ތަރާވީޙް ސުންނަތްވެގެންވަނީ ޢިޝާނަމާދާއި ވިދިގެންނެވެ.

ތަރާވީޙް ސުންނަތްވެގެންވަނީ ޢިޝާނަމާދާއި ވިދިގެންނެވެ.

May 25th 2019

الحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصحبه ومن والاه.

ބަޔެއް އަޚުން މެދުގައި ދެބަސް ވުން ތަކެއް މިދުވަސްވަރު އަރާފައިވާ އެއް މައުޟޫއަކީ ތަރާވީޙު ނަމާދާއި އޭގެ މޮޅުއިތުރު ވަޤުތުގެ މައްޗަށެވެ. މިހެންކަމުން އެއްބަޔަކު ތަރާވީސް އާއި ވިތުރި މިސްކިތު އިމާމް މީހާއާއި އެކު ކޮށް ނިންމައެވެ. އަނެއްބަޔެއް ވިތުރި ނުކޮށް މެންދަމުގައި އެހެންޏާ މިސްކިތްޖަމާޢަތެއް ހަދައިގެން ނޫނީ އެކަނި "ދަމުނަމާދު" ކުރެއެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ތަރާވީސް ނަމާދަށް ހާޒިރުނުވެ ދަންވަރުގައި އެކަނި ނޫނީ ޖަމާޢަތެއް ހަދައިގެން ކުރެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ބަޔެއްވެސް މިކަމުގައި މޮޅުއިތުރުގޮތަކީ އެއީ ކަމަށް ދެކެއެވެ. އެނޫން ބަޔަކު، ފަހުދިހައިގައި ތަރާވީހުން އެއްކިބާވެ ދަމުނަމާދަށް ޚާއްޞަވެއެވެ. ކަންމިހެން ހުރުމާއި އެކު މިކަމުގެ މައްޗަށް ޢިލްމުވެރިންތެރޭގައިވާ ރައުޔުތަކަށް ބެލުމަށްފަހު އޭގެން އަހަރެންނަށް ވަރުގަދަ ރައުޔު ހުށަހަޅާލުމަށް ޤަސްދު ކުރީމެވެ. 

މިޒަމާނުގައި 3 ކަމަކުން ތަރާވީޚު ނަމާދު ދަމުނަމާދާއި ތަފާތުކޮށްފައިވެއެވެ. 

ހ. ނަމުން

ށ. ވަޤުތުގެ ގޮތުން (ތަރާވީސް ކުރެވެނީ ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައެވެ. އަދި ދަމުނަމާދުކުރެވެނީ ފަހު ދަންފަޅީގައެވެ.) 

ނ. ދަމުނަމާދުގެ ކިޔެވުން ތަރާވީހަށްވުރެ ޢާންމުގޮތެއްގައި ދިގުކޮށްފައިވެއެވެ.

ސުވާލަކީ ސަލަފުން މި ތިން ގޮތަށް ފަރަޤު ކުރައްވާފައިވޭތޯއެވެ؟ 

ފުރަތަމަ ބަޙުޘް:

ދެންފަހެ، ނަމުގެ ތަފާތު ކުރުމަށް ބަލާއިރު، ސަލަފުންގެ އަރިހުން މިކަމަށް އެއްވެސް އަޞްލެއް އައިސްފައިނުވެއެވެ. އެބޭފުޅުން އެއްވެ ކުރައްވާ ތަރާވީޙް ނަމާދު އެއީ ދަމުނަމާދެއެވެ. އަދި އެކަހެރިކޮށް އަމިއްލަޔަށް ކުރަނީނަމަ އަލްޤިޔާމު (އެބަހީ: ދަމުނަމާދޭ) ބުނެވެއެވެ. އަދި ތަރާވީޙޭ ނުބުނެވެއެވެ. އެހެނަސް ތަރާވީޙޭ ބުނެވެނީ ޖަމާޢަތުގައި ކުރާނަމައެކަންޏެވެ. އަދި ޖަމާޢަތުގައި ކުރުވޭ ނަމާދަށް ޤިޔާމް އޭވެސް ބުނެވެއެވެ.

ދެވަނަ ބަޙުޘް:

ވަޤުތުގެ މައްޗަށް މިނަމާދު ފަރަޤު ކުރުމަށް ބަލާއިރު، ގިނަ އޮޅުންތަކެއް އަރާފައިވަނީ މިިކަމުގައެވެ. މިއަށް ޖަވާބު ދިނުމަށް ސުވާލުތަކެއް ހުށަހަޅާލާނަމެވެ. 

ސުވާލު: ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم އާއި އަޞްޙާބު ބޭކަލުން ޤިޔާމުވެލެއްވީ ކޮންވަޤުތެއްގައި ހެއްޔެވެ؟ 

އަބޫ ޛައްރު رضي الله عنهގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

((صُمْنَا مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يُصَلِّ بِنَا ، حَتَّى بَقِيَ سَبْعٌ مِنَ الشَّهْرِ ، فَقَامَ بِنَا حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ، ثُمَّ لَمْ يَقُمْ بِنَا فِي السَّادِسَةِ ، وَقَامَ بِنَا فِي الخَامِسَةِ ، حَتَّى ذَهَبَ شَطْرُ اللَّيْلِ ، فَقُلْنَا لَهُ : يَا رَسُولَ اللهِ ، لَوْ نَفَّلْتَنَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِنَا هَذِهِ ؟ فَقَالَ : إِنَّهُ مَنْ قَامَ مَعَ الإِمَامِ حَتَّى يَنْصَرِفَ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ))([16])[رواه أهل السنن بسند صحيح]

“ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމައާއިއެކުގައި ތިމަންބޭކަލުން(ރަމަޟާންމަހުގެ) ރޯދަ ހިއްޕެވީމެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ތިމަންބޭކަލުންނާއެއްކޮށް ރަމަޟާންމަސް ނިމެން ހަތްދުވަހަށް ވުމުންމެނުވީ ޤިޔާމް (ތަރާވީޙް ނަމާދު) ނުކުރައްވައެވެ. ދެން އެރޭ އެކަލޭގެފާނު ތިމަންބޭކަލުންނާއެއްކޮށް ރޭގަނޑުގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި ދަންދެން ޤިޔާމް ކުރެއްވިއެވެ. ދެން އެއަށްފަހު (ރަމަޟާންމަސް ނިމެން) ހަވަނައަށްވީ ރޭ ތިމަންބޭކަލުންނާ އެއްކޮށް އެކަލޭގެފާނު ޤިޔާމް ނުކުރައްވައެވެ. ދެން އެއަށްފަހުގައި (ރަމަޟާންމަސް ނިމެން) ފަސްވަނައަށްވީ ރޭ، ރޭގަނޑުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި ދާންދެން ތިމަންބޭކަލުންނާ އެއްކޮށް އެކަލޭގެފާނު ޤިޔާމް ކުރެއްވިއެވެ. ދެންފަހެ ތިމަންބޭކަލުން ދެންނެވީމެވެ. “މިރޭގެ ބާކީބައިވެސް ނިމެންދެން ތިމަންބޭކަލުންނާއިގެން ޤިޔާމް ކުރައްވަންވީ ނޫންތޯއެވެ.” ދެން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ.

