قدح در خون: عبدالکریم سروش و بوسه بر تیغ

مگیرید خشم و مدارید کین  

نه زیباست کین، از خدواند دین (فردوسی)

هر گاه که عبدالکریم سروش به سخن در می‌آید، جامعه‌ای که به آن «جامعه روشنفکری» می‌گویند، سر از پا نشناخته به هیجان در می‌آید و با شور و سرور چنان به وجد می‌آید که گویی در فضایی که تروریسم قرآنی بر دل و ذهن مردمان فرمان می‌راند، دریچه امیدی گشوده شده است.

اما این هیجانات وجدآفرین بیش از این که روزنه‌ای را به روی ما بگشایند ما را از درک درست اندیشه‌های عبدالکریم سروش و نسبت اندیشه‌های او با آن فضای وحشتی که به سبب قرآن بر دل‌ها و ذهن‌های ما فرمان می‌راند، باز می‌دارند. چه این هیجانات از یک سو ما را از توجه به سرچشمه این تروریسم باز می‌دارند و از سوی دیگر ماهیت ایدئولوژی این «اندیشمند» که خود از میوه‌های این درخت معرفتی است را پوشیده نگه می‌دارند.

در همین جاست که جامعه روشنفکری که نورافکن تحسین به دست گرفته و چراغ همدلی افروخته است از درک تناقضات موضع معرفتی عبدالکریم سروش و همگنان او باز می‌ماند. «نواندیشانی» که از زمان ظهور در سپهر روشنفکری، کاری جز این نکرده‌اند که این فضای وحشت را برای مردمان «تلطیف» کنند و زبان خشونت و ترور را، زبانی زیبا و ستودنی جلوه دهند و چنان وانمود کنند که «زبان قدرت»، «زبان ترس»، «زبان وحدت»، «زبان دین»، «زبان تئولوژی» و «زبان قرآن» می‌تواند «زبان تفاهم» باشد.

امروز نیز که عبدالکریم سروش بیرق «اقتداردوستی» بر افراشته و «اقتدار» پیامبر خود را چیزی «خواستنی» جلوه می‌دهد، باز هم برخی را به این گمان باطل کشانده که او پا در مسیری تازه گذاشته و قرار است اسرار هویدا کند.

اما نه عبدالکریم سروش چنین مرد حقیقتی است و نه آمده است که با هویدا کردن اسراری که آشکار ساختن شان تاکنون سرهای بی‌جرم و جنایت بسیاری را بر دار کرده، چراغی در ذهن‌ها بر افروزد یا از اعتبار و حسن شهرت خود، که چندان هم منصفانه به دست نیامده، برای راه نمودن مردم به سوی «حقایق دردناک» اما «رهایی بخش» استفاده کند.

او آمده است تا «ترس و وحشت» را به مشاطه بیاراید و بر دستان اقتداری که همواره با ارعاب و ارهاب دهان‌ها را بسته و قلم‌ها را شکسته است، بوسه بزند و در پای آن به زانو در بیاید و باز هم در آستان آن نگونسارانه سر بر مُهر عبودیت نهد. او آمده است تا از «صمد» وحشت آفرینی که حتی کوه‌ها هم در اثر خشیت او از هم پاشیده می‌شوند و دوزخ زوزه‌کش او بند از بند روح ترس زدگان می‌گشاید، «صنم»ی دلربا بسازد و مردمان را قانع کند که خدایی که ترساننده است و مهم‌ترین ابزار او برای تربیت مردمان ترس و انذار بوده، خدایی پذیرفتنی (نه تحمیل شدنی) است.

او به میدان آمده تا به مردم نشان دهد که امروز هم می‌توان با غمض عین از سر ترس افکنی‌های این خدا گذشت و برای این کار بسنده است که بدون توجه به پیامدهای هولناکی که ارعاب‌ها و ارهاب‌های این خدا بر جسم و جان مردمان داشته (و همچنان هم خواهد داشت) او را «تاریخی» کنیم و وی را چیزی جلوه دهیم که نبوده است، و از «ماده»ء هول و هراس تندیسی بر «صورت» عشق و مهر بتراشیم، و در راستای دست یافتن به این غایت است که عبدالکریم سروش می‌خواهد خدا و پیامبر و تاریخی را که در نتیجهء آموزه‌های آن‌ها، زشت‌ترین سیاهی‌ها در تاریخ پر از اِدبار این سرزمین آفریده شده است را با روش «پدیدارشناسی»، «اپوخه» کند، تا نام و نشان آن شجره طیبه‌ای که چنین میوه های زهرناکی پدید آورده در تاریخ گم شود و دیگر نیاز نباشد هیچ کس به ویژه اگر مؤمن هم باشد بار مسئولیت آن را بر دوش بکشد و از چنین تاریخی به زبان خود عبدالکریم سروش به راستی «توبه» کند و از آن شرمسار باشد.

بدین‌سان عبدالکریم سروش بدون این که ذهنیت جانبدارانه و مثبت خویش نسبت به خدای خود و پیامبر خود را که به واسطه وجود مبارکش بسی خون‌ها بر زمین ریخته است را کنار بگذارد، می‌خواهد به دست‌آویز پدیدارشناسی، خود را اندیشمندی بی‌طرف جلوه دهد بی‌آنکه کمترین نشانی از بی‌طرفی در او بتوان یافت.

