Sharq yulduzi
DIDAKTIKA VA ESTETIKA MUVOZANATI: TURK ADABIYOTI FENOMENI VA BIZNING BOʻSHLIQLAR
Bugun istalgan kitob doʻkoniga kirmang, peshtaxtalarning eng koʻzga koʻringan joyidan turk adabiyoti namunalari oʻrin olganiga guvoh boʻlasiz. Rejissyorlarimiz turk seriallari ketidan quvgani kabi, kitobxonlarimiz ham turk yozuvchilari asarlarini qoʻldan qoʻymay oʻqishmoqda. Xoʻsh, nega shunday? Nahotki, xalqimizning badiiy saviyasi pasayib ketgan boʻlsa? Yoki muammo kitob tanlay bilmaslikdami?
Masalaga chuqurroq razm solsak, gap oʻquvchining didida emas, balki adabiyotning asl vazifasi va bugungi oʻzbek nasridagi maʼlum bir boʻshliqlarda ekanini koʻramiz.
Adabiyot oʻzi nima: Goʻzallikmi yoki odoblar yigʻindisimi?
Yaqinda xonadonimizda ayni shu mavzuda qiziqarli bir ilmiy bahs daryosi mavj urdi. Suhbatdoshim (shoir turmush oʻrtogʻim) oʻrtaga shunday savol tashladi: “Toʻgʻri, bugun tarjima qilinayotgan turk asarlari balki yuksak badiiy mezonlar, murakkab pafos va falsafiy simvollar jihatidan biroz sayozroq tuyular. Lekin ular tarbiyaviy jihatdan, insonni iymonga, odobga, oilaviy qadriyatlarga chorlashda biz aytayotgan oʻsha ogʻir va murakkab adabiyot qilmayotgan (yoki qilolmayotgan) vazifani bajarmayaptimi? Aslida adabiyotning vazifasi odoblar yigʻindisi, qalbni poklash emasmi?” Bu savol meni uzoq oʻylantirdi va bugungi kitob bozoridagi haqiqatni tahlil qilishga undadi.
Aristoteldan tortib bugungi adabiyotshunoslargacha adabiyotning ikkita asosiy ustuni borligini taʼkidlashadi: Estetika (goʻzallik, sanʼat darajasi) va Didaktika (tarbiya, oʻgit). Agar asar faqat estetikadan iborat boʻlsa, u sovuq va quruq shaklbozlikka aylanadi. Agar faqat didaktikadan iborat boʻlsa, u quruq nasihatbozlik boʻlib, sanʼat sifatidagi qadrini yoʻqotadi.
Turk adabiyotining bugungi muvaffaqiyati shundaki, ular quruq va ogʻir falsafadan qochib, inson qalbining eng nozik va oddiy ehtiyojlariga qaratilgan “yengil didaktika” formulasini topa olgandek go‘yo.
Turk adabiyoti bizga nima berdi va nimani oʻgʻirladi?
Tan olish kerak, bugun ommalashgan turk asarlari oʻquvchiga ruhiy taskin beradi. Ularda muhabbat, xiyonat, pushaymonlik, ruhiy poklanish, Allohga intilish, oilaviy munosabatlar shunday sodda va taʼsirchan tilda yozilganki, kitobxon oʻzini asar qahramoni oʻrnida koʻradi. U uzoq oʻylanib, bosh qotirib oʻtirmaydi, shunchaki, his qiladi va maʼnaviy ozuqa oladi. Buning foydali jihati shundaki, u kitob oʻqimaydigan qatlamni ham mutolaaga qaytardi.
Biroq tanganing ikkinchi tomoni ham bor. Doimiy ravishda faqat syujetga asoslangan, tili va uslubi sodda asarlarni oʻqish kitobxonni dangasalikka oʻrgatib qoʻyadi. Oʻquvchi Choʻlpon, Qodiriy, Togʻay Murod yoki Nazar Eshonqul asarlaridagi chuqur badiiy qatlamlarni, soʻzning sehrini anglash va “hazm qilish” qobiliyatidan mahrum boʻla boshlaydi.
