🔵 سکولاریسم و آینده ایران
فرهیختگان✅ این مقاله در دو بخش تنظیم شده است:
✔️ بخش اول: تاملی جامعه‌شناختی در باب سکولاریسم و ابعاد آن
✔️ بخش دوم: تحلیل ایران در نسبت با سکولاریسم
بخش اول:
تبارشناسی سکولاریسم، روایت پیچیده‌ای از مناقشه‌ی تاریخی در مناسبات میان دین، دولت، جامعه و انسان مدرن است. مفهومی که ریشه در قرون وسطی دارد و با مفاهیمی چون عصر روشنگری و انقلاب فرانسه گره خورده است.
🔻 برای فهم سکولاریسم، باید چهار وضعیت، و یا محل منازعه و چالش را از هم تفکیک کرد:
الف) چالش در نسبت میان دین و دولت
ب) چالش در نسبت میان دین و جامعه‌ی مدرن
ج) چالش در نسبت میان دین و عرصه‌ی خصوصی
د) چالش در نسبت میان دین و انسان مدرن
گرچه چهار ساحت پیش‌گفته با یک‌دیگر ارتباط وسیع دارند و در عمل، تمایز آن‌ها دشوار است، اما از باب فهم فرایند سکولاریسم، نیاز داریم که هر یک را به‌نحو مجزا مورد واکاوی قرار دهیم.
✅ به‌نحو کلی، سکولاریسم را می‌توان عقب‌نشینی دین (به منزله‌ی پروسه‌ای تاریخی) و عقب نشاندن دین (به‌عنوان پروژه‌ای سیاسی) از چهار موضع خود تلقی کرد. به‌تعبیر دیگر، با چهار سنخ سکولاریسم و در نهایت با چهار نوع عقب‌نشینی دین، مواجه هستیم.
🔻 صورت‌بندی چهارگانهی سکولاریسم عبارت اند از:
❗️۱. سکولاریسم اجتماعی
"ژان پل ویلم" در کتاب جامعه‌شناسی ادیان، بر این نکته تاکید می‌کند که "سکولاریزاسیون" در ابتدا مفهومی بوده‌است برای اشاره به "تصرف اموال و دارایی‌های کلیسا توسط قدرت مدنی". متفکرانی چون "پیتربرگر" با بسط کاربردی و معنایی این مفهوم، سکولاریزه شدن را به‌عنوان جریانی معرفی می‌کنند "که از آن طریق، بخش‌هایی از جامعه و فرهنگ از اقتدار نهادها و سمبول‌های دینی خارج می‌شوند."
در سکولاریسم اجتماعی، در پروسه‌ای عقلانی(به تعبیر ماکس وبر)، نهادها، مؤسسات، آداب ، فرهنگ و اعمال اجتماعی را از امر دین مستقل می‌کنند. به‌تعبیر "برایان ویلسون"، سکولاریسم، جریانی است که از آن طریق، نهادها، تفکرات، و آداب دینی، اهمیت اجتماعی خویش را از دست می‌دهند". نکته‌ی حائز اهمیت "ویلسون"، در توجه به اهمیت و اعتبار اجتماعی دین و نه اهمیت فردی دین است. در این معنا،، اهمیت و ارزش اجتماعی و نیز اثربخشی و حضور دین در مناسبات اجتماعی رو به کاهش می‌نهد و یا از دست می‌رود.
در یک جامعه‌ی سکولار، دین به‌صورت حاشیه‌ای باقی می‌ماند و مناسبات و تنظیمات اجتماعی طی قراردادی اجتماعی و بدون حضور دین، به‌سامان می‌گردد. در این نوع سکولاریسم، دین، مرجعیت پیشین خود را از دست می‌دهد.
برخی نتایج سکولاریسم اجتماعی و فرهنگی عبارت است از: تغییر سبک زندگی، تغییر پوشش، کاهش جمعیت در مساجد و عبادت‌گاه‌ها، کاهش مناسک و آیین‌های جمعی دینی، بالا رفتن سن ازدواج، مشروعیت یافتن سبک‌های زندگی غیرسنتی و گسترش نسبی‌گرایی. دین به حاشیه‌ی زیست‌بوم فردی رانده می‌شود و مردم برای تصمیم‌گیری‌های کلان سیاسی یا حقوقی، نیازی به روحانی نمی‌بینند، نه به این دلیل که قانون منع کرده، بلکه به این دلیل که حس می‌کنند دین به کار زندگی روزمره‌شان نمی‌آید.
