دینامیک سیستمها، یک فریب دانشگاهی
دینامیک سیستمها یک حقهبازی و فریب دانشگاهی است!!
نویسنده: حسن محمودی
نشر و تبلیغ شبه مقالهای از علینقی مشایخی که شامل چند نمودار و اعداد راجع به اپیدمی ویروس کروناست، فرصتی فراهم آورده که نقدی (هر چند جزئی و ناکامل) راجع به روشهای ایشان، که در محافل آکادمیک جدی کاملاً بیاعتبار است، انجام دهیم. به طور خلاصه دینامیک سیستمها (systems dynamic، که نباید با رشته ریاضی سیستم های دینامیکی اشتباه شود، گرچه بعضی از کاربرانِ دینامیک سیستمها آن را سیستمهای دینامیکی می نامند!) یکی از جاهلانهترین کلاهبرداریهای دانشگاهی دوران معاصر است. روشی است کاملاً از لحاظ علمی مردود و به جهت تولید شبه علم کاذب و حیف و میل بیتالمال مخرب. تحلیل کاذبی که تمام شگرد آن در تبلیغات و معرکه گیری خلاصه میشود.
دکانداران دانشگاهی بسیار کم مورد نقد قرار گرفتهاند. در حال حاضر کمتر کسی به خرابکاری و بیصداقتی، بیاخلاقی و کلاهبرداریهای مفصل موجود در دانشگاه خرده میگیرد، و لذا تأثیرات تخریبی اینها شکافته نشده است. کلاهبرداری دانشگاهی تحت عناوین مختلف و تقریباً در تمام رشتههای دانشگاهی انجام میشود، اما ضرر و زیان بعضی از این حقهبازیها، فراتر از بقیه است. دینامیک سیستمها دیسیپلین علمی جمع قابل توجهی از دانشجویان جوان و کمتجربه را از بین برده است. از نزدیک و شخصاً شاهد آسیبهای جدی و جبرانناپذیر به مسیر شغلی و وضع ذهنی دانشجویانی که سر و کارشان با ایشان افتاده بودهام. اگر راجع به این معرکهگیریها دهانمان را ببندیم و سر به زیر برف کنیم، سخت است خودمان را در آینده ببخشیم، به خصوص در دوران فعلی ایران که عصر پرستیدن دانشگاه و مدارک دانشگاهی است. چنین تلقی می شود، و چنان تلقین میشود، که هر چیزی از دانشگاه برسد بیضرر و کمخطر است، با اینکه بارها و بارها و بارها شاهد کجرویها، بیفایدگی و کمبازدهیِ مؤسسات دانشگاهی بودهایم.
در این مورد خاص یعنی دینامیک سیستمها، مطالبی عرضه میشود که سرابِ معلومات و تحلیل ایجاد میکند، ولی کاملاً بیمحتواست. مغز مخاطب (غالباً بروکراتهای دولتی، که مشتریان خاص این جور اراجیفاند) پر میشود از سفسطه، و از یادگیری واقعی باز میماند. همچنین از درک اینکه «چیزی نمیدانیم» که خود مرحله مهمی است باز میماند. یک حجاب واقعی ایجاد میشود نسبت به مطالعه جدی و حرف حساب. نتیجه این اعتماد به نفس کاذب ترویج خود بزرگبینی در دستگاه دولت و تشدید علاقه بروکرات جماعت به برنامهریزیهای مفصل و بیمعناست. تحلیلهایی مثل دینامیک سیستمها و غیره گوش مخاطب را پر میکند از کلیشهها و سفسطههای رایج، و آنها را از امور اساسی غافل میکند.