آیا «اندیشمند»ی که به آهنگ معطر ساختن دانشگاه‌ها با بوی خوش دین «شمشیرکش» خود، در بی‌آینده شدن استادان و دانشجویان بسیاری، سهم و نقش برجسته‌ای داشته و هنوز هم بر سر آن است که با «تاریخی ساختن» (متعلق به گذشته دانستن) یک تاریخ آکنده از وحشت و شقاوت، که همچنان در بطن آن با یاس‌ها به داس سخن گفته می‌شود، از زیر بار مسئولیت نسبت به آن شانه خالی کند، می‌تواند اندیشمندی بی‌طرف باشد؟

 شاید بهترین کار برای او این بود که از شرم دق‌مرگ می‌شد یا دست‌کم از شدت آزرم به گوشه‌ای می‌خزید و دهان فرو می‌بست. اما عبدالکریم سروش را با چنین شرمی هیچ پیوندی نیست، او همین که در دل خود توبه کند، برایش بس است و خود را نزد خدای خویش بخشوده خواهد دید، هر چند آنچه از او سر زده، چیزی نبوده است جز خدمت مؤمنانه او به «کریم» قدرتمندی که «عبد» او بوده و بدان عبد بودگی افتخار داشته است.

 با این همه، مرا با عبدالکریم سروش کاری نیست، اما در اینجا می‌خواهم به آنچه خدای او در او تألیف کرده است بپردازم، چرا که به هر جهت، او نیز تجربه‌ای از خدای خویش داشته است و دارد و آنچه بر زبان و قلم جاری می‌کند تألیف خدای او در درون او نیز هست. برای اینکه ببینیم این چگونه خدایی است و چه اندازه با خدای قرآن شباهت دارد باید نخست تصویری از خدای قرآن به دست دهیم و سپس این خدا را به محک سخنان عبدالکریم سروش بزنیم تا بر ما روشن شود که این کدام خداست که در عبدالکریم سروش با ما سخن می‌گوید، یک خدای زیبا یا خدایی هولناک که شمشیر به کف، اما پیرهن چاک و غزل خوان و صراحی در دست به بالین ما آمده است؟

در آغاز این نوشته از فضای وحشتی سخن گفتم که هر مسلمان در زیر نگاه خدای خویش با آن آشناست. خدای قرآن، خدایی است که می‌ترساند. ترساندن را با مهر، آن هم مهر بیکران پیوندی نیست، اما هم‌ستیزی مهر بیکران و ترس‌افکنی چیزی نیست که من بخواهم در اینجا از آن سخن بگویم یا خدای بیکران را به سبب آن مؤاخذه کنم. با این حال، هر اندازه مهری که یک خدای ترساننده داشته باشد، مهر او از درد وحشتِ ارعاب و ارهاب او نمی‌کاهد.

خدای ترساننده می‌تواند و باید مهر هم بورزد چون اگر تنها چهره هولبار خود را ـ که از شدت دهشت‌انگیزی کسی نه جرأت دارد و نه باید تصویر آن را ترسیم کند ـ بنماید هیچ کس تاب دیدن و برتافتن او را نخواهد داشت، پس آن کس که با ترس، ترور می‌کند و با ارعاب و ارهاب به بند می‌کشد، نیاز به زیبایی و مهر دارد تا هم قدرت و اقتدار خود را به رخ بکشد و هم ترس و وحشت از خود را برتافتنی سازد. با مهر، حتی می‌توان ترس را هم برتافتنی ساخت، و ترس‌آفرینان همواره کوشیده‌اند که ترس خود را در جامهء مهر به ترس‌زدگان عرضه کنند تا شاید ترس زدگان، آن‌ها را دوست بدارند اما هیچ‌کس نمی‌تواند موجودی را که می‌ترساند دوست بدارد.

انسان نزد کسی که می‌ترسد، فقط ترس را احساس می‌کند و به کسی که از او می‌ترسد فقط می‌تواند وانمودِ به دوستی بکند. چنین دوست داشتنی بسیار فرق دارد با دوست داشتنی که از سر مهر است و نیروی کشنده محبوب در دل پدید آورده است. آنکه می‌ترساند البته می‌تواند دوست بدارد، اما همواره کسانی را دوست می‌دارد که گوش به فرمان او دارند. آن‌کس هم که گوش به فرمان دارد می‌تواند دوست بدارد، اما این دوست داشتی از سر ترس یا طمع است که انگیزه آن نه مهر که گرایش به دفع خطر یا کسب منفعت است. خدایی که می‌ترساند نه دوست است و نه هیچ دوست راستینی می‌تواند داشته باشد. و کسی که هیچ دوستی نداشته باشد هیچ ابزاری جز «قدرت و اقتدار» برای فرمان راندن بر فرمانبرداران ندارد. نسبت دوستی اما هیچ گاه نسبت فرمانده و فرمانبردار نیست.

خدای قرآن خدایی غلبه‌جو است، خدایی که هر چیزی در برابر او چاره‌ای جز آن ندارد که سر فرود بیاورد چنانکه اگر سخن خود را بر کوه‌ها عرضه کند، حتی کوه‌ها نیز از خشیت او از هم پاشیده می‌شوند. این تصویری است که خدای قرآن از خود ترسیم کرده است. خدای مهربان و بخشایش‌گری که با شنیدن سخن او کوه‌ها چنان سر خم می‌کنند که از هم پاشیده می شود، نه اینکه با شنیدن سخن او چنان از مهر و احساس زیبایی آکنده شوند که تمام وجودشان شعف و شادمانی و طرب شود.

