Телеграмма

Константин ПАУСТОВСКИЙ

Октябр жуда совуқ, ёғин-сочинли келди. Тахта қопланган томлар қорайиб қолди.

Боғдаги ўт-ўланлар ерга қапишди, уларнинг бари аллақачон гуллаб, гулларини тўккан, фақат девор ёнидаги кичкина кунгабоқаргина бунга улгурмади.

Дарё ортидан майсазор томон ёпирилган майин булутлар оқ толнинг яланғоч новдаларига илиниб қолган. Эзғилаб ёмғир ёғяпти.

Йўллардан ўтиш-қайтиш қийинлашиб, чўпонлар ҳам отарни ўтлоққа олиб чиқмай қўйди.

Чўпоннинг сибизғаси баҳоргача тинди. Катерина Петровна учун ҳар тонг ўрнидан туриш ва доимий манзарани: иситилмаганидан аччиқ ҳид ўрнаб қолган хоналар, чанг босган “Европа хабарлари”, стол устидаги сарғайиб кетган пиёлалар, анчадан буён тозаланмаган самовар ва деворга илиғли суратларни кўриш янаям қийинлашиб қолди. Балки хоналар қоронғилигидандир, Катерина Петровнанинг кўзига суратлар қора сувдай кўрина бошлади. Ёки вақт ўтиб улар хиралашган, бироқ суратларда нима тасвирланганини фарқлаш қийин эди. Катерина Петровна хотирасига таяниб анави – отасининг портрети, кичкинагина, тилларанг ромга солингани эса – Крамскийнинг совғаси, унинг “Нотаниш аёл”и эскизи эканини ажарата оларди, холос. Катерина Петровна бутун умрини отаси – таниқли рассом қуриб берган мана шу уйда ўтказди.

Рассом қаригач, Петербугдан туғилган қишлоғига қайтди, тинчгина яшаб, боғбончилик қилди. Бу пайтда расм чизолмай қолганди: қўллари қалтирар, кўриши ҳам ёмонлашган, тез-тез кўзи оғриб турарди.

Бу уй, Катерина Петровна айтмоқчи, “ёдгорлик уй” эди. Вилоят музейи муҳофазасига олинганди. Лекин у ўлгач, бу уйнинг тақдири нима кечади – буни Катерина Петровна билмасди. Бутун Заборье қишлоғида суратлар, Петербургдаги ҳаёт, Катерина Петровна отаси билан Парижда ёз бўйи яшагани ва Виктор Ҳюгонинг дафн маросимини кўргани ҳақида гаплашадиган бирорта одам йўқ эди.

Булар ҳақида Манюшка билан ҳам гаплашиб бўлмайди. Колхозда этикдўз бўлиб ишлайдиган қўшнинисининг қизи ҳар куни қудуқдан сув олиб келиб беради, супур-сидир қилади, чой тайёрлайди.

Катерина Петровна Манюшкага хизматлари учун бурушган қўлқоп, тяқуш пати, шиша мунчоқли қора шляпа совға қилди.

– Нима қиламан буларни? – деди Манюшка хириллоқ товуш билан ва бурнини тортиб қўйди. – Латта-путталарга ўч эмасман.

– Сотасан, қизалоғим, сотасан, – деб шивирлади Катерина Петровна. Баланд товушда гапиролмай қолганига ҳам бир йил бўлди.

– Утилга топшираман, – деди Манюшка, сўнг ҳаммасини йиғиштириб, кетди.

Баъзан ўт ўчириш жиҳозлари омборхонасида қоровул бўлиб ишлайдиган озғин ва маллатус Тихон йўқлаб ўтади. Катерина Петровнанинг отаси Петербургдан қандай келгани, уй қургани, томорқа эккани – ҳамма-ҳаммаси унинг ёдида.

Тихон у пайтлари бола эди, лекин қария рассомга ҳурматини бир умр қалбида сақлади. Расмларига боқиб:

– Табиий ишлар-да булар, табиий! – деб хўрсиниб қўяди.

Тихон ачинганидан ёрдам беришга уринади, аммо кўпинча беҳуда, лекин рўзғорга барибир нафи тегади: боғдаги қуриган дарахтларни кесади, арралаб, майдалайди, ўтин қилиб ғамлаб қўяди. Ҳар сафар кетаётиб, остонада тўхтаб, сўрайди:

– Катерина Петровна, Настядан хат-хабар борми? Ёзиб турибдими?