((إِنَّهُ مَنْ قَامَ مَعَ الإِمَامِ حَتَّى يَنْصَرِفَ كُتِبَ لَهُ قِيَامُ لَيْلَةٍ))([17])[رواه أهل السنن بسند صحيح] .މާނައީ:”އިމާމާ ނިމެންދެން އޭނާއާ އެކުގައި ޤިޔާމުގައި  (ތަރާވީޙުގައި) ބައިވެރިވެއްޖެ މީހަކަށް މުޅިރޭ ޤިޔާމުކުރިކަމަށް ލިޔެވޭނެއެވެ.” 

އަބޫދާވޫދުގެ ރިވާޔަތުގައި ވެއެވެ: 

قَالَ فَلَمَّا كَانَتِ الرَّابِعَةُ لَمْ يَقُمْ فَلَمَّا كَانَتِ الثَّالِثَةُ جَمَعَ أَهْلَهُ وَنِسَاءَهُ وَالنَّاسَ فَقَامَ بِنَا حَتَّى خَشِينَا أَنْ يَفُوتَنَا الْفَلاَحُ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا الْفَلاَحُ قَالَ السُّحُورُ ثُمَّ لَمْ يَقُمْ بِنَا بَقِيَّةَ الشَّهْرِ ‏.‏

ދެން (ރަމަޟާންމަސް ނިމެން) ހަތަރުވަނައަށް ވީރޭ އެކަލޭގެފާނު އަހަރެމެންނެއް ޤިޔާމް އެއް ނުކުރައްވައެވެ. ތިންރެޔަށް ވީހިނދު، އެކަލޭގެފާނުގެ އަހުލުންނާއި އަނބިކަނބަލުންނާއި މީސްތަކުން އެއްކުރެއްވިއެވެ. އަދި އަހަރެމެންނަށް އަލްފަލާޙު ގެއްލިދާނެކަމަށް ބިރު ހީވުމާއި ހަމަޔަށް އެކަލޭގެފާނު ޤިޔާމް ވެލެއްވިއެވެ. (ނަމާދު ދިގުކުރެއްވިއެވެ.) ރާވީ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ: އަލްފަލާޙުއަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ ،(އަބޫ ޛައްރު) ވިދާޅުވިއެވެ: އެއީ އައްސުޚޫރުއެވެ. (އެބަހީ ހާރުކެއުމުގެ ވަޤުތެވެ.) ދެން އެކަލޭގެ ފާނު އެމަހުގެ ބާކީ އޮތްދުވަސްތަކުގައި އަހަރެމެންނެއް ޤިޔާމެއް ނުކުރައްވައެވެ."

رواه أبو داود [ 1375 ] والترمذي [ 803 ] وابن خزيمة بنحوه [ 2206 ] بسندٍ صحيح.

އިތުރުއެކަލޭގެފާނު ޤިޔާމުވެލެއްވީ ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައިކަމުގެ މައްޗަށް މިއީ ސާފު ދަލީލެކެވެ. އެހެންކަމުން "ތިންބައިކުޅެ އެއްބައި" ދަން ދެން ޤިޔާމުކުރެއްވިކަމަށް މިރިވާޔަތުގައި ވެއެވެ. (އެހެނީ ސުންނަތުގައިވާ ފަދައިން ރޭގަނޑު ބެހިފައިވަނީ ތިން ދަންފަޅިއަކަށެވެ.). އަދި މިއީ ފަހުދިހައިގައި ޤިޔާމުވެލެއްވި ވަޤުތުގެ މައްޗަށްވާ ސާފު ދަލީލެކެވެ. މިއީ މިޒަމާނުގައި މީސްތަކުން މިކަންތައް ކުރާ ގޮތާއި ޚިލާފަށެވެ. 

އަދި ނަބިއްޔާގެ ސުންނަތުގެ ތެރެއަށް ފީނުމަށް އެދިއްޖެ މީހާ، އޭނާގެ ޤިޔާމު މިރޭތަކުގައި ދިގުކުރަންވީއެވެ. އަދި ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ފަހު ދިހައިގައި އިޒާރުފުޅު ބާރުކުރެއްވިކަމަށް ވާ ޙަދީޘް މުޅި ރޭ ޤިޔާމުކުރެއްވިކަމަށް ދަލީލުކުރާ މީހުން އެއީ ކުށެކެވެ. ނުވަތަ އެފައިދައިން ވީހީ އެކަލޭގެފާނު އެކަހެރިކޮށްކުރެއްވި އިރުގައިކަމެވެ. ދެން ފަހެ އެއީ ނަމާދުނަމަ، މިއީ އެހެންވާހަކައެކެވެ. އަދި "މުޅި ރޭ އެކީ އެއްކޮށް އިޙްޔާ ކުރެއްވިޔޭ" މީގެ މާނައަކީ އެހެންޏާ ރޭގަނޑުން ބޮޑުބަޔެއްގައި ޤިޔާމުގައި ހުންނެވުމެވެ. ނުވަތަ ޛިކުރު ކުރެއްވުމާއި ނަމާދާއި މިދެކަމުގައި އިޙްޔާ ކުރެއްވުމެވެ. 

ޝެއިޙުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ މިދެ މާނަ ޛިކުރުކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ "މުޚްތަޞަރް އަލްފަތާވާ އަލްމިޞްރިއްޔާ ޞ84" ގައިވާ ފަދައިންނެވެ. އަދި އަލްބުޚާރީ ރިވާކުރެއްވި ފަދައިން، ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم އެކަލޭގެފާނުގެ ޒާތުފުޅާއިމެދު ވިދާޅުވި ބަސްފުޅު

 [ وأصلي وأرقد ] رواه البخاري

 ތިމަންކަލޭގެފާނު (ދަމު) ނަމާދުވެސް ކުރައްވަން އަދި ނިދިވެސް ކުރައްވަން 

 މިބަސްފުޅުން އިހުބުނެވުނު ދެމާނަ ދޭހަވެއެވެ. ނުވަތަ ފަރުދީ ގޮތުން އެކަން ކުރައްވާ ގޮތުގެ މައްޗަށް ބާރުދެއެވެ.

 ދެންފަހެ އަޞްޙާބުބޭފުޅުންނަށް ބަލާއިރު، އެބޭފުޅުން މުޅި ރަމަޟާން މަހުގައި - ފަހު ދިހަޔަށް ވަކި އިސްތިސްނާއެއް ނުކުރައްވައި - ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ޤިޔާމުކުރެއްވިއެވެ. އަލްބުޚާރީ # 1906 ގައި ރިވާކުރެއްވިއެވެ. 