این خدایی است که بارها و بارها دست به کشتار مردمان می زند، شهرها را بر سر ساکنان‌شان ویران می‌کند، سیل روانه می‌کند، آتش سوزی بر پا می‌کند و هیچ پروایی ندارد که در این میان حیوانات و کودکان بی‌گناه نیز شکنجه شوند.

در برابر چنین خدایی فقط باید و می‌توان سر فرود آورد و در برابر او باید همیشه وحشتی فراگیر داشت و همواره باید به یاد شکنجه‌های تصور ناپذیر او در ترس همیشگی به سر برد. بدین سان حضور در دنیایی که او آفریده، حضور در جهنمی است که همواره در آن باید از ترس بر خود لرزید و در همه حال در آن می‌باید با تشویش و دلهره به سر برد.

دنیای او زندان مخوفی است، که او با چشمان موشکاف خود، همیشه مراقب بندگان خویش است. بندگانی که از سر مهر بیکران خود آن‌ها را هستی بخشیده، تا همیشه در ترس و تشویش به سر برند. و طبیعی است که کسانی که خدا بیشتر از همه دوست شان می‌دارد، باید کسانی باشند که بیشتر از همه بترسند و بیشتر و جانکاه تر از هر کس دیگر ترس را در ژرف‌ترین نهانگاه‌های وجود خود احساس کنند.

تقوی راستین آن است که مؤمن این ترس را در حد اعلای آن، در خویشتن خویش حس کند، از این رو مؤمن راستین، هیچ نیست جز پیکره‌ای ساخته شده از ترس و هراس و وحشت. وحشت توفنده‌ای که پوست را می‌درد و روح را زلزله‌وار به زانو در می‌آورد. خدای قرآن چنین خدایی است و این است صورت الاهیاتی «اقتداری» که محمد تجربه می‌کرد و عبدالکریم سروش آن را «اقتداری مثبت» ارزیابی می‌کند.

سرتاسر قرآن، آکنده از این پیام وحشت است و نخستین فرمان تربیتی این خدا به پیغامبرش نیز این است که: «ای جامه بر خویش پوشیده، برخیز و بترسان». قرآن پر از صحنه‌های شکنجه است. شکنجه‌های وحشت‌آوری که مو بر اندام هر شنونده‌ای راست می‌کنند. تصویر شکنجه‌های خدا در آخر الزمان و روز قیامت و صحرای محشر و دوزخ چنان دهشتناک‌اند که هیچ انسانی نمی‌تواند آن‌ها را برتابد. این تصویرها آفریده شده‌اند تا در نهانی‌ترین نهان‌های جان آدمی رسوخ کنند.

و از همین سرچشمه و با نظر در همین صورت از خداست که در این تاریخ درازدامنه این همه وحشت آفریده شده است. وحشت‌های سنگدلانه‌ای که به انگیزه «نجات» آدمیان انگیخته شده‌اند و محمد پیغام آوری بود که با نگریستن در چنین تصویری از خدا در راه «هدایت» مردمان گام بر می‌داشت.

آیا کسی که چنین تصویری از خدا دارد و خدایش چنین دوستی‌ای با بندگان دارد، می‌تواند دوست آدمیان باشد؟ آیا کسی که چنین خدایی را در خود تجربه می‌کند، می‌تواند چیزی جز قساوت و خشونت‌ورزی بر خویشتن را بیاموزد؟ آدمی، که تنها بیمناکانه با خود از در گفت و گو در می‌آید، و حالت کسی را دارد که با کوچک ترین لغزشی به سیاهچالی پر از مارهای سهمناک سقوط می‌کند، آیا چنین آدمی می‌تواند جز به زبان تازیانه سخن بگوید؟ و آیا آدمی که پیوسته بر جان و تن خود تازیانه می‌زند، در پایان چیزی به جز سرسختی، قساوت و خشونت در انبان جان خود خواهد انباشت؟ آیا انسانی که در اثر ترس سرتاسر قساوت و خشونت شده، می‌تواند مردمان را جز به کوره راه شقاوت و خشونت هدایت کند؟

آیا انسانی که «خود»ِ خود را به خاطر خدا به چوبه شکنجه می‌بندد، و بر چیزی پست، ضد اُخروی و کافرکیش در خود تازیانه می‌زند و «خود» را چیزی می‌داند که باید بر آن چیره شد و با آن زورتوزی کرد می‌تواند خود را از زورتوزی به دیگران باز بدارد؟

آن کس که دشمن «خود» است و با «خود»ِ خود، چونان یک «دیگری» رفتار می‌کند، طبیعی است که با «خود» دیگران نیز دشمن باشد و آن چه را که در خود زشت و شیطانی می‌بیند در دیگری هم زشت و شیطانی ببیند. آن کس که به خویشتن خویش زور می‌ورزد، به خویشتن دیگری نیز زورتوزی خواهد کرد و از همین جاست که این حق را به خود خواهد داد تا به نام خدا، دمار از مردمان بر آورد. و این چیزی است که در تاریخ دین محمد رخ داده و نتیجه ضروری تصویری از خدا بوده است که محمد در خود تجربه می‌کرده، یعنی همان خدای مقتدری که عبدالکریم سروش جلوه زمینی اقتدارش در محمد را چیزی مثبت ارزیابی می‌کند.

