🧵 Twitter Thread

آلو، سیب‌زمینی و اشتراک لفظی

در صفحات جنوب به سیب‌زمینی می‌گویند آلو. به آلو هم می‌گویند آلو. اما این دو آلو یکی نیستند. داستان این آلو/سیب‌زمینی از زمانی شروع می‌شود که پای مردمانی از برّ قدیم به بر ّ جدید رسید و برای بار نخست سیب‌زمینی را با خودشان به برّ قدیم آوردند.

نیل

@la_nilee

اگر ‌سیب‌زمینی از فرانسوی Pomme de terre هست؛ سیب‌زمینی به فارسی چی بوده؟ ما تو شیراز می‌گیم «آلو».

سیب زمینی مخلوق مردمان اطراف دریاچه تی‌تی‌قاقا بین بولیوی و پرو بود. قسم وحشی آن از جنوب ایالات متحد تا جنوب شیلی می‌روید، ولی بسیار سمی است. حدود ۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پیش مردم اطراف تی‌تی‌قاقا سیب‌زمینی‌های وحشی سمی را با غلتاندن در گل رس یا به شیوه چونیو سم‌زدایی می‌کردند.

آن‌ها به مرور با اصلاح‌نژاد و انتخاب مصنوعی اقسام متعدد سیب‌زمینی کمتر سمی پرورش دادند. پای اروپایی‌ها که به آمریکا رسید، هزاران سال از پیدایش سیب‌زمینی‌های خوراکی می‌گذشت؛ ولی چندصدسال دیگر لازم بود تا کشت سیب‌زمینی در برّ قدیم فراگیر شود و ایران از آخرین فتوحات این گیاه بود.

نام potato به واسطه اسپانیایی برآمده از بطاطا در زبان مردم تاینو در حوزه کارائیب است. آن‌ها این نام را به گیاهی متفاوت، یعنی «سیب‌زمینی شیرین» اطلاق می‌کردند. در هلندی (و افریکنز، فریسی غربی، ساکسونی سفلی و برخی لهجات آلمانی)، فرانسوی، عبری و فارسی استعاره «سیب‌زمینی» رایج شد.

حتی در انگلیسی هم ترکیب earthapple برای سیب‌زمینی دیده شده، گرچه شاذ است.
در انگلیسی باستان eorþæppel را برای خیار به کار می‌بردند.
کاربرد استعاره «سیب‌زمینی» احتمالا از aardappel هلندی یا Erdapfel آلمانی آمده و در انگلیسی، فرانسوی، عبری و فارسی گرته‌برداری کرده‌اند.

اما نام آلو که جنوب ایران، حتی پیش از رواج کشت سیب‌زمینی رایج بوده، برگرفته از आलु/آلو هندی و سنسکریت است که شاید از ریشه پیشاهندواروپایی h₂eHlu* به معنی ریشه خوراکی باشد و همریشه با ālium (پیاز) لاتین. اما آن یکی آلو (قس. آلوچه) در فارسی میانه به شکل آلوک به معنی آلوچه بوده.

خاستگاه این یکی آلو/آلوک/آلوچه در زبان‌های ایرانی قدیم معلوم نیست و شاید با erük* پیشاترکی یا आरु/آرو نپالی و آرو اشکونی (نورستانی) به همین معنی مرتبط باشد.
بالاتر عرض کردم که شاید آلو هندی (سیب‌زمینی) «شاید» از ریشه پیشاهندواروپایی باشد. این شاید از کجا آمدست؟

مانفرد مایرهوفر، متخصص فقید زبان‌های هندوایرانی، درباره ریشه محتمل واژه سنسکریت आलु تردید وارد می‌کند؛ چراکه نام گیاهان بومی در هر منطقه معمولا از پیش‌ماده‌های برآمده از زبان‌های محلی هر منطقه که سابقه‌ای بیشتر از هندواروپایی‌ها دارند، گرفته شده است. به زبان ساده‌تر:

اگر گیاه یا محصولی زراعی از قدیم در منطقه‌ای وجود داشته، احتمالا نام آن برآمده از زبان‌های قدیمی همان منطقه است. اگر گیاه یا محصولی زراعی تازه از راه رسیده، نام آن هم احتمالا برگرفته از زبان کسانی است که آن گیاه/محصول را با خود از جایی دیگر آورده‌اند یا آن را پرورده‌اند.

از این نظر، بررسی پیشینه زیستی گیاهان و حتی جانوران برای این قبیل پژوهش‌های تاریخی/زبان‌شناختی/انسان‌شناختی مهم است.
شبیه همین تشتت که در مورد آلو/سیب‌زمینی عرض شد، مثلا درباره نام پرتقال/نارنج/orange، چای/tea و بادمجان/aubergine/eggplant هم هست که بررسی آن‌ها بماند.