Диванда муштдеккина бўлиб ўтирган Катерина Петровна индамайди, теридан ишланган сариқ халтачасидаги қоғозларни титишда давом этади. Тихон мириқиб бурун қоқади, остонада каловланиб туради.

– Анаққиса... – дейди у жавобни кутмай, – Мен кетсам дегандим, Катерина Петровна.

– Майли, боравер, Тиша, – деб шивирлайди Катерина Петровна. – Худо қўлласин сени.

У эшикни аста ёпиб, ташқарига йўналади, Катерина Петровнанинг кўзларига эса аста ёш қуйилиб келади. Шундоқ дераза ортида шамол яланғоч шох-шаббалар орасидан ҳуштак чалиб ўтади, охирги япроқларни ҳам тўкади. Хонтахта устидаги мойчироқ хира липиллайди. У ташландиқ уйдаги ягона тирик мавжудот эди, шу заифгина нур ҳам бўлмаса, Катерина Петровна тонггача қандай чидашини тасаввур қилолмасди.

Тунлар аллақачон узайган, уйқусизликдай оғир эди. Тонг тобора секинлашар, тобора кечикар ва артилмаган ойналардан истамайгина кириб келар эди. Ромлар орасидаги пахталар устида ўтган йилдан бери бир пайтлар сап-сариқ бўлган, ҳозир чириб-қорайиб қолган барглар ётарди.

Катерина Петровнанинг қизи ва ягона қариндоши Настя узоқда, Ленинградда яшайди. Охирги бор уч йил олдин йўқлаб келганди.

Катерина Петровна Настянинг иши кўплиги, онасига вақт ажратишга имкони йўқлигини биларди. Унинг, унга ўхшаган ёшларнинг ўз ташвишлари, тушуниксиз қизиқишлари, ўз бахтлари бор. Халал бермаган маъқул. Шу сабабли Катерина Петровна Настяга кам хат ёзар, лекин чўкиб қолган диваннинг бир бурчида ўтирганча кун бўйи у ҳақда ўйларди. Шундай сассиз эдики, сукунатга алданган сичқон печка ортидан югуриб чиқар, орқа оёқларида тик турганча бурнини у ёқ-бу ёққа буриб, чўкинди ҳавони узоқ ҳидларди.

Настя ҳам хат ёзмас, бироқ икки-уч ойда бир марта ёш ва қувноқ почтачи Василий Катерина Петровнага икки юз сўмлик ўтказмани олиб келарди. Катерина Петровна имзо чекаётган пайт бошқа жойга қўл қўйвормасин деб, уни авайлаб суяб турарди.

Василий кетгач, Катерина Петровна қўлида пул билан паришон ўтиради. Кейин кўзойнагини тақиб почта ўтказмасидаги бир нечта сўзни қайта ўқийди. Сўзлар ўша-ўша: иш кўплигидан боргани, ҳатто хат ёзгани ҳам вақт йўқ.

Катерина Петровна майин қоғозчаларни авайлабгина силайди. Қарилик қурсин, қўлидаги пуллар айнан Настя жўнатганлари эмаслигини ҳам унутади. Пуллардан қизининг ҳиди келиб тургандай бўлади.

Бир куни кечаси, октябрнинг охирларида чорбоғдаги аллақачон михлаб ташланган эшикни кимдир узоқ тақиллатди.

Катерина Петровнанинг юрагига ғулғула тушди, имиллаб бошига иссиқ рўмолини ўради, эски рўдапо кийимни қийди ва шу йил ҳисобидан биринчи бор уйдан ташқарига чиқди. Жуда секин, пайпасланиб юрди. Изғириннинг кучидан бошига оғриқ кирди. Унутилган юлдузлар ерга ўткир нигоҳларини қадаган, тўкилган барглар Катерина Петровнанинг юришига халал берарди.

Онахон эшикчага яқинлашиб, овоз берди:

– Ким у?

Аммо девор ортидан ҳеч ким жавоб қайтармади.

– Менга шундай туюлди, шекилли, – деди Катерина Петровна ва ортига қайрилди.