ޢަބުދުއްރަޙްމާން އިބުނު ޢަބުދުލް ޤާރީ ވިދާޅުވިއެވެ: "ރަމަޟާންމަހުގެރެއެއްގައި އަހަރެން ޢުމަރު ބުނު ޚައްޠާބާ އެކު މިސްކިތައް ދިޔައީމެވެ. ފަހެ، އެހިނދު މީސްތަކުން މިސްކިތުގެ އެތައްމިތަނުގައި ނަމާދުކުރަން ތިއްބެވެ. މީހަކު އެކަނި ނަމާދު ކުރެއެވެ. އަދި އަނެއް މީހަކު ނަމާދު ކުރާއިރު އޭނާގެ ފަހަތުގައި ދިހަވަރަކަށް މީހުން ނަމާދު ކުރެއެވެ. ފަހެ، ޢުމަރު ވިދާޅުވިއެވެ. އެހުރިހާ މީސްތަކުން އެއްޤާރީއެއްގެ ފަހަތަށް ޖަމަޢަވުން މާރަނގަޅު ކަމުގައި އަހަރެން ދެކެމެވެ. އެއަށްފަހު ޢަޒުމު ކަނޑައަޅުއްވައި އުބައްޔު ބުނު ކަޢްބުގެ ފަހަތުގައި (މީސްތަކުން ) ޖަމަޢަ ކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު އެހެން ރެއެއްގައި އަހަރެން އެކަލޭގެފާނާ އެކުގައި ނުކުމެވަޑައިގެންނެވި އިރު މީސްތަކުން އެބައިމީހުންގެ އިމާމާއެކު ނަމާދު ކުރަނީއެވެ. ޢުމަރު ވިދާޅުވިއެވެ: ކޮންފަދަ ހެޔޮ ބިދުޢައެއް ހެއްޔެވެ! (އެބަހީ ފަށައިގަނެވުނުކަމެއްހެއްޔެވެ).(ވިދާޅުވިއެވެ) އެހެނަސް (މިނަމާދަށްފަހު) ނިދީގައި ގެއްލޭ އެތި މިނަމާދުން ފެންނަ އެއްޗަށްވުރެ ހެޔޮވެގެންވެއެވެ." ރާވީ ވިދާޅުވިއެވެ: އެކަލޭގެފާނު އިޝާރާތްކުރެއްވީ ރޭގަނޑުގެ ފަހު ދަންފަޅީ މައްޗަށެވެ. އެހެންވިޔަސް މީސްތަކުން ޤިޔާމުވެ އުޅެނީ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައެވެ."

އަހަރެން ބުނަމެވެ: މިއީ ޞައްޙަ ސަނަދުން އިމާމް މާލިކުގެ މުވައްތައު އާއި އެނޫން ފޮތްތަކުގައި ރިވާވެފައިވާ ޙާދިސާ އެކެވެ. އަދި މީގައިމިވާ "މީސްތަކުންޤިޔާމުވެ އުޅެނީ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައޭ" މިބަސް ފުޅަށް ނިކަން ބަލާށެވެ. މިއިން ދަލީލުވަނީ ޞަޙާބީން ސަފުހައްދަވައި ޤިޔާމުކުރެއްވީ ފަހުދިހަޔާއި އެނޫން ރަމަޟާންމަހުގެ ދުވަސްތަކުގައިވެސް ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައެވެ. އަދި އެބޭފުޅުން ރޭގަނޑުގެ ފަހުދަންފަޅީގައި އެކަހެރިކޮށްނޫނީ ޤިޔާމެއް ނުވާކަމެވެ. (ދަންވަރު މިސްކިތް ޖަމާޢަތެއް ޚާއްޞަ ކުރައްވައިގެން ނުހައްދަވާކަމެވެ.) އަދި އެބޭފުޅުން ރޭގަނޑުގެ ފަހު ދަންފަޅީގައި ޖަމާޢަތް ހެއްދެވިކަމަށް ޘާބިތުވެފައި ނުވެއެވެ. އަދި މަސާއިލް އަބީ ދާވޫދު (ޞ 90) ގައި އައިސްފައިވެއެވެ: (އިމާމް) އަޙްމަދަށް ބުނެވުނެވެ: އަދި އަހަރެންނަށް އަޑު އިވިފައިވަނީ ޤިޔާމު ފަސްކުރުމަށެވެ - އެބަހީ ތަރާވީޚު - ރޭގަނޑުގެ ފަހުދަންފަޅިޔަށް ފަސްކުރުމަށެވެ؟ ވިދާޅުވިއެވެ: "ނޫނެކެވެ. މުސްލިމުންގެ ސުންނަތް ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ލޮބުވެތިވެގެންވެއެވެ."

ބުނަމެވެ: އިމާމް އަޙްމަދުގެ މި ބަސްފުޅުން މިބަޔާންކުރައްވަނީ އިހުގެ މަތިވެރިވެގެންވާ ޤަރުނުގެ މުސްލިމުންގެ ސުންނަތަކީ ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ޤިޔާމުވުންކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން، ތަރާވީޙު ލަސްކުރުމާއި މެދު ބުނެވޭނޭ އެންމެ ލުއި އެއްޗަކީ، އެއީ ޞަޙާބީންނާއި ތާބިޢީންނާއި ޚިލާފު ކަމެއް ކަމުގައެވެ. އަދި އާދަޔަކަށް އެކަން ކުޅައުމާއި ފަހުދިޔައަށް އެކަން ޚާއްޞަ ކުޅައުމުގެ ކަންބޮޑުވުން މާބޮޑެވެ. 

އިބްނުލް ޤައްޔިމް އަލްފަވާއިދު ގައިވިދާޅުވިއެވެ: "އެކަލޭގެފާނު - އެބަހީ އަޙްމަދު - ގެ ބަސްފުޅުގެ މައްޗަށް ބަޔަކު އިޚްތިލާފުވިއެވެ. އެއީ ތަރާވީޚު ރޭގަނޑުގެ ފަހު ދަންފަޅިއަށް ފަސްކުރުމާއިމެދުއެވެ. އެހެނީ ޤިޔާމު، ފަހުދަންފަޅިއަށް ފަސްކުރުމުގައި ގޯހެއްނެތުމެވެ. އެއީ ޢުމަރުވިދާޅުވި ފަދައިންނެވެ. … އަޙްމަދުގެ ބަސްފުޅުގެ ވަޖުހުފުޅަކީ ޞަޙާބީންގެ އަމަލުފުޅެވެ. އަދި ޢުމަރު ގެ ބަސްފުޅުގެ މުރާދަކީ އެނަމާދު (ފުރަތަމަދަންފަޅިންފެށިގެން) ރޭގަނޑުގެ ފަހުދަންފަޅިއަށް ވާޞިލުކުރުމަށް ހިތްވަރުދެއްވުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އެނަމާދު ފެށުން ފަސްކުޅައުމެއް ނޫނެވެ. ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ނަމާދު ކުޅައުމަށް އަމުރުކުރެއްވީ މިހެންކަމުންނެވެ. އަލްޤާޟީ ވިދާޅުވިއެވެ: "އަހަރެން ބުނަމެވެ: އެއީ ފަސްކުރުމުގައި ނޭދެވުންވާތީއެވެ. އެހެނީ ނިދިބަރުވުމުގެ ސަބަބުން އެތަކެއް މީހުންނަށް މިނަމާދު ގެއްލޭތީއެވެ.""