Oʻzbek Adabiyotida Nima Yetishmayapti?
Xoʻsh, nega bugungi oʻzbek yozuvchilari oʻz auditoriyasini turk adabiyotiga boy berib qoʻymoqda? Muammo bizda yaxshi asarlar yozilmayotganida emas, balki kitobxon bilan muloqot tilining eskirganidadir?
Haddan tashqari akademiklik yoki quruq nasihatbozlik: Bizning koʻplab asarlarimiz yo juda ogʻir tilda, tor doiradagi adabiyotshunoslar uchun yozilmoqda yoki sovet davridan qolib ketgan, oʻquvchiga aql oʻrgatuvchi ohangdan qutula olmayapti. Zamonaviy oʻquvchi esa unga “dars oʻtilishi” yoki “leksiya tinglash”ni xohlamaydi, u bilan, uning dunyoqarashibilan tengma-teng suhbatlashishlarini istaydi.
Samimiyat va zamonaviylik tanqisligi: Turk yozuvchilari bugungi kun odamining, megapolis stressida yashayotgan yoshlarning depressiyasi va ichki yolgʻizligini juda yaxshi tasvirlaydi. Bizning nasrimizda esa hamon qishloq hayoti va oʻtgan asr mentaliteti absolyutlashtirilmoqda (bu ham kerak, albatta, lekin muvozanat buzilgan).
Sodda va taʼsirchan “ommaviy adabiyot” (pop-literature) yoʻqligi: Biz “yengil adabiyot” deya kamsitadigan janr aslida katta ommani jiddiy adabiyotga olib kiruvchi koʻprik vazifasini bajaradi. Bizda esa bu koʻprik yoʻq: yo juda yuksak modern asarlar, yoki umuman saviyasiz “bestseller”lar. Oʻrtadagi oltin vosita — tarbiyaviy va samimiy asarlar maydonini esa turk yozuvchilari toʻldirib turibdi.
Ne’matullayeva Mahliyo,
Buxoro Davlat Universiteti Bosma va ommaviy axborot vositalari jurnalistikasi yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
ДИДАКТИКА ВА ЭСТЕТИКА МУВОЗАНАТИ: ТУРК АДАБИЁТИ ФЕНОМЕНИ ВА БИЗНИНГ БЎШЛИҚЛАР
Бугун исталган китоб дўконига кирманг, пештахталарнинг энг кўзга кўринган жойидан турк адабиёти намуналари ўрин олганига гувоҳ бўласиз. Режиссёрларимиз турк сериаллари кетидан қувгани каби, китобхонларимиз ҳам турк ёзувчилари асарларини қўлдан қўймай ўқишмоқда. Хўш, нега шундай? Наҳотки, халқимизнинг бадиий савияси пасайиб кетган бўлса? Ёки муаммо китоб танлай билмасликдами?
Масалага чуқурроқ разм солсак, гап ўқувчининг дидида эмас, балки адабиётнинг асл вазифаси ва бугунги ўзбек насридаги маълум бир бўшлиқларда эканини кўрамиз.
Адабиёт ўзи нима: Гўзалликми ёки одоблар йиғиндисими?
Яқинда хонадонимизда айни шу мавзуда қизиқарли бир илмий баҳс дарёси мавж урди. Суҳбатдошим (шоир турмуш ўртоғим) ўртага шундай савол ташлади: “Тўғри, бугун таржима қилинаётган турк асарлари балки юксак бадиий мезонлар, мураккаб пафос ва фалсафий символлар жиҳатидан бироз саёзроқ туюлар. Лекин улар тарбиявий жиҳатдан, инсонни иймонга, одобга, оилавий қадриятларга чорлашда биз айтаётган ўша оғир ва мураккаб адабиёт қилмаётган (ёки қилолмаётган) вазифани бажармаяптими? Аслида адабиётнинг вазифаси одоблар йиғиндиси, қалбни поклаш эмасми?” Бу савол мени узоқ ўйлантирди ва бугунги китоб бозоридаги ҳақиқатни таҳлил қилишга ундади.