Нафаси тиқилиб, қари бир дарахт олдида тўхтади, совуқ ва нам новдани ушлаб, унинг заранг эканини пайқади. Уни бир замонлар ўзи экканди, у пайтлари ғами йўқ ёшгина қиз эди. Мана, энди ғарибу нотавон, қалтироқ бир ҳолда турибди, бу кимсасиз, ҳувиллаган кечадан ҳеч қаёққа қочиб кетишнинг имкони йўқ.

Катерина Петровнанинг зарангга ичи ачишди, ғадир-будир танасини силади. Амаллаб уйга етиб олгач, ўша заҳоти Настяга хат ёзди.

“Нуридийдам, жоним қизим, – деб ёзди Катерина Петровна, – Бу қишдан чиқмасам керак. Ҳеч йўқ бир кунга кел. Дийдорингни кўрай, қўлларингдан тутай. Қаридим, юриш тугул, ўтириш, ётиш ҳам оғирлик қиляпти. Ўлим манзилимни тополмаяпти, холос. Боғ қурияпти – олдингидай эмас, тўғри, уни кўрмайман ҳам. Куз ёмон келди. Жудаям ёмон. Ҳатто бутун умримдан мана шу куз узунроқ туюляпти”.

Манюшка бурнини торта-торта хатни почтага олиб борди, почта қутисига бир амаллаб солди, сўнг ичига мўралади: нималар бор экан? Аммо ичкарида тунука ва бўшлиқдан бошқа ҳеч нарса кўринмади.

Настя Рассомлар уюшмасида котиба бўлиб ишларди. Иш кўп эди. Кўргазмалар, танловлар – бари-бари унинг қўлидан ўтарди.

Онасининг хатини Настя ишдалигида олди. Сумкасига солиб қўйди – ишдан кейин ўқийман, деди. Катерина Петровнанинг хатини кўриб Настя енгил тин олди – хат ёзибдими, демак, тирик. Бироқ унда соқов бир безовталик бошланди, гўё ҳар бир мактуб сўзсиз таъна эди.

Ишдан кейин Настя ёш ҳайкалтарош Тимофеевнинг устахонасига бориши, яшаш шароити билан танишиб, кейин Уюшма раҳбариятига ҳисобот бериши керак эди. Тимофеев устахонасининг совуқлиги, умуман, унга имкон беришмаётгани ва ривожланишига тўсиқ бўлишаётганидан шикоят қилганди.

Настя бир бурчакдан ойнача топиб олди, сўнг юзига упа сепди ва кулимсиради – шу пайт ўзига ўзи ёқиб кетди. Рассомлар малла сочлари ва катта кўзлари сабаб уни Солвейг деб аташарди.

Эшикни Тимофеевнинг ўзи очди – пакана, бир сўзли, заҳаргина йигит. Эгнида пальто, бўйнига катта шарф ўраган эди. Настя ҳайкалтарош оёғига аёлларнинг фетр ботинкасини кийиб олганини пайқади.

– Кийимингизни ечманг, – тўнғиллади Тимофеев. – Музлаб қоласиз. Илтимос сиздан!

У Настяни қоронғи йўлакчадан олиб ўтиб, юқорига бир неча зина кўтарилди ва устахонанинг энсиз эшигини очди.

Устахонадан тутун ҳиди анқирди. Лой солинган бочка ёнида керосинка ёниб турар, дастгоҳлардаги ҳайкаллар устига нам латталар ёпилган эди. Катта дераза ортида қиялаб қор ташлар, Нева устини тумандай қоплаган қорпарчалар дарё сувларида эриб кетарди. Шамол дераза ромлари орасидан ҳуштак чалиб ўтиб, полдаги эски газеталарни қимирлатиб қўярди.

– Вой, Худойим-эй, совуқлигини қаранг-а! – деди Настя, унинг назарида устахона деворларига тартибсиз осилган оқ мармар бўртма нақшлар ҳавони янаям музлатиб юбораётгандек эди.

– Бир ҳавасингизни келтирай дедим-да, – деди Тимофеев лой юқи курсини Настяга яқин суриб. – Бу кулбада ҳаром қотмаганимга ҳайрон қоламан. Першиннинг устахонасини бир кўринг, иссиққина, нақ Саҳройи Кабир.

– Першинни ёқтирмайсизми? – қўрқибгина сўради Настя.

