جلال آل احمد و ادبیات اعترافی

سیناجهاندیده

در بررسی روان‌شناختی ادبیات اعتراف با رویکرد فرویدی و بر اساس اندیشه‌های فروید می‌توان گفت که در اعتراف، «خود» دچار یک ناسازمانی بزرگ است. ئاسازمانی‌ای که جز با «تخليه» سامان نمی‌گیرد. فروید «تخلیه» را یکی از مکانیسم‌های مهم دفاعی «خود» می‌داند. وقتی یک اعتراف‌نامه تبدیل به یک اثر هنر می‌شود در اینجا مکانیسم دفاعی دیگری وارد عمل می‌شود که فروید آن را «تصعيد» می‌نامد. اعتراف يعني از چیزی گفتن که سودای پنهان شدن دارد. نفوذ خودآگاه در ناخودآگاه، سرريز ناخودآگاه در خودآگاه، تخلیه و آسودگی. اگرچه اعتراف همراه با تخلیه است؛ اما می‌تواند نوعی سرکوب هم باشد؛ به این معنی که «خود» با اعتراف کردن می‌خواهد از چنبره‌ی سرکوب بگریزد. بر این اساس می‌توان گفت اعتراف يعنی متهم کردن خود پیش از اینکه دیگران متهمش کنند. بی گمان در هر اعترافی نوعی پیشگیری نهفته است. از آنجایی که در هر تخلیه نوعی فشار نهفته است، پس اعتراف دوری جستن از محتوایی است که جذب و تصفیه نمی‌شود. این است که به نوعی فرافکنی تبدیل می‌شود. در هر اعترافی نوعی ناسازگاری درونی نهفته است و از آنجایی که ناخودآگاه نمی‌تواند بدون استعاره و رمز در خودآگاه فروريزد پس می‌توان گفت اعتراف شکل غیرمعمول حضور ناخودآگاه است در شکل معمول، ناخودآگاه خود را در فضای خواب، اشتباهات دهانی، لطيفه، طنز، پرخاش، جدال و ساختارهای پیچیده هنری آشکار می‌کند و به‌طور کلی در هر جایی که از سرکوب «من» و «فرامن» رها است. از این رو می‌توان گفت اعتراف، ترفند خودآگاه است که خود را توجیه می‌کند و برای گریز از اتهام، توجيه خود را رازگونه بازتاب می‌دهد. آبشخور اعتراف، نهاد است. این است که عجیب و غریب و آشفته و اسرار مگو است و به گونه‌ای ناتورالیستی و بی‌رحمانه به تشریح «خود» می‌پردازد و از تقابل‌ها و تضادها می‌گوید. اگرچه «نهاد» در اعتراف فرصت تجلی می‌باید، اما آیا خوداگاه آن قدر صادقانه هست که واقعیت‌گریزی نهاد را تحمل کند؟ به همین دلیل این شبهه پیش می‌آید که آیا اعتراف کننده خود را مرکز جهان نمی‌داند، چنان که جهان را به اندازه نهاد خويش حقیر می‌کند و خود را به اندازه‌ی جهان بزرگ، اعتراف کننده، آگاهانه می‌داند که دست به تحریک حیرت خواننده زده است. روسو در اولین جمله‌ی کتاب اعترافاتش می گوید: «من دست به کاری می‌زنم که هرگز سابقه نداشته است و در آینده هم هیچ کس نخواهد توانست از آن تقلید کند. می‌خواهم مردی را با تمام خصوصیات حقیقی و طبیعی خود به همنوعانم نشان دهم. و این مرد، من خواهم بود.»

     جلال بیش از هر نویسنده‌ای خود را سوژه‌ی داستان‌هایش قرار داده است. از این جهت، در آثار او می‌توان سفر قهرمان را از اخراج از خانواده سنتی و مذهبی، تجربه‌ی جهان لائیک و سیر در جهان‌های مختلف تا بازگشت دوباره به خانه را دنبال کرد. از «دید و بازدید» نخستین اثر جلال تا «سنگی بر گوری» در واقع سفری اديسه‌وار «هویت مسئله دار» است. جلال هیچ وقت نتوانست از کابوس زندگی خود رها شود. شکل‌های اعتراف در آثار جلال، گاهی آشکار و گاهی پنهان است. اعتراض جلال به هستی که در آثارش خود را با نثری عصبی و ناسازگار نشان می‌دهد، در واقع نشان از اعترافی دارد که در قلمش پنهان است و سرانجام «سنگی بر گوری» اوج اعتراف جلال است، برای رسوایی خود و جهانی که او را در برگرفته است.