އިބްނުލް ޤައްޔިމްގެ މިބަސްކޮޅުން ޞަޙާބީން ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ޤިޔާމުވެލެއްވިކަމާއި އެއިން ވަކިވެނުލައްވާކަން ހާމަވެއެވެ. އަދި ޢުމަރުގެފާނުގެ ބަސްފުޅު އެކަހެރިކޮށް ކުޅައުމުގައި ނެގެވިދާނެއެވެ. އަދި އަޙްމަދުގެ ބަސްފުޅުވެސް ނެގެވުންވަނީ އެކަހެރިކޮށް ކުޅައުމުގައި ހުއްދަވާކަމުގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ ފަހުދިހަޔަކަށް ވަކި ޚާއްޞަގޮތެއް އެކަލޭގެފާނު ދެކިނުލައްވާކަމުގެ މައްޗަށް އަހަރެމެން ދަންނަޙާލުގައެވެ. އަދި އެކަހެރިކޮށް ކުރުމުގެ ލުއި، މިއީ މީސްތަކުންނަށް ލުޔަށް އެދިއެވެ. ވަކި ފަހުދިހަޔަކަށް އިސްތިސްނާއެއް ޚާއްޞަކުރުމަކާއި ނުލައެވެ. އަދި މީސްތަކުންނަށް ލުއި ކުރެއްވުނުގެ ގޮތުން ބަޔެއް ތާބިޢީން ޤިޔާމް ކޮންމެ ވަޤުތެއްގައި ކުރުންވެސް ހުއްދަ ނުކުރައްވައެކޭ އަހަރެމެންނެއް ނުބުނަމެވެ. މިޔެއް މިޒަމާނުގައި މިހިނގާ ކަންކަމަކަށް ދަލީލުނުކުރެތެވެ. މިސާލަކަށް ފަހުދިހަޔަށް ފަހު ދަންފަޅިއަށް ޚާއްޞަ ކުރުމެވެ. އަދި ދުވާލުގެ މަސައްކަތްތަކުގައި ޝާމިލުވާ އެތައްބަޔަކަށް ބުރަ މިކަމުގައިވާ އިރު، ދަންވަރަށް ޚާއްސަ ކުރުމުގައި މީސްތަކުންނަށް ލުއިކުރުމުގެ މަޤުސަދުކޮބައިހެއްޔެވެ؟ 

އަދި ބަޔެއް މީހުން މިކަމުގެ ފަރުވާއަކަށް، ތަރާވީޙު ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައިކުރެއެވެ. ދެން ވިތުރި ނުކުރެއެވެ. އެޔަށްފަހު ހަމަ އެރޭ އެމިސްކިތަށް ފަހުދަންފަޅީގައި ޤިޔާމުވާން އާދެއެވެ. މިއީވެސް ސަލަފުންގެ ޢަމަލުފުޅެއް ނޫނެވެ. އަދި އިހުބަޔާންވެވުނު އިބްނުލް ޤައްޔިމުގެ ބަސްފުޅު ދަލީލުކުރަނީ ފަހުދަންފަޅިއަށް ފަސްކުރުން ނޭދެވެނީ މީސްތަކުންނަށް ނިދި ބަރުވެދާތީއެވެ. އަދިކިޔެއްހެއްޔެވެ؟ މިޒަމާނުގައި އެތައްބަޔެއް މެންދުރު ނަމާދު ޖަމާޢަތް ޙާޞިލުނުވެދަނީ މިސަބަބާއި ހުރެއެވެ. 

އަލްމަރުވަޒީ "ޤިޔާމުއްލައިލް" ގައި ޛިކުރުކުރެއްވިއެވެ: އިމްރާން ބުނު ޙުދައިރު رحمه الله ، އަލްޙަސަން (އަލްބަޞްރީ) رحمه الله ގާތަށް ސުވާލައިގެން ފޮނުއްވޮއެވެ. އެއީ ރަމަޟާން މަހުގައި ޢިޝާ ނަމާދާއި ބެހޭގޮތުންނެވެ. "އަހަރެމެން ނަމާދުކޮށް، އެނބުރި ގެޔަށްގޮސް ނިދައި، އެޔަށްފަހު އެނބުރި އަންނަންވީތޯއެވެ؟" އެހެންކަމުން އެކަމަށް އިންކާރު ކުރެއްވިއެވެ. ވިދާޅުވިއެވެ: ނޫނެކެވެ. ޢިޝާނަމާދަށްފަހު ދެން އަލްޤިޔާމް އެވެ. 

އަހަރެން ބުނަމެވެ: އެހެންކަމުން ބަޔާން ކުރެއްވީ ދަމު ނަމާދު ޢިޝާއަށް ފަހު އަދި ނިދުމުގެ ކުރީން ކުރުމަށެވެ. އަދި މިއީ ސަލަފުންގެ ޢަމަލުފުޅެވެ. ވަރަށް ސާފުކޮށް މިޒަމާނުގެ މީސްތަކުން ފަހުދިހަޔާއި އެނޫން ރަމަޟާންމަހުގެ ދުވަސްތަކުގައި މިކަންތައް ކުރާ ގޮތާއި ޚިލާފަށެވެ. 

ޝެއިޚުލް އިސްލާމް ވިދާޅުވިއެވެ: "ތަރާވީޚު ސުންނަތްވެގެންވަނީ ޢިޝާ ނަމާދަށް ފަހުގައެވެ. މިއީ ބަޢަލީގެ މުޚްތަޞަރް އަލްފަތާވާ ޞ 89 ގައިވާފަދައިންނެވެ. ބައިކުރުމެއްނެތި މުޠްލަޤުކޮށެވެ. އަދި މަޖްމޫޢު އަލްފަތާވާ 23/119 ގައިވާފަދައިން ވިދާޅުވިއެވެ: ތަރާވީޚުގެ ސުންނަތް ގޮތަކީ ލަސް ޢިޝާއަށް ފަހު ތިބާ އެނަމާދު ކުރުމެވެ. އެއީ ސަލަފުންނާއި އިމާމުން މިކަމަށް އިއްތިފާޤުވެލައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. އަދި ހަންބަލީންގެ ބަޔެއް އިމާމުންގެ ފަރާތުން އައިސްފައިވާ ބަސްފުޅުތަކުގައި، ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ކުރުން މަތިވެރިވެގެން ވެއެވެ. އަދިކިޔެއްހެއްޔެވެ؟ ބަޔެއް ބޭފުޅުންގެ ބަސްތަކުން ފަސްކުރުން މަކުރޫހަވެގެންވާކަމަށް ފަހުމުވެއެވެ." 