– Жўжахўроз у! – деди Тимофеев аччиқланиб. – Косиб! Ҳайкалларида елка ишламайди у, пальто иладиган илгак ясайди. Калхозчи аёли – фартук таққан тош. Ишчиси неандертал одамга ўхшайди. Ҳайкалларини ёғоч курак билан ясайди у. Лекин ўта айёр, сизга айтсам, ўлгудай айёр!

– Гоголни ишлаган эдингиз, ўшани кўрсатинг-чи, – деди Настя суҳбат мавзусини ўзгартириш учун.

– Юринг, – деди ҳайкалтарош қовоғи осилганча. – Йўқ, у ёққа эмас, бу ёққа. Анави бурчакка. Ана, шундай!

У ҳайкаллардан бири устидаги ҳўл латтани олди, унга яхшилаб разм солди, керосинка ёнига чўк тушиб ўтирди, қўлларини тоблади ва деди:

– Ана, кўринг Николай Васильевични. Марҳамат!

Настя сесканиб кетди. Қиррабурун, букчайган бир одам унга устидан кулаётгандай истеҳзоли тарзда, еб қўйгудек бўлиб қараб турарди. Настя ҳайкалнинг чаккасида бўртган қон томирлар уриб турганини кўрди.

“Халтангдаги хат ҳали очилмаган, – дегандай эди Гоголнинг ўқ кўзлари. – Эҳ, сен, олашақшақ!”

– Қалай? – деб сўради Тимофеев. – Жиддий ишми?

– Ажойиб! – чайналибгина деди Настя. – Ҳақиқатан ҳам ажойиб.

Тимофеев аччиқ кулди.

– Ажойиб, – қайтарди у, – ҳамма шундай дейди. Першин ҳам, Матяш ҳам, ҳар қандай қўмитадаги ҳар қандай доно худди шундай дейди. Лекин бундан нима фойда? Бу ерда – ажойиб, лекин менинг ҳайкалтарош сифатида тақдирим ҳал бўладиган жойда ҳаммамизга маълуму машҳур Першин бетайинларча минғирлайди ва тамом. Першин нимадир дедими, ҳаммаси ҳал!.. Кечаси билан ухлаёлмайсан! – бақирди Тимофеев ва ботинкасини тапиллатиб залда юра бошлади. – Лой ушлайвериб қўлим ревматизм бўлди. Уч йилдан бери Гогол ҳақида бир хил сўзларни ўқийман. Башараси тушларимга ҳам кириб чиқади!

Тимофеев столдан бир даста китоб олди, ҳавода силкитди-да жойига улоқтирди. Столдан ганч чанглари кўтарилди.

– Буларнинг ҳаммаси Гогол ҳақида! – деди у ва бирдан тинчланди. – Нима? Қўрқитвордимми? Кечиринг, азизим, лекин, тўғриси, роса олишгим келиб турибди.

– Унда... бирга олишамиз, – деди Настя ва ўрнидан турди.

Тимофеев унинг қўлини қаттиқ сиқиб хайрлашди. Настя бундай истеъдод эгасини нима қилиб бўлса ҳам бу ном-нишонсизликдан олиб чиқишга қатъий қарор қилди.

Настя Рассомлар уюшмасига қайтиб, раис ҳузурига кирди, у билан узоқ гаплашди, озроқ қизишди ҳам, Тимофеевнинг кўргазмасини ташкиллаштириш кераклигини уқдирди. Раис қалам билан стол чертди, ниманидир узоқ чамалади ва ниҳоят рози бўлди.

Настя Мойкадаги уйига, эскиган, шифти ганч қилинган хонасига қайтди. Шундан сўнггина Катерина Петровнанинг хатини очиб ўқиди.

– У ерга боргани ҳозир вақт борми! – деди у ва ўрнидан турди. – Қани, бу ердан суғурилиб чиқа олсанг!

Кўз олдида жиқ тўла поездлар, бошқа поездга алмашлаш, дўқ-дўқ арава, қуриган боғ, онасининг доимги йиғи-сиғиси, қишлоқнинг чўзилувчан, зерикарли рангсиз кунлари жонланди ва хатни ёзув столининг тортмасига солиб қўйди.

Настя икки ҳафтани Тимофеевнинг кўргазмасини ташкил этиш ташвишлари билан ўтказди.

Бу вақт ичида муросани билмайдиган Тимофеев билан бир неча бор уришиб-ярашди. Тимофеев ишларини кўргазмага худди йўқ қилишга жўнатгандай жўнатди.