Аристотелдан тортиб бугунги адабиётшуносларгача адабиётнинг иккита асосий устуни борлигини таъкидлашади: Эстетика (гўзаллик, санъат даражаси) ва Дидактика (тарбия, ўгит). Агар асар фақат эстетикадан иборат бўлса, у совуқ ва қуруқ шаклбозликка айланади. Агар фақат дидактикадан иборат бўлса, у қуруқ насиҳатбозлик бўлиб, санъат сифатидаги қадрини йўқотади.
Турк адабиётининг бугунги муваффақияти шундаки, улар қуруқ ва оғир фалсафадан қочиб, инсон қалбининг энг нозик ва оддий эҳтиёжларига қаратилган “енгил дидактика” формуласини топа олгандек гўё.
Турк адабиёти бизга нима берди ва нимани ўғирлади?
Тан олиш керак, бугун оммалашган турк асарлари ўқувчига руҳий таскин беради. Уларда муҳаббат, хиёнат, пушаймонлик, руҳий покланиш, Аллоҳга интилиш, оилавий муносабатлар шундай содда ва таъсирчан тилда ёзилганки, китобхон ўзини асар қаҳрамони ўрнида кўради. У узоқ ўйланиб, бош қотириб ўтирмайди, шунчаки, ҳис қилади ва маънавий озуқа олади. Бунинг фойдали жиҳати шундаки, у китоб ўқимайдиган қатламни ҳам мутолаага қайтарди.
Бироқ танганинг иккинчи томони ҳам бор. Доимий равишда фақат сюжетга асосланган, тили ва услуби содда асарларни ўқиш китобхонни дангасаликка ўргатиб қўяди. Ўқувчи Чўлпон, Қодирий, Тоғай Мурод ёки Назар Эшонқул асарларидаги чуқур бадиий қатламларни, сўзнинг сеҳрини англаш ва “ҳазм қилиш” қобилиятидан маҳрум бўла бошлайди.
Ўзбек Адабиётида Нима eтишмаяпти?
Хўш, нега бугунги ўзбек ёзувчилари ўз аудиториясини турк адабиётига бой бериб қўймоқда? Муаммо бизда яхши асарлар ёзилмаётганида эмас, балки китобхон билан мулоқот тилининг эскирганидадир?
Ҳаддан ташқари академиклик ёки қуруқ насиҳатбозлик: Бизнинг кўплаб асарларимиз ё жуда оғир тилда, тор доирадаги адабиётшунослар учун ёзилмоқда ёки совет давридан қолиб кетган, ўқувчига ақл ўргатувчи оҳангдан қутула олмаяпти. Замонавий ўқувчи эса унга “дарс ўтилиши” ёки “лекция тинглаш”ни хоҳламайди, у билан, унинг дунёқарашибилан тенгма-тенг суҳбатлашишларини истайди.
Самимият ва замонавийлик танқислиги: Турк ёзувчилари бугунги кун одамининг, мегаполис стрессида яшаётган ёшларнинг депрессияси ва ички ёлғизлигини жуда яхши тасвирлайди. Бизнинг насримизда эса ҳамон қишлоқ ҳаёти ва ўтган аср менталитети абсолютлаштирилмоқда (бу ҳам керак, албатта, лекин мувозанат бузилган).
Содда ва таъсирчан “оммавий адабиёт” (поп-литературе) йўқлиги: Биз “енгил адабиёт” дея камситадиган жанр аслида катта оммани жиддий адабиётга олиб кирувчи кўприк вазифасини бажаради. Бизда эса бу кўприк йўқ: ё жуда юксак модерн асарлар, ёки умуман савиясиз “бесцеллер”лар. Ўртадаги олтин восита — тарбиявий ва самимий асарлар майдонини эса турк ёзувчилари тўлдириб турибди.
Неъматуллаева Маҳлиё,
Бухоро Давлат Университети Босма ва оммавий ахборот воситалари журналистикаси йўналиши 3-босқич талабаси