އަލްމަރްދާވީ (އަލް އިންޞަފް 3116 ގައި) ވިދާޅުވިއެވެ: "ފަހުގެ ބަޔެއް ބޭފުޅުން ޢިޝާ ގެ ކުރިން (ދަމުނަމާދު ރަމަޟާންމަހު) ކުރުމަށް ހުއްދަދީ ފަތުވާ ދީފައިވެއެވެ. އަދި ޝެއިޚް ތަޤީޢުއްދީން (ޝެއިްޚުލް އިސްލާމް) ވިދާޅުވިގޮތުގައި ޢިޝާގެ ކުރިން އެނަމާދު ކުރާބަޔަކު، ސުންނަތާއި ޚިލާފުވެ ބިދުޢައިގެ މަގުން ހިނގައިފިއެވެ. އަދި އޭގެ ތެރޭގައި ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ކުރުން ފަޟުލުކަން ބޮޑުކަމަށް ކަނޑައަޅުއްވާ ބަޔެއްވެއެވެ. ބުނެވެއެވެ: ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައި ކުރުން އަޙްމަދުގެ ގާތުގައި ލޮބުވެތިކަން ބޮޑުވެގެން ވެއެވެ. އިބްނު ތަމީމް ވިދާޅުވިއެވެ.: މައްކާގައިފިޔަވައެވެ. އެތާގައި ފަސްކުރުމުގައި މައްސަލައެއްނެތެވެ. އަދި އައްރިޢާޔާ ގައި ވިދާޅުވިއެވެ: މައްކާގައި ފަސްކުރުމުގެ މައްޗަށް މަކުރޫހަކަމެއް ނެތެވެ. …އަދި އަނެއްބަޔަކު މިސްކިތުގައި ކުރުން ނަމާދު ޖަގަހައެއް ނޫނީ އެނޫންތަނަކަށްވުރެ މަތިވެރިކަމަށް ދެކިލެއްވިއެވެ. "

އަހަރެން ބުނަމެވެ: މައްކާގައި ފަސް ކުރުމުގައި މަކުރޫހަ ކަމެއްނެތޭ ބުނުމުގެ މާނައަކީ އެނޫންތަންތަނުގައި ފަސްކުރުން މަކުރޫހަކަމަށް ދެކިލައްވާކަމެވެ. އަދި އެހެނަސް މިތަފާތު ކުރެއްވުމުގެ ސަބަބެއް ނޭގެއެވެ. 

އަދި މަކުރޫހަކަން މިޔަދު ފައިދާކުރަނީ ސަލަފުންނަށް ތަބަޢަވުމުގައި ޚިލާފުވުމާއި، އާންމު މީސްތަކުންނަށް ވާ ދަތިތަކުގެ މައްޗަށެވެ. 

ކައްޝާފް އަލްޤަނާޢު ގައިވެއެވެ: "(ފުރަތަނަ ދަންފަޅީގައި) އަދާކުރުން(މޮޅުއިތުރީ) ޢުމަރުގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި މީސްތަކުން ޤިޔާމުވެލެއްވީ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައިކަމުންނެވެ. " 

އަދި މަލީބާރީ އައްޝާފިއީގެ "ފަތަޙް އަލްމުޢިން" ގައިވެއެވެ: އެއަށް ތަރާވީޙް އޭ ބުނެވޭ ނުވަތަ ރަމަޟާން މަހުގެ ޤިޔާމްކަމަށް ނަންދެވެއެވެ. އަދި ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައިކުރުން، ނިދާލުމަށްފަހު ތެދުވެ ކުރުމަށްވުރެ މޮޅުއިތުރުވެގެންވެއެވެ. މިއީ (ޝާފިޢީންގެ އިމާމް) އަލްޙަލީމީ އަށް ހީވެވަޑައިގަތްގޮތާއި ޚިލާފަށެވެ."

އަހަރެމެން ބުނަމެވެ: ތިންވަނަ ދަންފަޅިއަށް ނޫނީ ރޭގަނޑުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބަޔަށް ވެއްޖައުމާއި ހަމަޔަށް އެ ފަސްކުރުމަށް މޮޅުއިތުރުކަމަށް ވިދާޅުވި ބޭފުޅުން، ފުރަތަމަކަމަކަށް، އެއަކަށް ދަލީލެއް ނުގެންނަވައެވެ. ދެވަނަ ކަމަކަށް، އެބޭފުޅުން އެކަން، މިޒަމާނުގެ މީހުންގެ މައްސަލަ ފަދައިން، ވަކި ފަހުދިހަޔަކަށް އެކަނި ޚާއްޞައެއްވެސް ނުކުރައްވައެވެ. އެހެނަސް އެހެން ވިދާޅުވަނީ އެންމެހާ މައްސަރަކަށް ޢާންމުގޮތެއްގައެވެ. އަދި ރޭގަނޑު ދެބައިވުމާއި ހަމަޔަށް އެކަން ފަސްކުރުން ޚިޔާރުކުރެއްވި ބޭފުޅުން އެކަން ގެންނެވީ ޢިޝާނަމާދުގެ މައްޗަށްވާ މަކުރޫހަކަމުގެ މައްޗާށް ތަބައުވެލައްވައެވެ. އެއީ ދެބައިވުމަށްފަހު އެނަމާދު މަކުރޫހަވުމެވެ. 

 ހަނަފީންގެ މުޖްމަޢު އަލްއަންހާރް ގައި ވެއެވެ: "އެދެވިގެންވަނީ ތިންވަނަ ދަންފަޅިއާއި ހަމަޔަށް އެއަދާ ކުރުމެވެ. ބުނެވެއެވެ: ޢިޝާގެ ފަހުން ވިތުރީގެ ކުރިންނެވެ. މިއީ އިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން ގިނަބޭކަލުންގެ ބަސްފުޅެވެ. އެހެނީ މިއީ ޞަޙާބީންގެ ޢަމަކުފުޅުން އެގެން އޮތްގޮތެވެ. އެހެނީ އެއީ އެބޭފުޅުން އެނަމާދު ކުރެއްވި ވަޤުތެވެ އެބޭފުޅުން އެނަމާދު ކުރެއްވީ ޢިޝާގެ ފަހުން ވިތުރީގެ ކުރިންނެވެ."