به طور خلاصه، اساس روش فرقه دینامیک سیستمها به این قرار است که، برای هر مسنله ای (از مشکلات اکوسیستم زمین گرفته، تا مسائل مربوط به استخدامها در فلان شرکت، و حتی اکر پولی درکار باشد، مسئله سوسکهای فاضلاب قطب شمال) به کمک یک نرم افزار گرافیکی، به سرعت یک مجموعه متغیر و رابطه را از توی شبیه سازیای که به جعبه سیاه میماند به اسم مدل درمیآورند. قدم بعدی هم خوراندن نتایج با تبلیغات به مشتری ناآگاه، و یا با تبلیغات رسانه ای به کل مردم است. . تعداد زیادی اعداد و ارقام غیر قابل تخمین و یک مدل پیچیده ریاضی که هر مبتدی آماری میداند غیر قابل تخمین است. کسانی که با دینامیک سیستمها کارمیکنند نه معنای مدل را میفهمند و نه معنای عدد و ارقام را. هدف آن است که تعداد زیادی گراف تولید شود که قابل ارائه بوده و در یک توضیح جعلی بگنجد. غالباً همان چیزهایی که مخاطب میداند (که البته ممکن است بدفهمی باشد) یا دوست دارد بشنود به خورد او داده میشود1.
دینامیک سیستم ها در دهه 60 میلیاردی توسط شخصی به نام فارستر اختراع شد و به عنوان روش تحلیلی برای حل کل مسائل جهانی ارائه شد. نامبرده که یک تکنسین رده پائین آزمایشگاه برق بود، استعداد و اراده ای در ترویج خود (self-promotion) داشت. وی دینامیک سیستمها را به یک فرقه (cult) توسعه داد و افراد ناآگاه، به خصوص برورکراتها و دانشجویان جهان سوم را هدف قرار داد که با انواع حقهبازی نوع آمریکایی ناآشنا بودند و منقعلانه برخورد میکردند، به خصوص که فارستر توانست، به رغم مخالفتهای شدید، دکانی در دانشگا¬ه مدیریت مهندسی MIT برای خود باز کند. در سالهای دهه هفتاد جناب فارستر توانست نظر یکی از روزنامهها را برای تبلیغ مدلی که برای منابع طبیعی ساخته بود جلب کند. این توجه اقتصاددان شناختهشدهای به نام نورد هاوس را که متخصص منابع طبیعی بود و بعدها جایزه نوبل را گرفت جلب کرد. وی چنان از این روش و ادعاهایش برآشفته شد که یک کتاب در رد آن نوشت. نورد هاوس نام این کتاب را «اندازهگیری بدون داده» گذاشت، که واقعاً در یک عبارت روش دینامیک سیستمها را خلاصه می کند. توجه کنید که مغالطه و سفسطه و عوامفریبی کار لذت بخش و پر سودی است، و برعکس، رد مغالطه و سفسطه کار شاق و بیلطف و بی لذتی است که می تواند سر شخص را به باد دهد (مثالش سقراط!). این است که نقدهای خوب هاوس در هیاهوی بازار تبلیغاتی دینامیک سیستم کاران و گراف های رنگی و خوشگل آنها گم شد
چون واژگان مدل و تحلیل کلماتی است که در این بازار زیاد استفاده میشود باید حداقل دو مطلب را روشن کنیم. اولاً تحلیل واقعی و مفید از هر وضعیت و مسألهای چه مسائل انبارداری یک شرکت کوچک باشد، چه اداره یک نیروگاه و چه یک اپیدمی، نه تنها به معلومات نظری مرتبط احتیاج دارد، بلکه کاملاً به معلومات عملی و منحصر به مکان و زمان خاص و شرایط موجود نیازمند است. برای همین است که در عالم تجارت و صنعت به مشاورِ همه چیزدانی که فاقد تجربه خاص باشد اعتماد نمیکنند. برای تحلیل ارزشمند یک اپیدمی باید از متخصصین ویروسشناسی، اپیدمی و نیز صاحبنظران پزشکی و باتجربه خاص، کمک گرفت. این را هم بگوئیم که یک تحلیل واقعی لزومی ندارد عددی باشد و اصولاً مقدار اعداد بامعنی و مهم و دقیق در هر تحلیلی اندک است. و برای همین باید به هر تحلیلی که سرشار از اعدادی که توضیحی برایشان داده نشده است بیاعتماد بود.
در ثانی، بپردازیم به واژه مخلوط «مدل» که در دینامیک سیستمهاروی آن بسیار مانور داده میشود.