خدا که چنین چهره و تصویر ترساننده‌ای داشت و از دریچه اقتدار «مالکانه»، در «عبد» ذلیل و ضعیف خود نگریست، پیامبر او نیز با «اقتدار» با این ضعف و ذلت رویارو خواهد شد و به آهنگ ریشه کن کردن ذلت و ضعف موجودی «ظلوم و جهول»، جنگ‌ها خواهد افروخت و سرها خواهد برید.

این است معنای «عارف مسلح» آنچنان که عبدالکریم سروش به کار می‌برد و همین چهره از نبی مقتدر است که عبدالکریم سروش نه تنها نکوهش نمی‌کند، بلکه سربسته آن را ستایش می‌کند. چه، بی‌هیچ گمانی آنگاه که عبدالکریم سروش از «عارف مسلح» سخن می‌گوید آهنگش خوارداشت پیامبر خویش نیست. او از مهرورزی پیامبر خویش سخن می‌گوید، و چونان همگنانش بر آن است که این پیامبر چندان دلمشغول فرجام ناگوار بندگان بوده، که گاه در اثر آن بدترین دردها را در جان خود حس می‌کرده و کمرش زیر بار چنین فشاری خم می‌شده است.

 اما همین مهر فرجام اندیش است که بفرجام سر از زورورزی و کینه‌توزی در می‌آورد. اما آیا مهری که به زورتورزی بر خویشتن می‌گراید و سرانجام کار را به زورتوزی بر دیگران می‌کشاند فرقی با دژخویی دارد؟ آیا مهری که برای غالب گردانیدن خویش، ناگزیر به پیکار می‌شود و بیرق مقاتله بر می‌افرازد می‌تواند، با دوستی پیوندی داشته باشد؟ آیا چنین مهری، خشم در چهره‌ای آراسته شده نیست؟

سرتاسر کوشش عبدالکریم سروش صرف این شده که نشان دهد که محمد پیامبری اقتدارگرا بوده است. اما او می‌کوشد نشان دهد که این یک «اقتدارگرایی مثبت» است. اما اقتدارگرایی محمد پیوندی با چهره خدایی دارد که با گروهی از آفریدگان خود (که به عبدهایی ناچیز فروکاسته شده‌اند) دوست است و با گروهی از آن‌ها دشمن.

خدای قادر مطلقی، که با برخی از ویژگی های پر زوری که خود در سرشت آفریده‌های خویش نهاده دشمنی مطلق دارد و اساس دعوت فرستاده خود را بر پیکار با آن‌ها نهاده است. این مرزبندی میان آنان که خدا دوست شان می‌دارد و آنان که خدا دوست‌شان نمی‌دارد، آموزه مرکزی قرآن است و همه وحشت‌هایی که در درازنای این سده‌های خونبار پدید آمده، از همین رستنگاه سر بر آورده‌اند. این همان شمشیرکشی عارفانه است که عبدالکریم سروش از در ستایش درباره آن در آمده است.

در اینجا عبدالکریم سروش پا در جای پای علی شریعتی می‌گذارد، «نواندیشی» که از همین نگرگاه در پیامبر خویش نگریسته و راه را پیشتر بر عبدالکریم سروش و همگنانش هموار ساخته است. بگذارید که از دریچه چشم او نیز به این عرفان شمشیرکش نگاهی بیندازیم:

«چه کسی به سادگی باور می کند که مردی که در این نیمه شب خاموش خانه را و شهر را ترک کرده است و در قبرستان های بقیع سر در گریبان لطیف ترین احساس‌های عارفانه فرو برده و با لحنی که گویی از اعماق روح یک راهب بزرگ. مردی که عمر را در خلوت انزوای تأملات عمیق خویش به سر آورده و بوی مرگ و شوق وصال نزدیک با معشوق در جانش آتش افکنده است اکنون با قبرهای خاموشی که در پرتو نور اسراسر آمیز مهتاب صحرا با وی از سرنوشت مرموز حیات سخن می‌گویند، درد دل می‌کند و با ساکنان ساکت گورها از مردم و از زندگی شکایت دارد همان کسی است که او را در بازار مدینه دیدیم که در کنار گودال های عمیق و وحشتناکی که به دستور وی کنده‌اند نشسته بود و دسته دسته یهودیان بنی قریظه را که هر چند تن به یک زنجیرشان بسته بودند می‌آوردند و در برابر وی پیاپی سر می‌بریدند و در گودال‌ها می‌ریختند و او با چشمان سرد و خشک و آرامی که گویی به دو نگین شبق بدل شده‌اند آن را تماشا می‌کرد و نه لب می‌جنبانید نه پلک می زد، گویی نمایش سرد بی‌مزه‌ای را می‌نگرد و آنگاه که آخرین نفر را از صف هفتصد نفری ذبح کردند و در ساهچاله افکندند در حالیکه به دستور وی بر اجساد گرمشان خاک می‌ریختند برخاست و به کارهای دیگری پرداخت».