ޢަބްދުއް ރައްޒާޤް # 7749 ގައި މުޢައްމަރު އަރިހުން މަޠަރު އަރިހުން އަލްޙަސަން އަރިހުން ރިވާކުރެްްވިއެވެ: ވިދާޅުވިއެވެ: މީސްތަކުން ރަމަޟާންމަހުގައި ޤިޔާމުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ޢިޝާ ކޮށްއުޅެނީ ރޭގަނޑުގެ ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައި އަވަދިވުމުނެނެވެ. އަދި އަވަދިވަނީ ބާކީ ހަތަރުބައިކުޅަ އެއްބައި އޮވެއްޖައުމާއި ހަމައިންނެވެ. 

އަހަރެން ބުނަމެވެ: މިއިންވެސް އެބޭފުޅުން ފައްޓަވަނީ ރޭގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ދަންފަޅީގައިކަން އެގެއެވެ. އަދި އެހެނަސް ތިންވަނަ ދަންފަޅިއާއި ހަމަޔަށް އެ ދިގުކުރައްވައެވެ. އަދި ދިގުކުރުންވަނީ ހަމައެކަނި ޤުރުއާނުގައި އެކަންޏެއްނޫނެވެ. އަދި އެހެނަސް އޭގައި ރުކޫޢު އާއި ސަޖިދަ އާއި ވަކިނަމާދު ދެމެދުގައިވާ "އިސްތިރާޙަ" މަޑުޖެހިލުންވެސް ހިމެނެއެވެ. އިހުގެ ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިން މިމައުލޫ - ތަރާވީހުތައްމެދުގައި މަޑުކޮށްލުން - މިއަށް އެކަނިވެސް އަލިއަޅުއްވައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. އަދި ފަހުދަންފަޅީގައި ޤިޔާމު ނޫނީ ތަރާވީޙު ކުރުމުން ސުޙޫރު ގެއްލިދާނޭކަމަށް އަވަސް ކުރަން ޖެހެއެވެ. އަދި ދެނަމާދު ދެމެދު އަރާމުކޮށްލުން ދިގުކަމުގެވިމައްޗަށް ދަލީލުވަނީ ބަޙީރު ބުނު ރައިސާން ގެ ބަސްފުޅެވެ: ރަމަޟާންމަހު އިމާމު މީހާ "ތަރާވީޙު"(ދެނަމާދު ދެމެދު މަޑުކޮށް އަރާމުކޮށްލާ ވަޤުތު) ނަމާދު ކުރާ މީހުންނަށް ޢުބާދާ ބުނު އައްޞާމިތު رضي الله عنه ދެކޮޅުހައްދަވާތަން އަހަރެން ދެކުނީމެވެ. ދެން އެވެރިން އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންވެ ނުލެއްވުމުން އެވެރިންގާތަށްގޮސް އެތިފަހަރެއްޖައްސަވައެވެ." ރިވާކުރެއްވީ އަލްމަރްވަޒީ"ޤިޔާމުއްލައިލް" ގައެވެ. 

ދަންނާށެވެ. ތިންވަނަ ދަންފަޅިއާއި ހަމަޔަށް ނަމާދު ދިގުދެމުމާއި، ތިންވަނަ ދަންފަޅީގައި ފެށުމާއި މިއީ މުޅިން ދެކަމެކެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ ސަލަފުން ފުށުން ޘާބިތުކަމެކެވެ. ފަހުން ބުނެވުނީ އެއްވެސް ގޮތަކަށް ސާބިތުނޫން ކަމެކެވެ. 

ދެން ބުނެވިއްޖެ ނަމަ: އިޖާބަވެވޭ ވަޤުތަށް ފަސްކުރަނިއްޔޭ… އަހަރެމެން ބުނަމެވެ: ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم އާއި ޞަޙާބީން ތިފަދައިން ވާނަމަ ތިމަތިވެރިކަމުގައި ހިއްޕެވުމުގައި މާއަވަސްވެވަޑައިގަތީހެވެ. ފަހެ ތިފިޤުހުގައި ފަހުމުކުރެއްވި ޞަޙާބީންނާއި ތާބިޢިން ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ ދެން ބުނެވެއެވެ: ބަޔެއް މީހުން ހަދާހެން ފަހުދިހައިގައި އެކަނި ތިވަޤުތަށް ލަސްކޮށްފައި މަހުގެ އެހެން ދުވަސްތަކުގައި ތިބުނި ވަޤުތަށް ފަސްނުކުރަނީ ފަހެ ކޮންދަލީލަކަށްހެއްޔެވެ؟ އަދިވެސް ރައްދުދެވުންވަނީ، ޙަދީޘްގައިވާފަދައިން ފަހު ދަންފަޅީގެ ޘަވާބު އިމާމު މީހާ ނަމާދު ފުރިހަމަ ކުރުމާއި ހަމަޔަށް ބައިވެރިވެއްޖެ މީހާއަށް ޙާޞިލުވާކަމެވެ. އަދި މިޙަދީޘް އިހު ބަޔާންވެވިއްޖެއެވެ. 

އަދި މިއަށްވުރެންވެސް ބޮޑު ކަމަކީ ޞަޙާބީންނެއް ވަކި ފަހުދިހައިގައި ތިންވަނަ ދަންފަޅިއަކަށް ޤިޔާމު ލަސްނުކުރައްވާ ކަމެވެ. އެބޭފުޅުންނަކީ ދީނުގެ ކަންކަމުގައި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ފިޤުހުވެރި ބޭފުޅުންނެވެ. އަދި ހެޔޮކަމަށް އެންމެ ސަމާލުވެލައްވާ ބޭފުޅުންނެވެ. 

ދައުވާ ކުރާމީހުން ބުނަނީ، "ލައިލަތުލް ޤަދުރި އާއި ބައްދަލު ވުމަށް ތިމަންމެން ބޭނުންވެޔޭ އެކަން ކުރަނީ" ނަމަ، ފަހެ ލައިލަތުލް ޤަދުރި ފެށެނީ މަޣްރިބު ނަމާދުން ފެށިގެނެވެ. އަދި އިމާމު މީހާ ނިމުމާއި ހަމަޔަށް ހުރެއްޖެ މީހަކަށް ޤިޔާމުއްލައިލު އެރެޔަށް ލިބިއްޖެއެވެ. އަދި ޞަޙާބީންނަކީ ހެޔޮކަންކަމަށް އެންމެ ހުށިޔާރު ބޭކަލުން ކަމަށްވެފައި އެބޭފުޅުން މިކަން ދޫކޮށްލައްވާނެހެއްޔެވެ؟ 

އަލްމަރުވަޒިއްޔު "ޤިޔާމުއްލައިލް" ގައި ރިވާކިރެއްވިއެވެ: ޢަބްދުﷲ ބިން ޢަމްރު ފަރާތުން ރިވާކުރެއްވިއެވެ: ލަސް ޢިޝާ ކޮށްފި މީހެއް ލައިލަތުލް ޤަދުރި ލިބިއްޖެއެވެ. 