– Бу югур-югурларингиздан ҳеч нарса чиқмайди, – деди у Настяга ичиқоралик билан. Гўё кўргазмани у эмас, қиз ўтказаётгандай. – Вақтимни беҳуда сарфлаяпман. Тўғриси шу.

Настя бошида тушкунликка тушди, аччиқланди, кейинчалик бу инжиқликларга таҳқирланган мағрурлик сабаб эканини англади. Ҳаммаси ёлғондакам, Тимофеев ичида бўлажак кўргазмасидан жуда шод.

Кўргазма кечқурун очилди. Тимофеев жаҳлланди, ҳайкални электр ёруғида томоша қилиб бўлмаслигини айтди.

– Ўлик нур! – деб вайсади у. – Зиғирча фойдаси йўқ. Ундан кўра керосин лампа бўлгани ҳам тузук эди.

– Сизга қанақа нур керак ўзи? Ҳамиша ҳар ерда норози одам экансиз-ку! – охири портлади Настя.

– Шам керак! Шам! – деди Тимофеев алам билан. – Гоголни қандай қилиб электр чироқ остига қўйиш мумкин?! Абсурд-ку бу!

Очилиш маросимида ҳайкалтарошлар, рассомлар қатнашди. Ҳайкалтарошларнинг мавзудан йироқроқ суҳбатларини эшитиб, улар Тимофеевнинг ишларини мақтаяптими ёки танқид қиляптими – билиб бўлмасди. Лекин кўргазма муваффақиятли бўлганини Тимофеев тушунди.

Оқ сочли жиззаки бир ҳайкалтарош Настянинг ёнига келиб, қўлларини сиқди:

– Миннадорчилик билдираман. Эшитишимча, Тимофеевни ёруғ оламга сиз олиб чиқибсиз. Ажойиб иш қилибсиз. Бизда, билсангиз, ижодкорга эътибор бериш, унга ғамхўрлик қилиш кераклиги ҳақида гап сотадиганлар кўп. Лекин амалий ишга келганда қуп-қуруқ нигоҳларга йўлиқасан. Яна бир бор миннадорчилик изҳор этаман!

Муҳокама бошланди. Кўп гапиришди, мақташди, баҳслашишди. Кекса рассом инсонга, ноҳақ унутилган ёш рассомга эътибор ҳақида айтган гап ҳар бир нутқда қайтарилди.

Тимофеев паркетга тикилиб тумшайганча ўтирар, кўз қири билан маърузачиларга қараб қўярди. Лекин уларга ишониш керакми ё ҳали эртами – билолмасди.

Эшик олдида Уюшма хат ташувчиси – очиқкўнгил ва овсар Даша пайдо бўлди. У Настяга имо қилиб, ёнига чақирди. Настя ёнига келгач, илжайиб унга телеграмма узатди.

Настя жойига қайтди, сездирмай телеграммани очди, ўқиди, лекин ҳеч нимани тушунмади:

“Катя ўляпти. Тихон”.

“Қанақа Катя? – асабийлашди Настя. – Қайси Тихон? Менга адашиб берди, шекилли”.

Манзилига қаради: йўқ, телеграмма унга экан. Шундагина у қоғоз тасмадаги нозик босма ҳарфларни пайқади: “Заборье”.

Настя телеграммани ғижимлади ва қошларини чимирди. Першин сўзга чиқди:

– Бугун, – деди у аста тебраниб ва кўзойнагини ушлаб, – инсон ҳақида қайғуриш ажойиб ҳақиқатга айланмоқда. У бизнинг ўсишимиз ва ишлашимизга ёрдам беради. Мен бизнинг даврамизда, ҳайкалтарош ва рассомлар орасида ана шу ғамхўрлик пайдо бўлганини сезганимдан мамнунман. Ўртоқ Тимофеевнинг ишлари кўргазмаси ҳақида гапирсам. Кўргазма учун барчамиз бутунича – албатта бундан ҳурматли раҳбариятимиз ранжимайди – Уюшманинг оддий ходимларидан бири, севимли Анастасия Семёновна олдида қарздормиз.

Першин Настяга таъзим қилди, гулдурос қарсак чалинди. Уялганидан Настянинг кўзларига ёш келди.