بر سریر چشم عبدالکریم سروش آنچه محمد کرده، نه «خشونت» که «اقتدار» بوده است و چنین اقتداری را نه تنها نباید زشت و هولبار دانست، بلکه باید پذیرفت که محمد در جایگاه یک رسول، خدای مقتدر خود را چنین می‌اندیشیده و برای رسیدن به هدف خود، ناگزیر از کاربرد چنین اقتداری بوده است. بر کار او نیز «در آن روزگار» عیب نمی‌توان گرفت، چرا که چنین کارهایی رسم آن روزگار بوده است و چون رسم آن روزگار بوده است پس می‌توان به نحوی چنین «خشونتی» را پذیرفت و توجیه کرد! انگار نه انگار که خشونت با تن و جان انسان سر و کار دارد و زمان و مکان نمی‌شناسد، و انگار نه انگار که این خشونت این بار نه به دست تازیان و یاغیان که به دست مردان خدا صورت گرفته است و این همان عارف شمشیرکش شریعتی‌ها و عبدالکریم‌ها است که این بار با چشمان شبق‌گون خود به تماشای صحنه‌های کشت و کشتار نشسته است بی‌آنکه این دردافروزی‌ها و شکنجه‌گری‌ها یک لحظه او را غرق در این اندیشه کند که به راستی چرا؟

چرا باید به خاطر رسالت من خونی بر زمین بریزد؟ آیا ملک سرتاسر زمین بدان می‌ارزد که خونی بر زمین بچکد؟ آیا من که عارفم و رسالتم، رسالت نجات انسان‌ها است این اجازه را دارم که چنان رفتار کنم که اشکی از چشم کودکی بی‌گناه به خاطر پدر یا مادر خطاکارش جاری شود؟ آیا تمام جبروت آن خداوندی که به خاطر او خون بر زمین می‌ریزم در برابر اشک بی‌گناه چنین کودکی اهمیتی دارد؟ آیا چنین ستمی، نامه عزل من و خدای من نیست؟ آیا یک عارف می‌تواند چنین دردهایی را بپسندد و با چنین جانستانی‌هایی همداستانی کند و اگر جایی با چنین چیزهایی همداستانی کرد، در آنجا باز هم می‌توان او را عارف نامید؟

پیداست که تنها عارف و اندیشمندی می‌تواند به چنین پرسش‌هایی بیندیشد و در برابر مهابت آن‌ها به زانو در آید که «سر در گریبان لطیف‌ترین احساس‌های عارفانه» این اندیشه و این احساس عشق و مهر در او بردمیده باشد که: ای کاش به جای همه مردمان من می‌مُردم، ای کاش به جای همه مردمان من رنج می‌کشیدم، ای کاش به جای همه مردمان من در آتش جاودانه دوزخ می‌سوختم.

اما برای عبدالکریم سروش یک عارف می‌تواند هم عارف باشد و هم بی‌هیچ احساسی و بی‌آنکه هیچ خمی به ابرو بیاورد، شاهد خشونت ورزی بر کودکان باشد، چرا که چنین عارفی برای اینکه سطوت خود را نشان دهد و پیغام خود را با شمشیر به این سو و آن سو ببرد نیازمند چنین دلسوزی‌هایی نیست. خشونت‌هایی اینچنین لازمه اقتدار اوست و کافرکیشانی چون نیچه نیز چنین اقتداری و چنین عارف شمشیرکشی را ستوده‌اند، پس چه باک که ما نیز چنین مردان مردانه‌ای را بستاییم!

پس آیا عبدالکریم سروش دریچه تازه ای را به روی ما گشوده؟ نه چنین است، او بر همان مسیر همیشگی گام بر می‌دارد و در کنار دوستان و یاران و همکیشان‌اش همچنان سرگرم ساختن یک خدای راستین، یک پیامبر راستین و راستین های دیگر برای مردمی است که زیر فشار فضای وحشتی که در آن به سر می‌برند، باید بیاموزند که از دل غضب، رحمت بیرون بکشند، و از غضبی که نقاب رحمت به صورت زده، لذت ببرند از همین روست که بر این نکته پای می‌فشرند که شمشیرکشی و خشونت‌ورزی می‌تواند عارفانه باشد.

 آیا سخنانی از این دست که:

پسندی و همداستانی کنی

که جان داری و جان ستانی کنی (فردوسی)

به مردی که ملک سراسر زمین

نیرزد که خونی چکد بر زمین (سعدی)

تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید

تو یکی نه ای هزاری تو چراغ خود برافروز (جلال الدین بلخی)

آیینه دو گیتی تفسیر این دو حرف است

با دوستان مروت با دشمنان مدارا (حافظ)

به همان معنایی انسانی و عارفانه اند که سخنان خداوند رب العالمین در آیه‌های قرآن کریم. (سوره توبه، آیه 5 و سوره مائده، آیه 51)

آیا خدای «آمرزنده و مهربانی» که در آشتی جویی، ظلم می‌بیند و دستور به جنگ و قتال و کشتار می‌دهد، می‌تواند همان خدای صلح‌جوی عارف باشد؟ خدایی که توصیف حافظانه‌اش چنین است:

در دیر مغان آمد یارم قدحی در دست

مست از می و می خواران از نرگس مست اش مست؟

 انسانی که می گوید:

دی عقل در افتاد و به کف کرده عصایی

در حلقه رندان شده کاین مفسده تا کی

تا ساقی ما ریخت بر او جام شرابی

بشکست در صومعه کاین معبده تا کی؟

آیا همان عارفی است که چماق به دست و شمشیر به کف، به راه می‌افتد تا مردم را «به زور» وادار به برپا داشتن نماز و پرداختن زکات کند؟ آیا تجربه خدایی با هزار غنج و دلال که گهی به زخمه سحر آفرین بر رگ چنگ می زند و گهی بر دست ساغر صهبا دارد، تجربه همان خدایی است که از وحشت او کوه‌ها از هم می‌پاشند؟ آیا پیامبری که چنین خدایی را تجربه می‌کند و تیغ برهنه‌اش را برای هر کس که به دین او نمی‌گرود بر آورده است و حتی در لحظات مرگش نیز به اسامه بن زید فرمان جنگ و خونریزی می‌دهد می‌تواند عارف به معنایی باشد که عبدالکریم سروش به کار می‌برد و به پیامبر خود نسبت می‌دهد؟ آیا عبدالکریم سروش سویه های عارفانهء اندیشه‌های عارفان ما را به سود پیامبر خویش مصادره نمی‌کند تا پیامبری که شمشیر می‌کشید و دستور به شکنجه (کنانه بن الربیع) و ذبح (نضر بن الحارث) می‌داد را، انسانی همچون حافظ یا ابوالحسن خرقانی جلوه دهد؟

آیا او هنگامی که جلوه‌های زشت اندیشه‌های این عارفان را که باز متأثر از قرآن و مرزی است که این کتاب میان انسان‌ها کشیده است، بیان می‌کند تا این عارفان را حتی در ستیغ عروج‌های معنوی‌شان همسو با پیغمبر رحمت بنماید، فراموش نمی‌کند که آنچه مهم است منطق یک اندیشه است نه جهت‌گیری ایمانی ای که یک انسان در زندگی خود داشته است؟

آیا اگر امروز ما چیزی ستودنی در جلاالدین بلخی می‌بینیم به خاطر همان مرزهایی است که قرآن بر اساس کفر و ایمان میان انسان‌ها کشیده است یا به خاطر آن اندیشه‌هایی است که از اعتقادات مسلمانی او فراتر می‌روند و زندان کفر و دین را در هم می‌شکنند؟ آیا سویه‌هایی از اندیشه‌های عارفان که ما را به خود می‌کشد درست همان سویه‌هایی نیستند که از منهج قرآنی بیرون می‌روند و به فراسوی مرزهای کفر و دین پر می‌کشند؟

پس چگونه انسانی که مرزهای کفر و دین را پس پشت می نهد و جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر می نهد و آن را نشانه ای از ندیدن حقیقت می داند، می تواند در همان مسیری گام بردارد که یک انسان شمشیرکش؟

آیا عارف نامیدن انسانی که در جنگ ها زنان و کودکان را به اسارت می‌گیرد و مردمان را از موطن شان تبعید می‌کند، همان اندازه بی‌معنا نیست که یک انسان جنگ طلب را صلحجو معرفی کنیم؟

آن اندیشه ای که دیر و کنشت و خرابات را به یک سان پرستشگاه خدا می‌داند، آیا در بنیاد خود پیوندی با اندیشه‌های آن خدای شمشیرکشی دارد که برآن است که برای همه گیر ساختن دین خود می‌توان و باید مردمان را به زور به بر پا داشتن نماز و پرداختن زکات وادار کرد؟

اینها پرسش‌هایی است که نه عبدالکریم سروش‌ها بدان می‌اندیشند، نه عطاء الله مهاجرانی‌ها، نه عبدالعلی بازرگان‌ها، نه یوسف اشکوری‌ها، نه یاسر میر دامادی‌ها و نه محسن کدیورها. اینان در سپهر اندیشه ها نیز همچنان سنت «انفال» را ادامه می‌دهند و هیچ باک ندارند که متعالی‌ترین اندیشه‌های بشری را به سود «قرائت‌های بی‌قرابت» خود از دین مصادره کنند.

هنگامی که نمی‌توانند گسست و برون رفت یک اندیشه از مدار جاذبه‌ای که در آن اسیرند را انکار کنند، چنان به «از آن خودسازی» آن اندیشه دست می‌یازند که گویی آوای طرب انگیز خدای ـ بانویی سایه گستر، از نقاره گوشخراش خدایی «موسیقی ستیز»، برون تراویده است.

اینان واژگان را از مضمون شان تهی می‌سازند و آن‌ها را چنان پوک و بی‌مغز می‌سازند که جز پوسته‌ای بی‌ارزش از آن‌ها بر جای نمی‌ماند، چنانکه پیامبری با یک خدای دوزخ آفرین که همه دغدغه‌اش ترسانیدن مردم بوده است را با انسانی همرده و همنام می‌شناسند که می‌گوید:

«مرید من آن است که بر کناره دوزخ بایستد و هر که را به دوزخ برند، دست او بگیرد و به بهشت بفرستد و به جای او خود به دوزخ رود».