(ލަސްޢިޝާ އަކީ ޢިޝާ ނަމާދެވެ. މިއީ މަޣްރިބަށް ފުރަތަމަ ޢިޝާ އޭ ބުނެވޭތީއެވެ.)

އަދި ޟައްޙާކުގެ އަރިހުން ރިވާކުރެއްވިއެވެ: މަޣްރިބާއި ޢިޝާ ކޮށްފި މީހާ އޭނާ ހެޔޮ ނަސީބާއިއެކު ލައިލަތުލް ޤަދްރި ހޯދައިފިއެވެ.

މިދެ އަޘަރުގެވެސް ޞައްޙަކަން ދެނެވޮޑިގެންވަނީ ﷲ އެވެ. އެހެނީ މީގެ ސަނަދެއް ހޯދިފައިނުވާތީއެވެ. އެހެނަސް މިއިން އިހުބުނެވުނު ނުކުތާއަށް ބާރުލިބެއެވެ. 

ތިންވަނަ ބަޙުޘް:

އަނެއްކަމަކީ، ތަރާވީހަކާއި ނުލައި (އެބަހީ ނަމާދު ދެމެދު މަޑުޖެހުން ނުލައި) ޤުރުއާނުގެ ޤިރާއާ ދިގުކޮށް މިނަމާދު ކުރުމާއި މެދުގައެވެ. މިއީވެސް މިކަމުގެ މައްޗަށް އެއްވެސް އަޞްލެއް ނެތް ކަމެކެވެ. ފަހަރެއްގައި ފަހު ދިހައިގައި ކުއްތަންވުމުގެ ޢަމަލު އިތުރު ކުރުމުގެ މައްޗަށް މީހަކު ބަޙުޘް ކޮށް ފާނެއެވެ. އެހެނަސް ޢާންމު ޙަދީޘްތައް ދެނެގަތުން ލާޒިމުވަނީ ޞަޙާބީންގެ ފަހުމުގެ މައްޗަށެވެ. 

އަދި ޘާބިތުވެގެންވާފަދައިން ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ފަހުދިހައިގެ ބަޔެއް ރޭތަކުގައި އަނެއްބައި ރޭތަކަށްވުރެ ކިޔެވުން ކުރު ކުރެއްވިއެވެ. އެއީ އިހު ބަޔާންވެވުނު އަބޫ ޛައްރުގެ ޙަދީޘްގައިވާ ފަދައިންނެވެ. 

އަދިވެސް އިބްނު އަބި ޝައިބާ "އަލްމުޞައްނަފް" ގައި ރިވާކުރެއްވިއެވެ. ޢާޞިމް ބިން އަބޫ ޢުޘްމާން ވިދާޅުވިއެވެ: ރަމަޟާން މަހުގައި ޤާރީންތައް ޢުމަރު އެއްކުރެއްވިއެވެ. އަދި އެއިން ކިޔެވުން އެންމެ އަވަސް ޤާރީ 30 އާޔަތް ކިޔެވުމަށް އެންގެވިއެވެ. އަދި މެދު މިނަ ކިޔަވާ ޤާރީ 25 އާޔަތެވެ. އަދި އެއިން އެންމެ ލަސް ޤާރީ 20 އާޔަތްކަމުގައެވެ. 

އަދި ޢަބްދުއްރައްޒާޤް އަލްމުޞްނަފު 7732 ގައި ރިވާކުރެއްވިއެވެ: އަބޫ ޢުޘްމާން ވިދާޅުވިއެވެ: ރަމަޟާން މަހުގައި ތިން ޤާރީ އަކަށް ކިޔެވުމަށް ޢުމަރު އަމުރު ކުރެއްވިއެވެ. އެހެންކަމުން އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ އަވަހަށް ކިޔަވާ ޤާރީ 30 އާޔަތް ކިޔެވުމަށް އަމުރު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ތެރެއިން މެދުމިނަށް ކިޔަވާ ޤާރީ އަށް 25 އާޔަތް ކިޔެވުމަށް އަމުރު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ ލަސް ޤާރީ 20 އާޔަތް ކިޔެވުމަށް އަމުރު ކުރެއްވިއެވެ. 

އައްޘައުރީ ވިދާޅުވިއެވެ: ރަމަޟާންމަހު (ނަމާދުގައި) 3 ޤާރީން ޖަމާވެ ލައްވައެވެ. 

އަދި މިރިވާޔަތުގެ ސަނަދު ވަރުގަދަކަމަށް އަލްޚަލީފީ ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި މިތާގައި ޢުމަރު ، ފަހުދިހަޔަކާއި އެނޫން ދުވަސްތަކެއް ފަރަޤެއް ނުކުރައްވައެވެ. 

ހަމަ މިބީދާއިން އިބުނު އަބީ ޝައިބާ ސަލަފުންގެ އަރިހުން ރިވާކުރެއްވި ޢާންމު ރިވާޔަތްތަކުގައި ފަރަޤު ކުރުމެއްނުވެއެވެ. އަދި އަލްމަރުވަޒިއްޔު އެކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލާ، "ޤިޔާމުއްލައިލް" ގައި (ދަމުނަމާދުގައި) ޤުރުއާން ކިޔެވުމުގެ މިންވަރާއި ބެހޭ ބާބެއް ކަނޑައެޅުއްވިއިރު، އެއްވެސް ސަލަފެއްގެ ފުށުން އެކަމުގައި މަހުގެ ކުރިޔާއި ފަހަތް ފަރަޤު ކުރެއްވިކަމުގައެއް ރިވާކުރައްވާފައެއްނުވެއެވެ. 

އަދި ބަޔެއް އަޚުން ޤިޔާމް 11 ރަކުޢަތަށްވުރެ އިތުރު ކުރުމަށް އިންކާރު ކުރާ ހިނދު - އަދި އެހެނަސް މިއީ މިކަމުގެ ޖުމްހޫރު ޢިލްމުވެރިން ހުއްދަކުރައްވައި، ތާބިޢީންގެ ތެރެއިން އެތައް ބޭފުޅުންނެއްގެ ފުށުން ޘާބިތުވެފައިވާ ކަމަކަށްވާ ހިނދު - އެހެންވަނީނަމަ އަހަރެމެންގެ މި މައުޟޫގައި މިހިގާ ކަންކަން، މިއީ އެއްވެސް ސަލަފެއްގެ އަރިހުން ޘާބިތުނޫންބކަމަކަށް ވާހިނދު، މިކަމަށް އިންކާރު ކުރުން މާ އައުލާކަން ބޮޑުވެގެންވެއެވެ. 

