درنگی بر یک گفتگو

مناظره مکتوب منتشر شده در مجمع دیوانگان، میان آرمان امیری و عباس عبدی، نگارنده را برانگیخت تا نکاتی را پیرامون آن بحث طرح کرده و با مخاطبین به اشتراک بگذارد. تمرکز این نوشته بر چند مطلب و مدعا از جانب آقای عبدی است، که به عقیده نگارنده مبانی استدلالی ضعیفی دارند.

نخست لازم است همدلانه با آقای عبدی، فرد یا افراد را در بستری اجتماعی و تاریخی قرار داده و از این منظر قضاوت کنیم و از همین چشم انداز از ایشان بپرسیم که آیا درک «دیگری» تحت ظلم و اجحاف یا در اقلیت قرار گرفته و حساسیت‌ها و ملاحظاتی فراتر برایش در نظر گرفتن، صرفا مربوط به افرادی که نسبت به آنان یا باورهایشان تعلق خاطری داریم رواست؟ یا این که دایره شمولی فراگیر و انسانی دارد؟ اگر شق نخست مورد تصدیق باشد که اساسا گفتگویی در نمی‌گیرد چرا که به قول معروف طرف صرفا «سنگ خود را بر سینه می‌زند»؛ اما در صورت توافق با شق دوم مدعی باید مواضع روشنی در موارد مشابه همچون دفاع از حقوق اقلیت‌های مذهبی، اعتقادی، قومی، جنسیتی، زنان به عنوان نیمی از جامعه و مهاجرین افغان و... اتخاذ نماید.

البته این مساله ربطی به صحت و سقم دلایل اقامه شده از طرف فرد ندارد؛ اما از آن جا که مستمسک آقای عبدی در مواردی که اگر لازم آمد قابل ذکر خواهد بود، نوعی همدلی با افراد تحت ظلم است، برای همراه شدن مخاطب با روایتشان به چنین عنصری نیاز دارند؛ و اما سخنان ایشان که موضوع نقد این نوشتار است در دو سطح مورد موشکافی قرار می گیرد. اول از حیث مفهومی و بعد از جهت مصداقی.

ایشان در پایان گفتگو حقوق اساسی را «ترم سیال» دانسته و با این بیان به گونه ای از بحث بر سر آن طفره رفتند. جا دارد که در این موضوع افراد متخصص و متبحر در علم حقوق ورود کنند، اما از جهت استدلال عمومی عرض می‌شود که حقوق اساسی یا هر مفهومی در این وزن اگر هم به قول جناب عبدی قابلیت تحقق تام نداشته باشد، «خط اقلیدوسی» است که همواره باید به پایبندیش پای فشرد. گریز از این اصول ولو با استناد به موارد متعدد نقض از طرف مدعیانش، همچنان از هیچ حیثیت اقناعی‌ای برخوردار نیست.

مثلا حق آزادی بیان را اگر بتوان با بهانه‌های امنیتی یا مذهبی محدود ساخت و با سیال خواندن اصل آزادی، این امر را توجیه نمود، چه معیاری برای سنجش تفاوت میان آزادی و ناآزادی وجود خواهد داشت؟ اتفاقا همین اهمیت، بسیاری را بر آن داشته که بگویند آزادی‌های اساسی غیرقابل انتقال و محدودیت ناپذیرند.

در موردی دیگر ایشان سخن از «تقلیل مسائل به مباحث فکری» به میان می‌آورند و با به چالش کشیدن این امر می‌خواهند راه بر تفسیر بازتاب انگارانه نظریات باز کرده و در نتیجه اعتبار نظریه را در سایه ارتباط با وقایع بدانند. فارغ از اینکه این نظر خود قابل مناقشه است، جناب عبدی التفات ندارند که از چنین رهگذری لزوما به نیت مطلوب نخواهند رسید. محصول جنگ‌های مذهبی عصر نارواداری، «لیبرالیسم ترس» بود که نهایتا به نگارش رسائلی ختم شد که توصیه به رواداری می‌کردند. لذا صورت معقول نظری که در نتیجه این بحران‌های اخیر پدید می‌آید نیز عطف به ماسبق باید به پذیرش تکثر و تساهل منتهی شود. پس ناروا نیست اگر ما «لاک» و «ولتر» خود را انتظار کشیم.

در بحث مصادیق، جناب عبدی در مواردی مصادره به مطلوب نموده، نمونه‌هایی را که گزیده‌اند، از منظری روایت کرده که مقوم دیدگاهشان باشد. حال آن که این مصادیق ابعاد دیگری نیز دارند که قطعا از نگاه ایشان پنهان نیست. مثلا بحث ممنوعیت انکار هولوکاست در فرانسه و آلمان را صرفا، به تبعات احتمالی امنیتی مربوط دانسته و با همین اظهار یک تنه تقریبا باب تمامی مباحث دیگر چون ملاحظات حقوقی و تاریخی که پیامد دادگاه نورنبرگ بوده و ضمنا مباحث گوناگون اخلاقی و فلسفی مطرح در این زمینه را بسته‌اند. یا در مقابل امکان انکار هولوکاست در آمریکا را به نبود حساسیت امنیتی مربوط دانسته و اهمیت انکارناپذیر متمم اول قانون اساسی در این زمینه را هیچ انگاشته‌اند. ایشان اشاره‌ای نیز به این موضوع نمی‌کند که طی حکمی از سوی دادگاهی در ایالات متحده نیز هولوکاست واقعیتی غیرقابل انکار شناخته شده، اما این موضوع، همچنان و به مانند بسیاری موارد غیرقابل انکار دیگر در آمریکا با استناد به حق آزادی بیان قابل بحث باقی مانده است.