آیا محمد و بایزید بسطامی هر دو به یک معنا و آن سان که عبدالکریم سروش مراد می‌کند «عارف»اند، آیا پیامبری که یاران خود را به «خویشاوندکشی» وادار می‌کرد و بر آن بود که دین من زهدان‌ها را بریده است، می‌تواند با آن تصویری از عارف که در ذهن‌های ما نقش بسته هماهنگ باشد:

«ما در میدان کارزار با رسول خدا بودیم. پدران، پسران، و عموهای خویش را می‌کشتیم و در خون می‌آلودیم. این خویشاوندکشی ما را ناخوش نمی‌نمود بلکه بر ایمانمان می‌افزود که در راه راست پا بر جا بودیم و در سختی‌ها شکیبا و در جهاد با دشمن کوشا». (خطبه 55 نهج البلاغه)

آیا آوای هولباری که از دهان این نخستین ایمان آور به رسول بیرون می‌آید، همان نفیری است که از نی وجود عارف بر می‌آید؟ عبدالکریم سروش و همگنانش نمی‌دانند که چه می‌گویند؛ آن‌ها حاضرند برای نجاتِ نجات دهنده خود هر چیزی را تباه سازند. آنچه عرفان می‌نامیم بی‌هیچ تردیدی پایه‌ای در دین محمد نیز دارد، اما زشت‌ترین سویه‌های این عرفان، درست همان سویه‌هایی است که از منطق اقتدارگرا در مرزکشی بین انسان‌ها پیروی می‌کند.

عرفان ایرانی فرازناهایی دارد و پست ناهایی. بر بلنداهای آن بیرق همدلی میان انسان‌ها و گسست از کفر و دین افراشته شده است اما در پست ناها، همان روحی به سخن در می‌آید که سخیف‌ترین بی‌رسمی‌ها و نادرستی‌ها را نیز توجیه می‌کند:

آن پسر را که ش خضر ببرید حلق

سّر آن را در نیابد عام خلق

آن که از حق یابد او وحی و جواب

هرچه فرماید بود عین صواب

آن که جان بخشد، اگر بکشد رواست

نایب است و دست او دست خداست.

جلال الدین بلخی از چه روی در اینجا تن به توجیه چنین بی‌رسمی‌ای می‌دهد؟ از این روی که او در اینجا مسلمان است و مسلمان هر جا که به نادرستی سخنان خدای خویش پی‌ببرد، به «رفوگری» دست می‌یازد. یعنی همان کاری که عبدالکریم سروش و یاران‌اش در همه این سال‌ها انجام داده‌اند و با آن ذهن‌ها را آشفته ساخته و دریچه‌های «روشن بینی» را به روی مردم بسته و فضای اندیشیدن را غبارآلود ساخته‌اند تا بتوانند به «اهداف» خود برسند.

آنچه مردم ایران از عرفان می‌پسندند آن سویه‌هایی از عرفان است که به ستایش رندی و جوانی و مهرورزی و رامشگری و باده و سرود و بهار و چمن و گل و زن و می و خوشباشی و دوستی می‌پردازد.

مسند به گلستان بر تا شاهد و ساقی را

لب گیری رخ ببوسی می نوشی و گل بویی

آن دم و دستگاه‌های کاخوار و خم اندر خم و پیچ اندر پیچ را مردم به پیروی از حافظ «قیل و قال مدرسه» دانسته‌اند و عطایش را به لقایش بخشیده‌اند و از عرفان آن چیزی را برداشته‌اند که با «جشن دوستی» فرهنگ ایران همسازتر و هماهنگ تر است.

به عبارت ساده‌تر مغزهای خوشمزه، یعنی آرمان‌های «خوشزیستی و دیرزیستی» را برداشته و مغزهای چروکیده و پوست‌ها را بهر خران بگذاشته اند. اما این آرمان‌ها، طربخانه‌ای در جان انسان ایرانی برپا کرده‌اند که آن را نه پیوندی با کعبه است و نه پیوندی با صراط مستقیمی که خدای محمد پیش پای مؤمنان نهاده است:

بیا که وقت شناسان، دو کُون بفروشند

به یک پیاله می صاف و صحبت صنمی

مغز فرهنگ ایرانی در اینجا همان مِی پرستی و صنم دوستی است. و با همین طرب جویی است که عرفان در اوج خود از «صراط مستقیم» خدای محمد خارج می شود و با «گسست» از تصوف، باز به آرمان ستایش زندگی به جای ستایش عقیده بر می‌گردد. عرفان که در اوج آن به رندی دگرگشته است، ستایش از زندگی را از سر می‌گیرد و هر حقیقت، عقیده، ایدئولوژی و فلسفه‌ای که زندگی را «تابع» خود می‌سازد به کناری می‌افکند و خود را از رنگ تعلق بدان آزاد می‌سازد.

هر آنچه رنگ تعلق می‌پذیرد برای محمد و خدای او همان «زندگی» است و مؤمن اگر مؤمن باشد باید با نفی هر گونه تعلقی، یعنی تابع ساختن زندگی در تمامیت آن، ابراهیم‌وار، همه چیز را در برابر خدای خود قربانی کند و این است معنای «تسلیم» نزد محمد و خدای او. اوج اقتدار این خدا در آنجاست که مؤمن از هر چه که دارد و ندارد از برای او در گذرد و تابع محض او گردد.

