟!.. آیا غیر از این باور دیگری میتوان داشت؟!
یک دسته از موجودات این جهان ما آدمهاییم که به سایر موجودات برتری داریم. ما بیاختیار آمده و بیاختیار میرویم و ناچاریم بگوییم : اختیار در دست آفریدگار است.
نظم و نظام که در جهان میبینیم خودش نشانهی روشنی از خدا میباشد. زیرا همان طور که گفتیم این نظم و نظام دلیل است که جهان از روی علم و پیشبینی آفریده شده و آن علم و پیشبینی از خود این جهان نمیتواند باشد. این دنیای مادّی چیزی نیست که از خود علم یا بینشی داشته باشد.
شما اگر زندگی یک جفت پرستو را زیر نظر بگیرید ناچارید که به خدا معترف شوید : زیرا بآنها چه کسی آموخته نر و ماده با هم زندگی کنند؟! چه کسی آموخته از راه دور گِل و سنگریزه در نوکهای خود بیاورند و لانه بسازند؟! چه کسی آموخته ماده وقتی تخم گذاشت به نوبت روی آن بخوابند؟! چه کسی آموخته وقتی جوجهها درآمدند به پرورش آنها بپردازند و از راه دور خوراک برای آنها بیاورند ، و وقتی بزرگ شدند و پَر درآوردند و بینیاز گردیدند بحال خودشان واگذارند و با آنها همچون بیگانگان رفتار کنند؟! آیا نه آنست که آفریدگاری بقای نسل آنها را خواسته و به این ترتیب راه زندگی بآنها آموخته؟! در اینجا است که میگوییم : اگر کسی را چشم بصیرت باز است روشنتر از هستی خدا چیست؟![1]
شاید کسانی باین گفتهها اهمیت ندهند و آنها را دلیلهای عامیانه تصور کنند ولی آنطور نیست. درستترین و سادهترین راه برای شناختن خدا همین است و بس. امروز تمام دانشها از این راه پیش میرود و آنهمه موفقیتها از این راه بدست میآید. «یک چیزی را دیدن و دربارهاش تأمل کردن و پی به سبب آن بردن» اساس همهی دانشها است.
آیا اسحاق نیوتن قانون جاذبه را از کجا کشف کرد؟! نه این بود که افتادن سیبی را از درخت دیده و سبب آن را جستجو کرده این قانون را یافت؟(2) آیا ستارهشناسان اروپا ستارهی نپتون را چگونه پیدا کردند؟!.. جز این بود که اختلالهایی در گردش اُرانوس دیدند و به وجود ستارهی دیگری در بالاتر از آن پی بردند ، و از میلیونها فرسنگ راه ، جستجو کرده آن را پیدا کردند.(3)
اینها که گفتیم با «دیدن جهان و پی بردن به وجود آفریدگار» چه فرقی دارد؟! چرا باید آن را یقین ندانیم؟! به چه سبب شما وقتی که باغی را در بیابان ببینید یقین میدانید که صاحبی دارد و از دیوارش بالا نمیروید؟![4] به چه سبب اگر ببینید که دود فراوانی از خانهای بالا میرود ، یقین خواهید کرد آتش گرفته و به کمک مردمش میدوید؟. اگر در دشت یا کوهی غرش شیر یا پلنگی را بشنوید بخود میلرزید و از آنجا دور میشوید؟. اگر کسی را با حال زار و رنگ پریده ببینید ، میفهمید دردمند است و از دردش میپرسید؟. در همهی اینها ادراک و فهم خود را یقین دانسته به آن اهمیت میدهید. پس چرا دربارهی جهان به ادراک خود اطمینان نکنید؟!