در جایی برای ذکر مثال چیزی بیان می‌کنند که حتی بر خلاف قول معروف «در مثل‌اش نیز باید مناقشه کرد». ایشان مساله نژادی را به عنوان مثالی برای توضیح دیدگاهشان و نشان دادن تفاوت بین تمسخر قوی‌ترها و ضعیف‌ترها بر مبنای یک سابقه تاریخی تقریر می‌کنند؛ اما چرا باید در این مثال مناقشه کرد؟ چون دقیقا این گرانیگاه بحث ماست. توهین به فرد یا افراد، با آنچه ممکن است توهین به باور و نظر و عقیده قلمداد شود تفاوت دارد و اگر این تفاوت به درستی درک شود کل بحث از موضوعیت می‌افتد.

نژاد، جنسیت و سایر خصلت‌های بیولوژیک، اموری انتخابی نیستند، خوب و بد ندارند، به ذات انسانی فرد باز می‌گردند و اگر ملاک قضاوت ارزشی قرار گیرند، جایگاهی ناعادلانه برایش می‌سازند؛ اما باورها قابل تغییر یا تعدیل هستند. بنابر تعریف، احتمال صدق و کذب و خوب و بد در آن‌ها می‌رود. اگر اعتقادات فردی را زیر سوال ببریم، لزوما جایگاه انسانی یا شان اجتماعی‌اش را مخدوش نمی‌سازیم. قائل شدن تفکیک میان انسان و عقاید، گامی متمدنانه برای بشر بوده و بهتر است که او را به عقب فرا نخوانیم. افراد می‌توانند بابت توهینی که فردی به اجزای صورت یا شخصیت‌شان کرده اقامه دعوی کنند، اما نمی‌توانند فردی را بابت مخالفت با چیزی که در باورشان بوده به دادگاه بکشانند. مرز میان آنچه ایشان توهین به عقاید می‌خوانند و نفرت‌پراکنی نیز در گرو «موضوع» طنز یا هجو است. اینکه افراد باورمند به عقیده‌ای موضوع طنز قرار گیرند با اینکه خود عقیده، مورد انتقاد یا دستمایه طنز باشد متفاوت است. مثلا نقد یا طعن و تعریض به مسیحیت با تمسخر مسیحیان فرق می‌کند. اولی طبق قانون مجاز و مشمول حق آزادی بیان و دومی قابل شکایت قانونی است.

همچنین لازم است که آقای عبدی به پیامدهای نظراتشان بیندیشند. مثلا وقتی مسلمانان را با توجه به سوابقی که در پس ذهن دارند دارای حساسیت‌های موجهی بدانیم، آیا به طریق اولی بر احساس اروپاییان افراط گرایی که معتقدند مهاجرین امتیازات مدنی‌شان را کاهش داده و فرصت‌هایشان را از آن‌ها ربوده‌اند، با همین توجیهات معطوف به سوابق، مهر تایید نزده‌ایم؟

این زمینی است که بر هر نقطه آن می‌توان ایستاد و ادعای مرکزیت‌اش را کرد. پس چه بهتر که حکومت نسبت بی‌طرفی‌اش را حفظ کند. نهادهای حکومتی نباید جانب هیچ طرفی را بگیرند، الا جانب حقوق و قوانین. در انتها جهت برقراری پیوندی میان گفتار حاضر و واقعیات حیات اجتماعی امروزمان، ناظر به بازداشت‌های اخیر، منجمله باز داشت‌های مرتبط با توهین به مقدسات، یادآوری این نکته به جاست که روشنفکر و کنشگر سیاسی و مدنی بنا بر رسالت‌اش باید به این قبیل مسائل ورود کرده و واکنش نشان دهد، و از غلتیدن خواسته و ناخواسته به دام هم‌نوایی با امر غالب و رسمی بپرهیزد.

این یادداشت را با نقل جملاتی از امیل زولا در نامه‌ معروف «من متهم می‌کنم» به پایان می‌برم:

«جنایت است که افکار عمومی را منحرف کنند و از این افکاری که منحرف کرده‌اند برای مرگ دیگری استفاده کنند... جنایت است مسموم کردن افکار آدم‌های کوچک و داغ کردن شور عکس العمل و نارواداری... من فقط یک سودا در سر دارم، سودای وضوح و روشنایی، به نام بشریتی که این همه رنج برده است و حق دارد که خوشبخت شود».