ToneLibrary
ملودیِ آسمانساز سنتور
سنتور یکی از سازهای قدیمی و شناختهشدهٔ موسیقی ایرانی است که در گروه سازهای زهی-ضربهای قرار میگیرد. این ساز بدنهای ذوزنقهایشکل دارد و روی آن مجموعهای از سیمها قرار گرفته است که به کمک خرکها تقسیمبندی میشوند. سنتور در طول تاریخ در مناطق مختلفی از جهان با شکلها و نامهای متفاوت وجود داشته، اما سنتور ایرانی یکی از سازهای مهم موسیقی سنتی و دستگاهی ایران به شمار میرود. دربارهٔ قدمت دقیق آن دیدگاههای مختلفی وجود دارد، اما پژوهشهای تاریخی آن را از سازهای بسیار کهن حوزهٔ فرهنگی ایران میدانند.
نحوهٔ تولید صدا در سنتور نسبتاً ساده اما بسیار ظریف است. نوازنده با دو مضراب چوبی که در دستهایش قرار میگیرند، به سیمها ضربه میزند. ارتعاش سیمها به صفحهٔ چوبی ساز منتقل میشود و بدنهٔ سنتور به تقویت و پخش صدا کمک میکند. در سنتور ایرانی معمولاً ۱۸ خرک، در دو ردیف ۹تایی، وجود دارد و سیمها به صورت گروهی روی خرکها قرار گرفتهاند. نوازنده با ضربههای مختلف مضراب میتواند شدت، سرعت و حالت صدای ساز را تغییر دهد.
صدای سنتور را میتوان شفاف، زنگدار، درخشان و در عین حال لطیف توصیف کرد. ضربهٔ مضراب باعث میشود نتها با سرعت زیادی به صدا دربیایند و همین ویژگی، سنتور را برای اجرای ملودیهای سریع، ریزها و جملههای ظریف موسیقی ایرانی بسیار مناسب میکند. البته نوع مضراب و شیوهٔ نوازندگی میتواند رنگ صدای ساز را تغییر دهد.
سنتور بیشتر در موسیقی دستگاهی و سنتی ایران استفاده میشود و در تکنوازی، گروهنوازی، تصنیفها و آثار ارکسترال ایرانی حضور دارد. این ساز در بسیاری از آثار موسیقیدانان و خوانندگان برجستهٔ موسیقی ایرانی شنیده میشود و در دورهٔ معاصر نیز با ورود به اجراهای جدیدتر، از موسیقی سنتی فراتر رفته و در برخی آثار تلفیقی و موسیقی فیلم نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
در میان نوازندگان سنتور، نامهای زیادی در تاریخ موسیقی ایران دیده میشود؛ از حبیب سماعی و ابوالحسن صبا گرفته تا فرامرز پایور، پرویز مشکاتیان، مجید کیانی، پشنگ کامکار و اردوان کامکار. اگر بخواهیم تنها یک چهره را به عنوان یکی از مهمترین استادان سنتور معاصر معرفی کنیم، فرامرز پایور انتخاب بسیار شناختهشدهای است. او نهتنها نوازنده و آهنگساز برجستهٔ سنتور بود، بلکه در آموزش و گسترش جایگاه سنتور در موسیقی کلاسیک ایرانی نیز نقش مهمی داشت و شیوهٔ نوازندگی این ساز را تا حد زیادی نظاممند و تثبیت کرد.
در نتیجه، سنتور را میتوان یکی از سازهایی دانست که صدای آن بخش مهمی از هویت موسیقی ایرانی را شکل داده است؛ سازی که با وجود ساختار ظاهراً ساده، امکانات زیادی برای اجرای ملودیهای ظریف، سریع و احساسی دارد و همچنان یکی از سازهای مهم موسیقی ایرانی محسوب میشود.