Кимдир ортидан унинг қўлини тутди. Бу бояги жиззаки қария рассом эди.

– Нима гап? – деди у шивирлаб ва кўзлари билан Настянинг қўлидаги ғижимланган телеграммага ишора қилди. – Бирор кўнгилсизлик бўлдими?

– Йўқ, – деб жавоб берди Настя. – Бу шунчаки... Бир танишимдан...

– Аҳа, – деб тўнғиллади чол ва яна Першинни тинглай бошлади.

Ҳамманинг кўзи Першинда эди. Лекин Настя тинимсиз кимнингдир оғир ва ўткир нигоҳини сезиб турди, шу сабаб бош кўтаришга қўрқди. “Ким бўлиши мумкин? – ўйлади у. – Наҳотки кимдир сезиб қолган бўлса? Қандай бемаънилик. Яна асабларим бузилди”.

У амаллаб бошини кўтарди ва дарров кўзларини олиб қочди: Гогол унга тиржайиб қараб турарди. Чаккасидаги қон томирлари оғир-оғир ураётгандек, юмуқ лаблари орасидан паст овозда: “Эҳ, сен!” деяётгандек эди.

Настя дик этиб турди, пастга тушиб, кийимларини кийди ва кўчага отилди.

Гупиллаб қор ёғарди. Исаакиевский жомесидаги оқиш булдуруқлар яққол кўзга ташланар, бадқовоқ осмон янаям энкайиб, шаҳарга, Настяга, Невага яқин келиб олган эди.

“Нуридийдам, жоним қизим... – Настя яқинда олган хатини эслади. – Нуридийдам, жоним қизим!”

Настя Адмиралтейство яқинидаги хиёбонда ўриндиққа чўкди ва ўкириб йиғлади. Қор унинг юзларидан кўз ёшларга қўшилиб сирғалиб тушарди.

Настя совуқдан титради ва бирдан уни Заборьеда бу қоқсуяк, ҳамма ташлаб кетган кампирчалик ҳеч ким яхши кўрмаслигини тушунди.

“Кеч қолдим! Ойимни энди кўролмасам керак”, деди у ўзига ўзи ва сўнгги йилда болаларча “ойи” сўзини илк бор ишлатаётганини сезди.

У сапчиб турди ва юзига савалаётган қорга қарама-қарши тез юриб кетди.

“Қандай қилиб? Ахир, қандай қилиб, ойи? – ўйлади у кўзлари ҳеч нарсани кўрмай. – Ойи! Қандай қилиб бунақа бўлиши мумкин? Ахир, ҳаётимда сиздан бошқа ҳеч ким йўқ! Бундан кейин ҳам бўлмайди, бўлолмайди. Ҳеч йўқ улгуришим керак, ҳеч йўқ онам мени кўрсин, мен нотавонни кечирсин”.

Настя Невский шоҳкўчасига чиқди, шаҳар темир йўл станциясига йўл олди.

Кеч қолибди. Чипта йўқ.

Настя касса олдида турар, лаблари қалтирар, биринчи сўзиданоқ ҳўнграб йиғлаб юборишини билиб гапиришга ботинолмасди.

Кўзойнакли кекса ғазначи аёл тирқишдан қаради.

– Нима гап, қизим? – ёқинқирамай сўради у.

– Ҳеч гап йўқ, – деди Настя. – Ойим, ойижоним...

Настя ортига ўгирилди ва шитоб билан чиқиш эшигига йўналди.

– Қаёққа?! – бақирди ғазначи аёл. – Бошидаёқ айтмайсизми шундай деб. Бир дақиқа кутиб туринг.

Ўша кеча Настя йўлга чиқди. Гарчи “Қизил ўқ” поезди тунги ўрмонлар оралаб ҳар ёққа буғларини пуркаб, огоҳлантирувчи чўзиқ-чўзиқ чинқириқлари билан шитоб кетиб бораётган бўлса-да, бутун йўл бўйи зўрға судралгандек туюлди.

...Тихон почтага келди, почтачи Василий билан шивирлашиб гаплашгач, ундан телеграф қоғозини олди, у ёқ-бу ёғини айлантириб кўргач, узоқ вақт мўйлабини силаб турди ва қоғозга қинғир-қийшиқ ҳарфлар билан нималарнидир ёзди. Кейин қоғозни авайлаб буклади, қалпоғига қистирди ва Катерина Петровнаникига имиллаб йўлга тушди.

