فرصتی بینظیر برای ابتکاری استراتژیک
عیسی پیلهور1- بعد از بهار عربی؛ رقابت سیاسی و نظامی ایران، ترکیه و عربستان از رقابت معقول به تنازع مخربی تبدیل شده که علیرغم هزینههای خیلی سنگین، بعید است برندهای داشته باشد. راه خروج ایران از وضعیت فعلی نه در ادامه رقابت سیاسی و نظامی در منطقه بلکه شروع بازسازی اقتصادی و اجتماعی منطقه است. چون ایران در اوج نفوذ منطقهای سیاسی و امنیتی قرار دارد و چون ترکیه و عربستان اخیرا از حرکات زیگزاگی آمریکا ناراحت شدهاند و ادامه رقابت مخرب برای آنها هم پرهزینه است، لذا به احتمال زیاد از ابتکار "بازسازی مشارکتی و چند جانبه منطقه" استقبال خواهند کرد.
بازسازی چندجانبه مشارکتی منطقه بیشتر از همه به نفع ایران است چون بعد اقتصادی بادوامی به نفوذ فعلی خود اضافه میکند و نفوذ بادوام چند بعدی خیلی بهتر از نفوذ با ابعاد کمتر است حتی اگر بخشی از نفوذ فعلی خود را به بعد اقتصادی تبدیل کند. لذا ایران میتواند پیشنهاد کند که:
>> تحریمهای ایران رفع شود
>> کشورهای رقیب سیاسی، در بازسازی مناطق غیرجنگی مشارکت کنند.
>> همزمان شدت درگیری در مناطق جنگی را کم کنند.
>> با اتشبس و صلح در مناطق جنگی فعلی، بازسازی چندجانبه در آنها هم شروع شود
بنظرم 《مذاکره بر سر میزان نفوذ و مشارکت در بازسازی》 مناطق غیرجنگی، از 《مذاکرات سیاسی بر سر مناطق جنگی》 (بدون ابتکار بازسازی چندجانبه مشارکتی) آسانتر خواهد بود.
2- آیا رقبا قبول خواهند کرد؟
حرکات زیگزاگی آمریکا در منطقه تاثیرات متعددی خواهد داشت و بنظرم عمدتادبه ضرر ایران خواهد بود ولی در حال حاضر فرصت بینظیری برای ایران ایجاد کرده است:
2-1- بلوک عربستان و امارات از بیعملی آمریکا در قبال ساقط کردن پهبادش و مخصوصا در قبال حمله به تاسیسات آرامکو ناراحت و سرخورده اند. هزینههای رقابت هم از حد تصور قبلی آنها فراتر رفته است.
2-2- ترکیه بعلت درگیری در شمالشرق سوریه و اختلافات با آمریکا انگیزه بیشتری برای موافقت با ابتکارات سازنده ایران دارد. (در حالت کلی هم از مشارکت اقتصادی در منطقه استقبال می کند)
2-3- روسیه در پی افزایش نفوذش در منطقه است و در حال حاضر مسیرهای مستقل از ایران را شروع کرده است.
2-4- دولت ترامپ، پیشرفتی در قبال ایران را میتواند در انتخابات استفاده کند.
لذا الان فرصت بی نظیری است که ایران "ابتکار بازسازی مشارکتی و چندجانبه منطقه" را ارائه کند.
3- ابتکار موردنظر (بعد از فاز صفر آمادگی و هماهنگی) حداقل سه فاز خواهد داشت:
فاز اول: شروع بازسازی مشارکتی در عراق و قفقاز جنوبی + آتش بس در یمن، سوریه و افغانستان
فاز دوم: توسعه و تعمیق مشارکت در بازسازی عراق و قفقاز جنوبی + مذاکرات صلح در یمن، سوریه و افغانستان
فاز سوم: ادامه بازسازی عراق و قفقاز جنوبی + شروع بازسازی مشارکتی در یمن، سوریه و افغانستان
4- فاز اول:
دو منطقه عراق و قفقاز جنوبی به عللی متفاوت برای شروع بازسازی مشارکتی مناسب اند:
4-1- عراق:
بعلت اهمیت عراق برای امنیت بلندمدت ایران و با لحاظ ساختار جمعیتی و سیاسی عراق، ایران قاعدتا علاقمند توسعه اقتصادی عراق و بازسازی آن است و ترسی از آن ندارد. حکومتهای عرب، ترکیه و کشورهای غربی نیز با انگیزه بالانس کردن قدرت ایران، علاقمند توسعه و بازسازی عراق خواهند بود. لذا بازسازی مشارکتی عراق، می تواند نوعی "بهترین انتخاب دوم" برای آنها باشد. بازسازی عراق، برای ایران اگر بهترین انتخاب در عراق نباشد، حتما "بهترین انتخاب دوم" است. در بازسازی عراق، در مرحله اول ایران، ترکیه، کویت، قطر و عمان همچنین شرکتهای آمریکائی و اروپایی نقشهای بیشتری خواهند داشت. کشورهای دیگری مثل اردن، آذربایجان، مالزی و پاکستان هم ممکن است نقشهایی به عهده بگیرند.
