آیا با زمام‌داری رضاشاه آرمان‌های جنبش مشروطیت از دست رفت؟
علیرضا افشاری
علیرضا افشاری (روزنامه‌نگار و کارشناس ارشد تاریخ) - این روزها، که صدمین سالروز کودتای سیدضیا و رضاخان را پشت سر می‌گذاریم، در یادداشت‌های شمار بالایی از کنشگران سیاسی و تحلیل‌گران تاریخ معاصر، حتا آنهایی که دشمنی ایدئولوژیک یا کینه‌ای شخصی نسبت به رضاشاه ندارند، این جمله را می‌خوانیم که دستاوردهای دوران پادشاهی رضاشاه به قیمت از دست دادنِ آرمان‌های جنبش مشروطیت تمام شد، به‌گونه‌ای که چنین داده‌ای ـ امروز ـ بسیار بدیهی می‌نماید. اما آیا، در واقع، چنین بوده است؟ به سخن دیگر، آیا هدف جنبش مشروطه فقط محدود کردنِ قدرت و اختیارات شاه، و نیز گسترش دموکراسی (مردم‌سالاری) از راهِ برپاییِ مجلسی قانونگذار از منتخبان مردم، بوده است که با روی کار آمدنِ رضاشاه این دو متوقف و در نتیجه مشروطه تعطیل گردید؟
اگر پیشینه‌ی جنبش مشروطه را، همان‌گونه که شماری از تاریخ‌نویسان چنین کرده‌اند، به شکست‌های ایران از امپراتوری روسیه برسانیم به نظر می‌رسد که چند موضوع ــ به‌ویژه «نهضت بیداری ایرانیان» و نیز توسعه و «جنبش نوسازی ایران» ــ با هم آمیخته شده و در نهایت جنبش مشروطیت فرو کاسته شده باشد به مطالبه‌ی شماری از روشنفکران. در این‌باره توضیحی می‌دهم.
آنچه در شخص و دربار ولیعهد در تبریز رخ داد و از دغدغه‌های وی و گردانندگان آن دربار برمی‌آید عقب‌ماندگیِ ایران است؛ نخست از زاویه‌ی نظامی و سپس و در تعامل با آن، از زاویه‌ی دانشی. فرستادن کسانی برای فراگیریِ دانش ــ عموماً مرتبط با نظامی‌گری و نیز پزشکی ــ به غرب و نیز دعوت از مستشارانی نظامی در همین راستا صورت گرفت. این، همان رویه‌ای است که بعدها به‌گونه‌ای ریشه‌ای‌تر، جامع و نظام‌مند بر دستِ امیرکبیر پی گرفته شد، که می‌دانیم در آن شکل ناکام ماند هر چند بعدها گوشه‌هایی از آن برنامه بر دستِ کسانی دیگر دنبال شد. روشنفکران ایرانی در آن مقطع نیز، به‌ویژه آنانی که به سفری خارجی (روسیه، عثمانی و فرنگ یا اروپا) رفته یا در قفقاز در پیوند با تحولات جهانی بوده‌اند، بیشتر بر خرافه‌زدایی و نقد دین، توجه به دانش و تاریخ (بازآفرینیِ ایرانیت)، اهمیت قانون و کوتاه آن‌که بیرون رفتنِ انسان ایرانی و کشور ایران از آن وضعیت عقب‌مانده تأکید داشتند. و بر این‌ها باید خواست‌های بدیهیِ امنیت، فقرزدایی و باسوادی را افزود. روزنامه‌نگارانی هم بودند که می‌کوشیدند همگان را با معنای ملت و کشور ایران آشنا کنند. خواستِ استقلال ایران هم از سوی گروه‌های مختلفِ مردم در رابطه با امتیازهایی که به خارجی‌ها (طبیعتاً روسیه و انگلیس) داده می‌شد همواره وجود داشته است که دست‌کم برای یک بار در جریانِ قیام تنباکو شعله‌ور شد. سرانجام با ورود بازرگانان و بازاریان و طرحِ مطالبه‌ی عدالت و برپاییِ عدالت‌خانه جنبشِ مشروطیت، به‌گونه‌ای رسمی، کلید خورد تا در نهایت با خواست‌هایی که گروهی از روشنفکران در تحصنی که معترضان به اوضاع ــ در غیاب روحانیان مشروطه‌خواه ــ در سفارت انگلستان برپا کرده بودند و مشروط شدن قدرتِ پادشاه و برپایی مجلسی از نمایندگانِ مردم را مطرح می‌کرد شکلِ نهایی‌اش را یافت.
اگر این فهرستِ بلندبالا را بخواهیم جمعی ببندیم شاید چنین شود که به جهتِ «نوزایی اندیشه‌ای» و «نوسازی سازمانی» نیازمندِ حکومتی بودیم که با دست از دادنِ بخشی از قدرتش اجازه دهد و یاری کند تا:
ـ مجلسی برپا شود که، برای پیشرفتِ ایران قانونی اساسی را بنویسد و سپس آن را گسترش داده و کامل نماید (خواستِ قانون و نیز طرحِ مبانی نوزایی اندیشه‌ای و سازمانی به‌گونه‌ای که همگان بر روی آن اجماع و توافق کنند)؛
ـ دولتی برپا شود که، آن قانون را پیاده و امنیت و استقلال را برقرار سازد و زیرساخت‌های سیاسی، اقتصادی، آموزشی، بهداشتی و فرهنگی را بسازد؛
ـ و دادگستری‌ای برپا شود که، قانون‌مدارانه و بی‌تبعیض، ضامنِ داد و عدالت در کشور باشد و جلو زیاده‌روی قدرت‌مندانِ جامعه، و حتا دولت، را بگیرد.