مدل عموماً به راهحل ریاضی برای تخمین اعداد و حل مسألهای خاص گفته میشود. مثلاً در فیزیک اگر بپرسیم که فلان اتومبیل بعد از چند دقیقه میایستد میتوانیم اتومبیل را معادل یک جرم واحد روی یک چرخ در نظر بگیریم و پس از محاسبه اصطکاک زمان لازم برای ایستادن را با یک فرمول به دست میآوریم. اساس این راه حل انتزاع یا Abstraction است، یعنی یک سری مفاهیم عددی مجرد جایگزین پدیدههای واقعی میشود و ابعاد پدیده را به شدت کاهش میدهد. تمام متغیرها باید بامعنا و دقیق و قابل اندازهگیری و تخمین باشند. ثانیاً تعداد متغیرها در حداقل ممکن نگاه داشته میشود و سادهترین مدل استفاده میشود به شرط آنکه جواب دلخواه را تأمین کند. در مثال قبلی اگر اصطکاک ماشین با هوا تأثیر چندانی بر نتیجه دلخواه ما ندارد از آن اسمی نمیبریم، چنانچه وجود ندارد. ثالثاً روابط بین متغیرها بر پایه نظریههای علمی و ثابت شده است.
حال در سیستمهای دینامیکی، مشاور اعظم مدیریت مسیری میرود کاملاً ضد علمی و عامیانه. از یک تخمین علمی ساده که شامل تعداد محدودی متغیر قابل اندازهگیری است (که آن هم مستلزم تجربه و یادگیری است که زحمت دارد!) نمیتوان پول هنگفتی درآورد. بنابراین مشاور اعظم تعداد زیادی متغیر ناشناخته و مبهم و بعضاً کاملاً بیمعنا را با کمک یک نرمافزار گراقیکی ساده به هم وصل میکند ولی نام این متغیرها را جوری انتخاب میکند که به مذاق مشتری غافل خوش آید و بلکه از کلمات و سخنان خود او استخراج شود. در مثال قبلی ماشین، مدل دینامیک سیستمها عبارت از متغیرهایی مانند انگیزه راننده در توقف، تشویق تماشاچیان، کیفیت اتومبیل، وضع آب و هوایی، حواس جمعی راننده و غیره خواهد بود که به مذاق مخاطب عام خوش میآید ولی نه معنایی دارند و نه فایدهای و نه اصولاً عدد هستند. تعداد متغیرها در دینامیک سیستمهاکاملاً دلخواه و میتواند به صدها برسد. ارتباط بین متغیرها هم دلخواه، بدون مبنای علمی، ظاهراً بر اساس قول مشتریان و مخاطب، ولی باطناً تنظیم شده برای تولید منحنیهای دلخواه و مشتری راضی کن است. جالب آن است اکثر این مدلهای دینامیکی به دلیل فراوانی متغیرها رفتاری کاملاً غریب و غیر قابل کنترل دارند. لکن رفتارهای غریب مدل پوشانده و مخفی نگاه داشته میشود و فقط گرافهایی که رفتار قابل توضیح به آنها تحمیل شده نمایش داده میشود. یکی از مدلهای اولیه دینامیک سیستمهانشان میداد که یک افزایش ساده تقاضا به نوسانات افزایشی در کل نظام عرضه و تقاضا میانجامد! چیزی که میدانیم هرگز در تاریخ بشریت اتفاق نیافتاده است.
ارائه مدل درست و بر اساس قواعد علمی و منطقی تازه اول کار است! مدلی که به دست می آید در حقیقت تعدادی معادله دیفرانسیل، یا تعدادی معادله دینامیکی گسسته می دهد (معادلاتی که به خاطر غالب شدن کاربرد نرم افزارهای مرتبط، پشت نرم افزارها پنهان و از دید مخفی می مانند). حال ریاضیدانان می دانند که سیستم هایی از معادلات به دست آمده که معمولاً غیرخطی اند، در مرحله اجراسازی عددی چه جانوران خطرناک و غیرقابل پیش بینی می توانند باشند. مسائل مربوط به وابستگی به داده های اولیه، مسئله ثبات و امکان آشوب از مسائل مرتبط اند، و بدون مطالعه این موارد پیاده سازی عددی می تواند کلاً نتایجی نادرست تولید کند. در دینامیک سیستم ها اجرای عددی به طور خودکار به نرمافزار محول میشود و نرمافزارهم برنامه را اجرا میکند، بدون این که هیچ بررسی بر روی موارد اشاره شده انجام گیرد. یعنی نرم افزار گرافیکی مورد استفاده دو چیز را میپوشاند: اشکالات مدلسازی را، و اشکالات اجرای عددی مدل ساخته شده را.