این بازسازی برای هر سه طیف بزرگ مردم عراق (سنیها، شیعیان و کوردها) مفید خواهد بود و زندگی آنها را نورمالتر و بهتر خواهد کرد.
عربستان و امارات نیز در مرحله بعد (یا حتی همین مرحله) در بازسازی مشارکت خواهند کرد. برای این دو کشور، حضور اقتصادی چندجانبه ایران از شکل فعلی روابط، بهتر است و احتمال منازعه نظامی را کمتر و امکان حل اختلافات دیگر را بیشتر می کند.
احتمال موافقت اروپا و آمریکا با این ابتکار زیاد است. چون احتمال تنازعات را بمراتب کمتر میکند و نیاز آمریکا به انتخابهای سخت را هم کمتر میکند. بعلاوه آمریکا فقط میتواند با بازسازی چندجانبه عراق مخالفت کند ولی اهرمی برای جلوگیری از همین ابتکار در قفقاز جنوبی ندارد و سه قدرت ایران، روسیه و ترکیه میتوانند با هم نزدیکتر شوند که پشتوانه همکاری بیشتر شان در عراق هم میشود که موضع آمریکا را تضعیف میکند.
4-2- قفقاز جنوبی:
بعلت ادعای خودمختاری ارامنه در منطقه قرهباغ و اشغال نظامی بخشهایی از خاک جمهوری آذربایجان، منطقه قفقاز جنوبی به مدتی طولانی قفل شده و هر سه کشور آذربایجان، گرجستان و ارمنستان از توسعه لازمه باز مانده اند. قفل شدن قفقاز جنوبی، موجب شده و می شود که روابط و مشارکت اقتصادی آذربایجان ما هم دچار مشکلات جدی شود بعلاوه ارتباط طبیعی ما با قفقاز جنوبی مختل شود.
قفل قرهباغ می تواند با سه اقدام همزمان باز شود:
>> خروج نیروهای مسلح از خاک آذربایجان
>> قبول خودمختاری متعارف ارامنه در منطقه قرهباغ توسط جمهوری آذربایجان
>> تعهد و تضمین سه قدرت ایران، روسیه و ترکیه برای بازسازی مشارکتی منطقه قرهباغ. (این تعهد و تضمین عامل جدیدی است که به معادله قفقاز جنوبی اضافه می شود و امکان باز شدن قفل آن را می دهد.)
باز شدن قفل قره باغ، و مشارکت سه کشور ایران، ترکیه و روسیه و نیز آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در بازسازی مشارکتی کل قفقاز جنوبی، فواید زیادی دارد:
>> منافع ایران:
>>> باز شدن راه تنفس اقتصادی دور از دسترس آمریکا و اسرائیل و اعراب،
>>> آزاد شدن بخشی از دلارهای بلوکه شده در خارج،
>>> باز کردن بن بست اقتصادی آذربایجان ما،
>>> نشان دادن انتخابهای متعدد خود به دشمنان و رقبا،
>>> ابتکار عمل در حل یک مشکل لاینحل مانده منطقه ای،
>>> افزایش شانس موفقیت کریدور تجاری شمال-جنوب ایران.
>>> رفع اختلال از روابط وسیع با قفقاز جنوبی
>> منافع روسیه:
>>> فعالیت اقتصادی دور از دسترس آمریکا و اروپا،
>>> امکان حفظ فاصله اخیر ترکیه از غرب
>>> نشان دادن و تثبیت نقش مثبت در منطقه
>> منافع ترکیه:
>>> فعالیت اقتصادی (بیشتر) در قفقاز
>>> نورمال شدن روابط با ارمنستان
>> منافع جمهوری آذربایجان: آزاد شدن خاک
>> منافع ارمنستان: خروج از بن بست خودساخته و باز شدن امکان توسعه ای که بشدت نیاز دارد
>> منافع گرجستان: عادی شدن وضعیت منطقه و افزایش تعاملات با همسایگان
>> منافع ارامنه قره باغ: بدست آوردن خودمختاری بعلاوه توسعه بجای اشغال نظامی بی سرانجام فعلی
>> منافع آوارگان آذربایجانی: بازگشت به خانه و شروع زندگی عادی و توسعه
حتی اگر ایران بخاطر تحریمها نیاز به راه تنفسی در منطقه قفقاز نداشت، باز هم مشارکت در بازسازی قفقاز (بشرط خروج گروههای مسلح و بشرط خودمختاری متعارف ارامنه قرهباغ) برای ایران خیلی مفید بود ولی در شرایط تحریم، لازم به نظر می رسد. حال ناراحتی همزمان ایران، ترکیه و عربستان از آمریکا، فرصتی بی نظیری برای شروع این ابتکار بوجود آورده است.
4-3- آتش بس و مذاکرات صلح
همزمان با مذاکرات بازسازی مشارکتی عراق و قفقاز جنوبی، مذاکرات آتش بس یا صلح در مناطق درگیر جنگ شروع می شود:
>> آتش بس در یمن
>> مذاکرات صلح در سوریه
>> مذاکرات صلح در افغانستان