از این گذشته فرض کنید ما از این دلیلهای خود صرف نظر کردیم و این راه را کنار گذاردیم ، شما خود برای پی بردن به رازهای جهان چه راه دیگری پیش میگیرید؟! آیا دانشمندان مادّی که به علت دشمنی با دینها خدا را نشناختهاند ، همانها در تحقیق از گذشتهی جهان غیر از این ، راه دیگری را دنبال کردهاند؟!.. لاپلاس ، یا دیگران که میگویند : «خورشید تودهی بخاری میبوده و در فضا میایستاده و ناگهان به دور خود شروع به چرخیدن کرده ...» یا مانند این گفتهها ، آیا باین نتیجه از کجا رسیدهاند؟! آیا راهی که پیش گرفتهاند جز این راه ما بوده؟![5]
حقیقت اینست که هر چیزی که دربارهی آن ، حرفهای بیاساس زیاد گفته شود ، و گفتههای جوراجور بمیان بیاید ، خواهناخواه دلهای مردم از آن بدگمانی پیدا میکند و فهمها کند میشود. هر چیزی که دربارهی آن اغراقها بوجود بیاید و زورگوییهایی بشود ، موضوع از سادگی خود بیرون رفته و فهمها از آن رمیده میشود. دربارهی آفریدگار ، از بس حرفهای بیاساس ، فراوان گفته و کشیشان و ملایان و دیگران زورگوییهای زیادی کردهاند ، بناچار دلها از آن رمیده و فهمها در آن زمینه کند شده است. از بس کسانی بدلیلهای مبهمی از «دور و تسلسل» و «علت و معلول» و مانند اینها پرداختهاند موضوع از سادگی خود بیرون رفته ، و کسانی تصور میکنند حقیقتاً با یک موضوع خیلی تاریک و دشواری روبرو میباشند.
ما میگوییم : باید تمام آنچه را که در این باره کشیشان و ملایان و فیلسوفان یونانی و دیگران گفتهاند کنار گذاشت و شنیدهها را ناشنیده فرض کرد ، و به همان فهم سادهی خود اعتماد نموده و به آن اطمینان کرد.
ما نمیدانیم ، دنیا چه وقت و چگونه بوجود آمده. ما به این پرسشها راهی نداریم. دانشها در این موضوع هرچه توانستند پیش بروند ، ولی ما باید در این باره سکوت کنیم. ولی این را میدانیم که دنیا خودش بوجود نیامده. این را میدانیم که جهان هستی تنها این دستگاه محسوس مادی نیست.
[1]ـ در این باره کلیپهایی هست که میتوانید در اینجا ببینید :
https://t.me/pakdini/18652
https://t.me/pakdini/18658 و همچنین : https://t.me/pakdini/18661
(2)ـ میگویند نیوتن از ترس طاعون از شهر بیرون رفته و در باغی زندگی میکرد. روزی سیبی را دید که از درخت پایین افتاد. نیوتن به فکر فرورفت : چرا سیب از آن بالا میافتد؟! پس از تأمل و فکر بسیار فهمید که تمام اشیاء همدیگر را بسوی هم میکشند و آنچه بزرگتر است کششِ او پرزورتر بوده و کوچکتر از خود را جذب میکند و اینکه سیب از درخت افتاد برای آنست که زمین آن را بسوی خود میکشیده. سپس میدان فکرش را تا آفتاب و ماه و دیگر کرهها وسعت داده و یکی از بزرگترین پایههای دانشی را بنیاد گذاشت. (کسروی)
(3)ـ چون سیارهی اُرانوس را پیدا کردند و بحساب گردش آن پرداختند اختلالهایی در گردشش دیدند. و از آنجا فهمیدند که سیارهای دیگر بالاتر از او هست و جاذبهی آن این اختلال را سبب میشود ، و چون به فهم خود یقین میداشتند و حدسهای بیجای دیگری را بخود راه نمیدادند بجستجو از آن پرداخته و در سال 1746 میلادی گمکردهی خود را یافتند و آن را نپتون نامیدند. این کار یکی از عجیبترین موفقیتهای دانش بوده و خود بهترین نمونه است که این راه جستجو درستترین و سادهترین راه میباشد. (کسروی)
[4]ـ فیلسوفانی به چنین مثالهایی ایراد گرفته میگویند اینها «قیاس» و مقایسه بوده و دلیلی سست میباشد. ولی از مثال سیب و نیوتن و دیدن اختلال در گردش ارانوس و پی بردن به سیارهی دیگر (نپتون) میتوان فهمید که اینها نه تنها دلیلهای سستی نیست ، بلکه خودش در روش علمی جایگاهی دارد : ««یک چیزی را دیدن و دربارهاش تأمل کردن و پی به سبب آن بردن» اساس همهی دانشها است».
[5]ـ امروز نظریهی لاپلاس دربارهی پیدایش جهان و ستارگان کنار گذاشته شده و دانشمندان نظریهی مهبانگ (بیگ بنگ) را بجای آن پیش میکشند. ولی آن اساس که گفته شد : «یک چیزی را دیدن و دربارهاش تأمل کردن و پی به سبب آن بردن» را برای نظریههای دیگر خود دربارهی شکل گرفتن کرات و کهکشانها و دیگر زمینهها همچنان بکار میبرند.