Катерина Петровна ўн кундирки ўрнидан тургани йўқ. Ҳеч қаери оғримаяпти, лекин кўкси, боши, оёқларини кучли ҳолсизлик эгаллаб олган, нафас олиш ҳам оғирлашиб қолган.

Мана, олтинчи кун, Манюшка Катерина Петровнанинг ёнида. Кечалари чўкиб қолган диванда кийим-боши билан ухлайди. Баъзида Катерина Петровна нафас олмаётгандек туюлади. Шундай пайтлари Манюшка қўрқиб йиғига тушади: тирикмикан, ишқилиб?

Катерина Петровна кўрпа остидан қўлини бироз қимирлатади ва Манюшка хотиржам тортади.

Хоналарнинг бурчакларини эрталабданоқ ноябрь зулмати эгаллаган, бироқ ҳаво илиқ эди. Манюшка печкага ўт қалади. Қувноқ оловнинг шуълалари ёғоч деворларни ёритди, Катерина Петровна астагина хўрсинди – ўт ёқилгач, хона ҳов бир пайтлардагидек, Настя борлигидагидек шинам, ёқимли бўлиб қолганди. Катерина Петровна кўзларини юмди, ундан сизган бир томчи ёш сарғиш чаккаларидан ўтиб, оппоқ сочларига осилиб қолди.

Тихон келди. Йўталди, бурун тортди, туришидан ҳаяжонда эди.

– Нима гап, Тиша? – деди Катерина Петровна ҳолсиз.

– Совқотдим, Катерина Петровна! – деди ўзини бардам тутиб Тихон ва қалпоғига хавотир билан қараб қўйди. – Тез орада қор ёғади. Лекин бу – яхшиликка. Йўллар музлайди, йўл юришига осонроқ бўлади.

– Ким йўл юришига? – Катерина Петровна кўзларини очди ва беихтиёр тўшакни сийпалай бошлади.

– Ким дейсизми? Настася Семёновна-да! – деди Тихон ва ғалати илжайиб қалпоғи ичидан телеграммани олди. – Бошқа ким ҳам бўларди?

Катерина Петровна турмоқчи бўлди, лекин эплолмади, ёстиққа қайта бош қўйди.

– Мана! – деди Тихон, телеграммани аста очиб, Катерина Петровнага узатди.

Лекин Катерина Петровна уни олмади, ўтинч тўла кўзлари билан қараб тураверди.

– Ўқи! – деди Манюшка хириллоқ товушда. – Кампир энди ўқий олмайди. Кўзи чарчаган.

Тихон қўрқувда аланглади, ёқасини тўғрилаб, яккам-дуккам малла сочларини силади ва қуруқ, ишончсиз овозда қироаат қилди: “Кутинглар, йўлга чиқдим. Сизни ҳамиша севувчи қизингиз Настя”.

– Керакмас, Тиша! – сокин деди Катерина Петровна. – Керакмас, азизим. Худо ёрлақасин сени. Яхши сўзинг, меҳринг учун раҳмат.

Катерина Петровна қийналиб-сиқталиб девор томонга ўгирилди, уйқуга кетгандай бўлди.

Манюшка чиқиб, Катерина Петровнанинг хонасига имламагунча Тихон совуқ даҳлиздаги ўриндиқда бошини эгганча тамаки тутатди, “чирт” этказиб туфлади ва уҳ тортди.

Тихон оёқ учида юриб хонага кирди ва бутун панжаси билан юзини артди. Катерина Петровна муштдеккина бўлиб ётар, рангида қон йўқ, ташвишу оғриқларни унутиб, уйқуга кетгандек эди.

– Кутолмади, – деб минғирлади у. – Дарди оғир эди, қаттиқ қийналди. Эй, сен, яхшилаб қулоғингга қуйиб ол, – деди Тихон Манюшкага ғазаб билан, – яхшиликка яхшилик билан жавоб қайтар, бемаъни одам бўлма... Сен шу ерда ўтириб тур, мен маҳаллага борай, хабар берай.

Тихон кетди. Манюшка тиззаларини йиғиб олганча курсида ўтирар, титрар ва Катерина Петровнадан кўзларини узмай қараб турарди.