ـ آزادی و دموکراسی هم طبیعتاً ذیلِ همان قانون اساسی گنجانده و بر دستِ دولت و دادگستری مراقبت و ضمانت خواهند شد.
خب، اکنون اگر بار دیگر سیر جریان مشروطیت را پی بگیریم می‌بینیم که با مجاهدت‌های بسیاری گام نخست، که تدوین قانون اساسی باشد، انجام گرفت اما دو گام بعدیِ آن که به‌ویژه گام دوم شمارِ بیشتری از خواست‌های آن جنبش بزرگ را در بر می‌گرفت ناکام ماند، به‌گونه‌ای که تا پیش از کودتای رضاخان نه تنها زیرساخت‌های مورد نظر ایجاد نشده و مملکت همچنان در بیماری و فقر بود و گامی هم برای باسواد کردنِ مردم برداشته نشده بود و معدود کوشش‌های بزرگانی چون رُشدیه بر دستِ مردمِ بی‌سواد یا تهییج‌شده از سوی شماری از روحانیان پیاپی متوقف می‌شد بلکه فراتر از آنها وضعیت امنیت در کشور هم تعریفی نداشت و با قرارداد 1919 استقلال‌مان هم در وضعیتی ناپایدار قرار گرفت. دادگستری هم، با وجودی که قانون‌های مرتبط با آن به خوبی آماده شده بود، با مخالفتِ روحانیت مجال پیاده‌سازی نیافته بود. فقط گام چهارم (در شکلِ آزادی مطبوعات و احزاب و انتخاب نمایندگان مجلس) تا حدودی اجرا می‌شد، چرا تا حدودی؟ چون خودِ مجلس بارها تعطیل شده بود و در هنگام کودتا چند سالی بود که وجود نداشت؛ احزاب در نبودِ نظارت و امنیت دست به اقدام‌هایی خشونت‌بار می‌زدند؛ و مطبوعات هم گاه به توهین و افترا می‌پرداختند و بارها نیز بر دستِ کسانی که منافع‌شان به خطر می‌افتاد، قانونی یا غیرقانونی، تعطیل می‌شدند...
با قدرت گرفتن رضاخان، و در نهایت شاه شدنِ وی، دو بخشِ دولت و دادگستری با قدرت و کامل اجرا شد و بخش نخست و چهارم هر چند به شکلی آرمانی پیاده نشدند اما چندان پس‌رفتی نسبت به وضعیتِ آشفته‌ی پیشین هم نداشتند. پس، آنچه دیده می‌شود ــ آشکارا ــ برداشته شدنِ گامی مهم در اجرای خواست‌ها و مطالباتِ مشروطیت است.
به نظر من آزادی دو وجه دارد؛ یکی آزادی در معنای کلی که اجتماعی است و دیگری سیاسی، که همان مردم‌سالاری است یعنی نظر مردم هم برای شیوه‌ی فرمان‌روایی شنیده و اگر اکثریت پیدا کرد سالار شود. دولت رضاشاه ــ به هزار و یک دلیل ــ در فراهم کردن زمینه‌ای برای طرح خواست‌های سیاسی ناتوان بود، اما در زمینه‌ی وجه نخست کاملاً تواناست. در همین زمینه، می‌بایست این نکته را در نظر گرفت که تا مردمی نخست شهروند نشوند، باسواد نشوند و از دغدغه‌ی نان رها نشوند اصولاً توقع عملی سیاسی از آنها نمی‌رود، که اگر هم شرایطِ آن فراهم شود نتیجه‌ی مناسبی از آن بیرون نخواهد آمد. برای توضیح بیشتر، بیفزایم که در وضعیتی که اکثریت جمعیت ایران شهرنشین نبودند و بخش بزرگی از آنان یا وابستگیِ ایلی و طایفه‌ای داشتند و یا در نظامی ارباب ـ رعیتی گذرانِ زندگی می‌کردند و نیز اکثریتِ مطلق‌شان بی‌سواد بودند چگونه است که می‌توان از توقف مردم‌سالاری در حکومت رضاشاه سخن گفت؟
برای نمونه، فراموش‌مان نشود که یکی از برنامه‌های اصلیِ دکتر محمد مصدق در دولتش اصلاحِ قانون انتخاب و گذاردنِ شرطِ سواد برای رأی‌دهندگان، به‌جهتِ جلوگیری از سوءاستفاده‌ی مالکان در انتخابات، بود و این‌که افراد بی‌سواد را از رای دادن منع کرد. از این رو، در سخنی کلی فرآیند انتخابات در دورانِ رضاشاه را به زیرِ سؤال بردن خردمندانه نیست.
فراموش‌مان نشود که آن شیوه‌ی انتخابات، با وجودِ نادرستی‌اش، همچنان و در نظامی که با انقلابِ مخالفانِ نظامِ پیشین بر سر کار آمده همچنان ادامه دارد؛ هر چند اکنون و در پیِ گذشت بیش از چهار دهه از هم‌سوییِ بسیاری از کنشگران سیاسی در آن سال‌های آغازین، اکثریت ــ از جمله بخش بزرگی از همان کنشگران ــ به این باور رسیده‌اند که این روش صحیح نیست، و دقیقاً نکته در همین‌جاست که هر چند ایجاد زیرساخت‌ها به اراده‌ای محکم و دولت‌مردانی کارا و شایسته نیازمند است، اما توسعه‌ی سیاسی و بالا رفتن درک اجتماعی و نوزایی اندیشه‌ای به گذرِ زمان نیاز دارد و یک فرآیند (پروسه) است، نه طرح (پروژه).