تعیین تعداد و نوع پارامترها و مدلسازی روابط در سیستم دینامیک ها چنان دلبخواهی است که در آخر کار به هر نتیجه مطلوبی میتوان رسید. بنابراین جناب "متخصص" بالاخره، با دستکاری انواع و اقسام پارامترها و اجرای نرمافزاری آنها، تعدادی منحنی پیدا میکند که با مذاق مشتری خوشتر آید، یا سناریوی معقولتر یا مطلوبتری به نظر آید. یعنی داستان اینجا فقط نوعی سناریوسازی مطلوب مشتری است (مانند خیلی از مشاوره دادنهای مدیریتی دیگر)، که به آن لباس مدل علمی و تحلیل عددی پوشاندهاند.
دینامیک سیستمها بازی با اعداد است برای کسانی که عدد و علم را نمیفهمند. به کمک دینامیک سیستمها هر شیادی بدون تخصص و در مدت کوتاه قادر به تولید و حمایت از هر گزارهای راجع به هر مسئلهای است. برای همین است که در فهرست کلاهبرداریهای دانشگاهی قرن بیستم با چیزهایی مثل روانکاروی و برنامهریزی استراتژیکی و غیره رقابت میکند. البته شرکتهای کوچک و کاسبهای واقعی معمولاً ریالی برای این خزعبلات نخواهند داد. همانجور که گفته شد مشتریان این جور چیز ها و سایر جفنگیات مدیریتی ، بروکراتهای دولتی و شرکتهای بزرگ شبه دولتیاند. رمز فروش این اراجیف، و سایر اراجیف دانشکدههای مدیریتی، دربه هم بافتن عباراتی است که ظاهراً همیشه و همه جا درستاند و هم میتوانند با آن از هر موضوعی دفاع کنند و هر مشکلی را حل کنند. به همین دلیل جناب پروفسور مشایخی سابقه طولانی در ایجاد بروکراسیها وتصاحب مراکزآموزشی و مدارک موهوم برای بروکراتهای دولتپرست دارند و نیز تشویق مفاهیم برنامهریزی، و خلق مدارک دانشگاهی پرتضاد و بیمعنایی مانند مهندسی سیستم های اجتماعی اقتصادی که پرداختن به انها مجال دیگری میطلبد.
دانشجویان بدبختی که گرفتار دینامیک سیستمها میشوند (که مثل فرقه های مذهبی می ماند) اغلب اوقات دیسیپلینیهای ذهنی خود و قابلیت یادگیری وانتزاع را از دست میدهند. در ذهن اینها، که غالباً از رشتههای مهندسیاند و عادت به واکاوی انتقادی متن ندارند که آنها را نجات دهد، همه چیز به همه چیز ارتباط پیدا میکند. هیچ گزارهای جواب قابل آزمون ندارد. بلکه همه چیزها به صورت دلخواه به هم مربوط میشود و هر تراوش اسکیزوفرنیک ذهنی به یک منحنی بیمعنا تبدیل میگردد. یعنی یک گیجی و نشخوارذهنی همیشگی.
برگردیم سراغ مسئله اپیدمی کرونا: در مسأله اپیدمی یک عدد مهم وجود دارد و آن تعداد افرادی است که توسط یک فرد ناقل آلوده میشوند. اگر هر فرد ناقل به طور متوسط بیش از یک نفر را آلوده کنند مریضی گسترش مییابد و چنانچه کمتر از یک فرد را مبتلا کند، مریضی کاهش مییابد. بدیهی است سرعت انتشار بستگی به اندازه این عدد (E0) دارد که آن هم به نوع ویروس و منع این تماس افراد با هم دارد. چون اندازه این عدد به شدت به محیط (ویروس، آدمها، جامعه و دولت) بستگی دارد عملاً پیشگویی در مورد آن دشوار است. به هرصورت یک نمونه کار علمی در این نوشته می اوریم تا فرصت مقایسه فراهم شود:
https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf
نیز ببینید توضیحات داده شده در این رشته توییت را:
https://mobile.twitter.com/Keykhoon/status/1240282206054109186
در حقیقت مدل های ساده تر یا پیچیده تر زیادی ارائه شده اند و یک مقایسه می تواند نشان دهد مدلسازی بر اساس سیستم دینامیک چه قدر خالی از ساده ترین موازین علمی است.