Катерина Петровнани кейинги куни сўнгги йўлга кузатишди. Ҳаммаёқ музлади. Ширава қор ёғди. Бутун борлиқ оппоқ, осмон эса қуруқ ва ёруғ, кулранг эди. Худди бош устингга нам, музлаб қолган қоп ёйиб қўйилгандек эди. Дарёдан наридаги кенгликлар кўкимтир тусга кирган. Илк изғирин таъсирида тол пўстлоқларидан қорнинг кучли ва ёқимли ҳиди таралади.

Дафн маросимига кексалар ва болалар йиғилди. Тобутни қабристонга Тихон, Василий ва пахмоқ соч-соқолли ака-ука қариялар – Малявинлар олиб борди. Манюшка акаси Володка билан бирга чиқди, тобут қопқоғини кўтариб олди, кўзларини юммай фақат олдинга тикилганча кетди.

Мозор қишлоқ ортида, дарёнинг тепароғида эди. У ерда замбуруғдан танаси сарғайиб кетган баланд самбиттоллар ўсади.

Йўлда муаллимани кўриб қолишди. У яқинда вилоят марказидан келган ва Заборьеда ҳали биров-яримни яхши танимасди.

– Муаллима келяпти, муаллима келяпти, – деб шивирлашди болалар.

Муаллима ёш, уятчан, кулранг кўзли эди, кўрган одам бола деб ўйларди. У тобутни кўриб, тўхтади, тобут ичида ётган миттигина кампирга қўрқа-писа назар ташлади. Кампирнинг юзларига қўнган ўткир қорпарчалар эримай турарди. Вилоят марказида муаллиманинг онаси қолган – уям худди шундай кичкинагина, ҳамиша қизининг қайғуси билан яшайди, сочлари ҳам худди шунақа оппоқ.

Муаллима бироз турди ва тобут ортидан аста эргашди. Буни кўрган кампирлар аста шивирлаша бошлади: қаранг, жуда ювош экан, бошида анча қийналади, ахир Заборьенинг болалари жуда шум ва гапуқмас.

Муаллима охири сўрашга қарор қилди ва Матрена кампирни гапга тутди:

– Ёлғиз яшармиди бу кампир?

– Эҳ, болажоним-а, – шу заҳоти жаврашга тушди Матрена хола, – ёлғиз десаям бўлаверади. Шундай дилкаш, шундай самимий аёл эди. Қачон қарама, диванчасида бир ўзи ўтирарди, дардлашадиган ҳеч кими йўқ эди. Бечора! Ленинградда яшайдиган қизи бор, лекин узоқларга учирма бўлган-да. Мана, кимсасиз ўлди, қариндошларидан ҳеч ким келмади.

Тобутни янги ковланган қабр ёнига қўйишди. Қариялар қабрга эгилишди, қўллари билан тупроқни ушлаб кўришди. Муаллима тобутга яқин келди ва эгилиб, Катерина Петровнанинг маллатоб озғин қўлларидан ўпди. Сўнг тез қаддини тиклади, ўгирилиб, бузилган ғишт девор томон юрди.

Девор ортида, енгил-енгил қўнаётган қорпарчалар остида бироз ғамгин она ер ётибди.

Муаллима узоқ тикилиб турди, ортидаги қариялар суҳбатини, тобут қопқоғига тупроқ қандай урилаётганини, узоқда – ҳовлиларда турфа овозли хўрозлар ёруғ кун, енгил совуқ ва қишки сукунатдан дарак бериб қичқираётганини тинглади.

Заборьега Настя дафн маросимидан икки кун ўтиб келди. Мозорда устидаги тупроғи юмалоқланиб музлаб қолган янги қабрга, уйда эса Катерина Петровнанинг ҳаёт аллақачон тарк этган совуқ ва қоронғи хонасига дуч келди. Бу хонада Настя кечаси билан, ойнадан хира ва оғир тонг мўраламагунча йиғлаб чиқди.

Настя Заборьедан уни биров кўриб қолмаслиги, саволга тутмаслиги учун биқиниб, яшириниб чиқиб кетди. Унинг назарида елкасидаги тузалмас гуноҳ, мислсиз юкни Катерина Петровнадан бошқа ҳеч ким олиб ташлолмасди.

Рус тилидан

Ориф Толиб

таржимаси

Аслиятда ўқиш:

http://smartfiction.ru/prose/telegram/

@oriftolib