یادداشت وارده: پاراداکس عذاب‌آور «وضعیت استثنایی»

«اگر دشمنی، داخلی یا خارجی، وجود داشته باشد که بتواند آن چه را که تا کنون و بنا به تجربه امری قانونا عادی محسوب می‌شده، به امری استثنایی تبدیل کند، باید گفت دشمنی زیرک و کاردان است*».

از دوران باستان تا کنون، و از ارسطو تا اندیشمندان متأخر، در بحث حقوق طبیعی و امکان اعمال محدودیت در اصول آن، کثیری بر این نظرند که «هیچ قاعده بنیادینی نیست که استثنا پذیر نباشد». صاحبان این رأی فرد یا نهادی را در جایگاهی «برتر» به عنوان تصمیم‌گیرنده به رسمیت می‌شناسند. این «نهاد برتر» با رعایت شروطی چون عدالت و انصاف و اتکا به حقوق طبیعی در تشخیص مصلحت عمومی، می‌تواند منافع یا حقوق خصوصی را تنها به طور موقت تعلیق کند. مواردی چون وضعیت جنگی، حوادث طبیعی و شیوع بیماری‌های واگیر از این قبیل هستند.

تا این جای کار ما توضیحی مختصر و تئوریک از رویکردی تقریبا آشنا در اختیار داریم. اما مسئله «مبتلابه» چیست؟

هیچ فرد یا نهادی نمی‌تواند با اعلام وضعیت اضطراری دائم، کلیه حقوق افراد را برای همیشه به محاق ببرد. همان‌طور که گفته شد، گروهی اتخاذ تصمیمی مدبرانه در راستای مصلحت عمومی با رعایت شروطی عادلانه را تنها در مواردی «استثنایی» برتر از خود اصول حقوق طبیعی آدمیان می‌دانند. «استثنا» آن گونه که از معنایش پیداست فرع بر «قاعده» است، نقض غرض می‌نماید که آن را به جای قاعده بنشانیم.

اما بنا به تجربه‌ای زیسته واقفیم که ما جملگی در شرایط «استثنا و اضطرار دائم» قرار داریم. از طرفی پاره‌ای از حقوق فردی و خصوصی چون خور و پوش و نوش، از اساس برای‌مان تصور نشده و از طرف دیگر تحقق حقوقی چون آزادی اجتماعات که ادعای به رسمیت شناختنش وجود دارد، همواره بنا بر مصالح عالیه و اقتضائات متعدد به آینده‌ای نامعلوم محول شده است. مثلا هر اعتراضی تحت عنوان همکاری با دشمن در شرایط جنگ روانی، تهاجم فرهنگی یا تجاوز اقتصادی معرفی، منکوب و سرکوب می‌شود.

اما طنز ماجرا این جاست که حکومت به رغم اعلام وضعیت «اضطرار دائم» جهت سرکوب صداهای مخالف، هرگز هیچ بحرانی را نیز به رسمیت نمی‌شناسد. این «اجتماع متناقض‌ها» به هیچ وجه اتفاقی نیست. این پارادوکس و نظایرش همواره نیشی برای ما و نوشی برای «آن‌ها» داشته است.

حکومت بر مبنای همین دو گانگی، هم‌زمان با سرکوب اعتراض به گرانی بنزین، با توجیه تصمیم سخت شرایط تحریم، وانمود می‌کند که اوضاع کاملا عادی است. مدتی بعد، هم‌زمان با گرفتن آرایش نظامی هنگام موشک‌پراکنی سرنشینان یک هواپیمای مسافربری را قربانی عادی جلوه دادن شرایط می‌کند. کمی بعد از آن در عین درخواست از مردم برای شرکت در راهپیمایی 22 بهمن و انتخابات، برای غلبه بر مکر دشمنان در این برهه حساس، اعلام می‌کند همه چیز آرام است و دشمن زبون‌تر از آن است که از گزندش هراسی داشته باشد. در همین هنگام بیماری واگیر و خطرناک کرونا را هیچ انگاشته و حتی پروازهای عادی به چین را متوقف نمی‌سازد. پس از گسترش ویروس در کشور و در حالی که بسیاری از کشورهایی که حقوق شهروندی در آن‌ها به مراتب بهتر رعایت می‌شود، به محدودیت‌هایی جدی تن داده‌اند، هم چنان اوضاع را تحت کنترل اعلام می‌کند و مترصد «شنبه» رستگاری است. هم‌زمان تحریم‌ها را بی اثر می داند و از استیصال تحریم‌کنندگان سخن می‌گوید اما از سوی دیگر با پیکر قربانیان کرونا دریوزگی رفع تحریم می‌کند.

می‌توان ماجرا را این گونه تفسیر کرد؛ حکومت بر پایه الهیات سیاسی، با فرض دشمن یا دشمنان دائمی، تا هنگام جدال نهایی افسانه‌ای، در نبردی دایمی به سر می‌برد. از این رو مردم باید از بسیاری «خیر»های کوچکشان در راه خیر اعظم چشم‌پوشی کنند. از طرفی بعضی اتفاقات و عوارض نیز رخ می‌دهند که حکم «شر»های کوچک دارند؛ که لابد در مقیاس کلان «خیر» در نظر می‌آیند. این شرهای کوچک، که از قضا معمولا دامن مردم را می‌گیرد، در خور چنان توجهی نیستند که حاکمان را از غایات خود منصرف سازند. این برداشت الهیاتی از سیاست هم به کار توجیه رفتارهای غیر معقول می‌آید و هم حافظ منافع گروهی است که مدعیان خیر اعظم هستند. مردم هم وضعیت دانش‌آموزان نشسته در کلاسی را دارند که صدای مداوم زنگ خطری بیرون از کلاس را می‌شنوند ولی بدون آنکه خطری واقعی بیرون از کلاس تهدیدشان کند، آن‌ها را به زور بر جای‌شان میخکوب کرده‌اند. حال آن که کلاس خود طعمه آتش است بدون این که زنگ خطری از داخل به صدا در آید.

این پارادوکس عذاب‌آور واقعیتی است که چنان با آن انس گرفته‌ایم که موشکافی‌اش تنها با آشنایی‌زدایی میسر است. درست به مانند ساحل‌نشینانی که بعد از مدتی دیگر صدای امواج را نمی‌شنوند، و سرگیجه ناشی از این دوگانگی، بی آن که بدانیم ما را هم چون غباری به این سو و آن سو می‌کشاند.

ما محکوم به بازاندیشی هر روزه این واقعیاتیم. فراموش نکنیم که «مرگ تنها برای همسایه نیست». این باتلاق اگر نخشکد، دیر یا زود همه را خواهد بلعید. به قول صادق هدایت در «پیام کافکا»: «بالاخره مشمول مجازات اشد می‌گردیم و در نیمه روز خفه‌ای، کسی که به نام قانون ما را بازداشت کرده بود، گزلیکی به قلب‌مان فرو می‌برد و سگ‌کش می‌شویم».

*لئو اشتراوس

کانال «مجمع دیوانگان»: @DivaneSara
اینستاگرام: @divanesara