در مدل مشایخی2 هیچ کدام از متغیرها و معادلات مدل قابل دفاع نیست. جالب آن که حتی گرافهای انتخاب شده هم رفتار عجیبی دارند: مثلاً، مهمترین گراف مدل که تعداد افراد مبتلا است قابل توجیه نیست و مطابق با هیچ واقعیت و یا حتی نظریهای نیست. سایر منحنیها نیز بیمعنا و تصادفیاند. آنجا که این مدل قلابی چیز احتمالاً درستی به دست می دهد همان چیزهایی است که خود میدانیم و یا یافتهایم! مجدداً تکرار میکنم: تمام منحنیهای مدل به طور تصادفی و با دستکاری در مقادیر ثابت و روابط ایجاد شده تا یک توضیح کاذب ایجاد کند برای مخاطبینی که اهل دقت نیستند. البته مدل مذکور به لحاظ تخمین ضدگلوله است. تعداد افراد فوت شده از چند صد نفر (افراد مبتلای فعلی) تا چهار میلیون تخمین زده شده و خلاصه هم خوشبین و هم بدبین را راضی میکند. مثل ان است که بگوییم من پیشبینی میکنم دمای هوای تهران بین منفی چهل و مثبت هفتاد خواهد بود. البته چون الان وحشت در مورد کرونا مشتری دارد، بنابراین بد نیست یک تخمین چهار میلیونی زده شود (که با هیچ یک از تخمین هایی که اپیدمولوژیست ها و پزشکان می دهند جور در نمی آید، ولی کمک می کند به این که مقاله در انواع و اقسام کانال های مجازی دست به دست شود). اگر فردا تعداد واقعی خیلی کمتر بود، جواب حضرات این است که آن تخمین بدبینانه ترین سناریو را در نظر گرفته و سناریوهای دیگری هم پیشنهاد شده و ...... یعنی هیچ راهی برای اعتراض در آینده نمی ماند!! این به هیچ وجه روش علمی نیست بلکه بیشتر شعبده بازی است، یا آنچه فیزیکدان معروف فاینمن به طنز cargo cult science نامید. اصولا اگر اسم چندتا متغیر را عوض کنیم این مدل کذایی می تواند کلیه پدیده های زندگی را توضیح دهد با همان میزان اعتبار.
در آخر مطلب توصیهای میکنم به افراد دانشگاهی که بیمعنا ومهمل بودن این روشها و حرفها و معرکهگیریها را میفهمند: منفعل و جبون نباشید و سکوت نکنید که تیشه به ریشه خود میزنید. حرف تقلبی مانند پول تقلبی است. وقتی که وارد بازار شد، پول واقعی را هم از ارزش میاندازد. مضافاً شما در برابر عمر دانشجویان نگونبخت مسئولید. جنس بنجل دانشگاهی تباه کننده عمر است و سکوت جایز نیست. این هم مانند اشاعه بیماری در جامعه است منتها بیماری ذهنی خطرناک. نفرین بر دانشگاهیانی که دکانداران قبیله محور هستند و برای عمر و ذهن دانشجویان ارزش قائل نیستند و لذا دهان خود را دوختهاند. برای نوابغ و بروکراتهای دولتی هم توصیه دارم به جای هدر دادن مبالغ گزاف برای تحویل این جور مزخرفات دنبال کاهش کاغذبازی و گرهگشایی از کار مردم باشید.
والسلام علی من اتبع الهدی
۱-در پاسخ به این مطلب که دینامیک سیستمها همان حرفی که فکر میکنیم درست است به خوردمان میدهد و لذا ضرر آنچنانی ندارد، باید گفت جای دیوانگان در دانشگاه نیست.
۲-خواهش می کنم این قدر مدرک دکتری مشایخی را به رخ نکشید و بلکه نگاهی به رساله دکتری ایشان بیندازید که دنیا پرشده از مدرک داران بی سواد خود ترویج کن.