اما عرفان رندانه با «گسست» از چنین «عقیده»ای و با بازگشت به زندگی، خاطر را از همه غم‌ها به جز غم زیبایی‌های زندگی آزاد می‌کند و «زیبایی پرستی زمینی» را جایگزین «عقیده پرستی» می‌کند و چنین می‌سراید که:

مگر تعلق خاطر به ماه رخساری

که خاطر از همهء غم ها به مهر او شاد است

این است عرفان و این است رندی در چکاد آن که از همه چیز توبه می‌کند بجز عشق و مهر به زندگی و به خاطر همین مهر به زندگی است که با همه نظام های «وعظ»ی که به اسم خدا زندگی را از اولویت می‌اندازند از در پیکار رندانه در می‌آید و نشان می‌دهد که هر جا که چنین ایده‌آل‌هایی زندگی را تابع و آلت دست خود سازند، نظامی اجتماعی بر پا خواهد شد که بنیان آن بر «ریاکاری» استوار خواهد شد.

رند در اینجا با گسست از ایده آل زهد و با آزاد ساختن خود از تعلق به هر چیزی در زیر این چرخ کبود که رنگ و بوی نفی زندگی دارد با نفی هر حقیقتی که زندگی را تابع می‌سازد، در جایی می‌ایستد که فراسوی همه جنگ و جدال برای اثبات این خدا و حقیقت او یا آن خدا و حقیقت او است.

رندی نه تسلیم به خدای محمد، نه یاوری خدای زرتشت و نه سر سپردن به ماتریالیسم است. رندی فراتر رفتن از هر گونه زندگی مکتبی است و زندگی مکتبی آن زندگی است که خردی را که باید «چشم جان» و «پاسدار زندگی» باشد همه سر در خدمت دفاع از یک مکتب قرار می‌دهد.

چنین انسان مکتبی‌ای را هر چقدر هم که در اندیشه ورزی چست و چالاک باشد، حافظ «رند زیرک» نمی‌داند. رند زیرک کسی است که هیچ گاه زندگی را و خرد را تابع یک عقیده و آرمان و مکتب خاص نمی‌کند چون می‌داند، که حقیقت از هر عقیده‌ای فراتر می‌رود و بذری ناگنجا است که دیوارهای سخت و استوار همه حقایق منجمد را سوراخ و به بیرون از آن‌ها درز می‌کند. او می‌داند که زندگی را نمی‌توان تابع یک آرمان مکتبی ساخت و بر آن است که زندگی نباید «وقف» نجات یک مکتب شود چون با این کار و با چنین علمی انسان از اسباب طرب محروم می شود

به عیب علم نتوان شد

ز اسباب طرب محروم

رند بر آن است که انسان باید ترک چنین افسانه هایی بگوید و با «می» که نماد پری و سرشاری و لبریزی زندگی است دمخور شود

ترک افسانه بگو حافظ و می نوش دمی

که نخفتیم شب و شمع به افسانه بسوخت

هر کس که اولویت را به نجات یک عقیده به جای نجات زندگی بدهد، «رند زیرک» نیست و در بهترین حال شاید بتوان او را «رند زرنگ» نامید و بین «ریاکاری» و این «زرنگی» پیوندی تنگاتنگ هست. حال پرسش این است که با نظر در گسستی که رند با فرهنگ مکتبی پیدا کرده است عبدالکریم سروش و همگنانش در کدامین سو ایستاده اند، در سوی رند زیرک یا رند زرنگ؟ و آیا کوشش آنها برای آراستن صورت مکتبی که حتی خویشاوندکشی نیز در آن مایه افزایش ایمان بوده، از زرنگی و ریاکاری سرچشمه می‌گیرد یا زندگی پرستی و حقیقت جویی؟ پاسخ من به این پرسش روشن است.

عبدالکریم سروش را با «سروش» اسطوره ای که از دل تاریکی ها انسان را مخاطب خویش قرار می دهد و پیغام اش همواره پیغام دوستداری زندگی است، پیوندی نیست، او و همگنانش هیچ گاه دوستدار «جان» و «زندگی» و «خرد» آدمیان نبوده اند. آنها همیشه در خدمت ایدئولوژی «مکتبی» خویش بوده اند و کوشیده اند سیمای خدایی که جان را می آزارد و زندگی را تابع و تسلیم عقیده می سازد، زیبا سازند و در بازار پر رونق «دین فروشی» به مردمان عرضه کنند و از آن بهره ببرند.

آن‌ها زرنگ‌اند و دشمن زندگی، هر چقدر هم که شب و روز از ارج و اعتبار انسان سخن بگویند. چرا که ارج و اعتبار انسان به آن است که خودش و زندگی‌اش تابع و آلت دست هیچ «خدا» یا «پیامبر» یا «مکتب» یا «ایدئولوژی»‌ای نباشد. اما عبدالکریم سروش و همگنانش هم خود آلت دست یک ایدئولوژی‌اند و هم تمام کوشش شان وقف این است که مردمان را چنان پرورش دهند که آلت باشند و همه سرمایه عقلی خود را به جای آفرینشگری، صرف بیرون کشیدن نظام های حقیقت دلپسند از دل نظام حقیقتی بکنند که با همه این در و آن در زدن ها، خود در نهایت «کنیز و تابع» آنند و بدان «ایمان» دارند و در برابر آن «تسلیم» هستند!