ޖަމާޢަތުގައި ޤިޔާމް ކުރުމުގެ މައްޗަށް އިތުރު ނުކުތާތަކެއް:

އައްނަވަވީ ވިދާޅުވިއެވެ: "(ޖަމާޢަތުގައި ކުރުމާއި ވަކިންކުރުމުގައި) މޮޅުއިތުރީ ކޮންގޮތެއްތޯއެވެ؟ އޭގައި މަޝްހޫރު ދެރައުޔެއް ވެއެވެ. ޞައްޙަގޮތަކީ، އަހަރެންގެ އަޞްޙާބުންގެ އިއްތިފާޤުން، ޖަމާޢަތުގައިކުރުން މޮޅުއިތުރުކަމެވެ. އަނެއް ރައުޔަކީ ވަކިން ކުރުން މޮޅުއިތުރުކަމެވެ. 

އަހަރެމެންގެ އަޞްޙާބުން ބުނެތެވެ: މިޚިލާފު އަންނަނީ ޤުރުއާން ހިތުދަސް މީހާއާއި މެދެވެ. އަދި އޭނާ ވަކިންކުރިޔަސް ކަންނެތް ވުނުގެ ބިރެއްނުވެއެވެ. އަދި އޭނާ ވަކިން ކުރުމުގެ ސަބަބުން މިސއކިތު ޖަމާޢަތަށް ހީނަރުކަމެއްވެސް ނާންނަހިނދުއެވެ. މިނުކުތާ ތަކުން އެކަތިވެސް ގެއްލޭނަމަ އެފަދަ މީހާއަށްވެސް މޮޅުއިތުރީ ޖަމާޢަތެވެ. އަދި މިކަމުގައި އެއްވެސްބޚިލާފެއްނުވެއެވެ.

އައްޝާމިލްގެ މުއައްލިފު ވިދާޅުވިއެވެ: އަބުލް ޢައްބާސް އާއި އަބޫ އިސްޙާޤު ވިދާޅުވިއެވެ: ޞަޙާބީންގެ އިޖުމާޢިން ތަރާވީސް ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައު ކުރުން މޮޅުއިތުރުވެގެން ވެއެވެ. އަދި ބިން ތަކުގައި ރަށްވެހި (އަރައިތިއްބެވި) އިލްމުވެރިންގެ އިޖުމާޢުގެ މަތިންނެވެ."

(އައްނަވަވީގެ ބަސްކޮޅު ނިމުނީ، ބައްލަވާ: އަލްމަޖްމޫޢު 3/526)

އައްތިރުމިޛީ ވިދާޅުވިއެވެ: އިބްނު މުބާރަކް އާއި އަޙްމަދު އާއި އިސްޙާޤު، ރަމަޟާންމަހުގައި އިމާމުމީހާ އާއި އެކު (ޤިޔާމުގެ) ނަމާދު ކުރުން ޚިޔާރުކުރެއްވިއެވެ.

ތުޙްފަތުލް އަޙްވަޛީ ގައިވެއެވެ: "ޤިޔާމުއްލައިލް" ފޮތުގައި (އަލްމަރްވަޛީ) ވިދާޅުވިއެވެ: އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް އަށް ބުނެވުނެވެ: ކަލޭގެފާނު ދެކިލައްވަނީ ރަމަޟާންމަހުގައި ފަރުދެއް، އެހެންޏާ މީސްތަކުންނާއި އެކި (ޤިޔާމްވެ) ނަމާދު ކުރުންތޯއެވެ. ނޫނީ އެކަހެރިކޮށް ކުރުންތޯއެވެ؟ ވިދާޅުވިއެވެ: މީސްތަކުންނާއި އެކު ނަމާދުކުރުމެވެ. އަދި އަހަރެން ދެކެނީ އޭނާ އިމާމު އާއި އެކު ނަމާދުކޮށް އަދި ވިތުރިވެސް ކުރުމެވެ. ނަބިއްޔާ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ : " إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَامَ مَعَ الإِمَامِ حَتَّى يَنْصَرِفَ كُتِبَ لَهُ بَقِيَّةُ لَيْلَتِهِ " ”ހަމަކަށަވަރުން މީހަކު، އިމާމާ އެކު އޭނާ ނަމާދުން އަވަދިވުމާއި ހަމައަށް، ޤިޔާމުގައި  (ތަރާވީޙުގައި) ހުރެއްޖެނަމަ، އެރޭގެ ބާކީއޮތްބައިވެސް އޭނާގެ މައްޗަށް ލިޔެވޭހުއްޓެވެ.” އަޙްމަދު رَحِمَهُ اللَّهُ ވިދާޅުވިއެވެ: މީސްތަކުންނާއި އެކު ޤިޔާމުވުން ހުއްޓެވެ. އެއީ އޭނާ އެވެރިންނާއި އެކު ވިތުރިވެސް ކުރުމާއި ހަމައަށެވެ. އަދި އިމާމު މީހާ (ނަމާދުން) އަވަދިނުވަނީސް ނުނިންމާށެވެ."

އަބޫ ދާޥޫދު ވިދާޅުވިއެވެ: އެކަލޭގެފާނު - އެބަހީ، އިމާމު އަޙުމަދު رَحِمَهُ اللَّهُ - މުޅި ރޯދަމަހު، އިމާމު މީހާއާއި އެކުގައި ވިތުރި ކުރެއްވީތީ އަހަރެން ދެކުނީމެވެ. އެއް ރޭ މެނުވީއެވެ. އެއީ އަހަރެންނަށް ބައިވެރި ނުވެވުނި ރެއެކެވެ. އިސްޙާޤު رَحِمَهُ اللَّهُ ވިދާޅުވިއެވެ: "އަޙްމަދު ގާތު އަހަރެން ދެންނެވީމެވެ: ރަމަޟާންމަހުގައި ރޭއަޅުކަމަށް ކަލޭގެފާނަށް ލޮބުވެތިވެގެންވަނީ އެހެންޏާ ޖަމާޢަތުގައި ނަމާދުކުރެއްވުންތޯއެވެ؟ ނޫނީ އެކަހެރިކޮށް ނަމާދުކުރެއްވުންތޯއެވެ؟" ވިދާޅުވިއެވެ: "ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ލޮބުވެތިވެގެންވަނީ ޖަމާޢަތުގައި ނަމާދުކުރުމަށެވެ. އެއިން ސުންނަތް ދިރުވެއެވެ." އަދި މިވިދާޅުވުމާއި އެއްގޮތަށް އިސްޙާޤުވެސް ވިދާޅުވިއެވެ."

وصل اللهم على محمد وعلى آله وصحبه وسلم

އެކުލަވާލީ، އަމީން ދީދީ 

މި ލިޔުމުގެ އަޞްލެއްގެ ގޮތުގައި ނެގިފައިވަނީhttp://almoslim.net/node/214614