🔻سکولاریسم اجتماعی دو صورت دارد:
➖الف) سکولاریسم ملایم و مصالحه‌جو:
سکولاریسم در نتیجه‌ی تحولات اجتماعی و به‌نحو پروسه‌ای تاریخی رخ می‌دهد. این گونه سکولاریسم، صورتی ملایم دارد که در آن، دین در پس‌زمینه‌ی اجتماعی باقی می‌ماند و امکان بروز و ظهور آشکار دارد. اما نهادهای دینی، بر اثر تحولاتی چون شهرنشینی، صنعتی شدن، افزایش سطح سواد و افزایش سطح تماس با سایر فرهنگ‌ها و شیوه‌های زیست متفاوت، قدرت و اهمیت اجتماعی خود را به‌نحو معناداری از دست می‌دهد، اما لزوماً با آن دشمنی ندارد.
در این‌جا بحث بر سر نهادهای رسمی و ساختارهای قانونی نیست؛ بحث بر سر این است که آیا مردم برای ازدواج، طلاق، کسب‌وکار، تفریح، هنر و حتی امیدواری به آینده، همچنان اول به‌سراغ متون دینی می‌روند یا به‌سراغ علم و عقل و خوشایند جمعی؟
➖ب) اما صورت دوم، سکولاریته ستیزه‌جو و مهاجم است که در یک پروژه‌ی از قبل اندیشیده و برنامه‌ریزی شده، دین را از عرصه اجتماعی برمی‌چیند، مانند انقلاب فرانسه.
در سکولاریسم ملایم، دولت، بی‌طرف می‌ماند تا شهروندان آزادانه، دین خود را در فضای عمومی ابراز کنند. حتی نمادهای دینی در مدارس یا مجسمه‌های مذهبی در پارک‌ها مجاز است. دولت از دین حمایت نمی‌کند، ولی با آن دشمنی نیز ندارد. دولت خنثی است. قانون به نفع دین یا علیه دین وضع نمی‌شود؛ دولت فقط مراقب است که حقوق هیچ‌یک از شهروندان، با هر اعتقاد و دین و مرامی که دارند، تضییع نشود.
اما در سکولاریسم افراطی، یا لائیسیته‌ی مدل فرانسه، دولت برای حفظ هویت ملی یکپارچه، دین را کاملاً به حوزه‌ی خصوصی (خانه و عبادتگاه) تبعید می‌کند. برای مثال، در مدارس دولتی فرانسه، پوشیدن هر گونه نماد مذهبی آشکار (مانند روسری یا کِیپا) ممنوع است. دولت، فعال و مداخله‌گر است. برای تضمین بی‌دینی در فضاهای رسمی، قوانین سلبی (نه‌گویی) وضع می‌کند. "ژان پل ویلم" البته لائیسیته فرانسوی را یک استثنا معرفی می‌کند. به تعبیری دیگر، از نظر "ویلم"، سکولاریسم اجتماعی افراطی، فقط یک نمونه دارد و آن هم فرانسه است.
✅ سکولاریسم اجتماعی افراطی، یعنی عقب نشاندن دین از ساحت جامعه به ساحت کاملا شخصی، و حتی گاهی به‌نحوی که امر شخصی‌ای که مشاهده ناپذیر نباشد. یعنی نباید از نمادها و سمبل‌های دینی در عرصه‌ی عمومی که مشاهده‌پذیر است، استفاده کرد. این را می‌توان به سکوت واداشتن دین و نامریی کردن آن تلقی نمود.
هدف سکولاریسم افراطی، "نامرئی‌سازی دین" در عرصه‌ی عمومی است.
در نتیجه، دین تبدیل به یک "راز خصوصی" می‌شود که نباید در ملأ عام فاش شود.
نوع دوم، سکولاریسم سیاسی است که از نوع اول متفاوت است.
❗️۲. سکولاریسم سیاسی
گاهی منظور ما از از سکولاریسم، نه کاهش اهمیت اجتماعی دین، بلکه مشخصا جدایی "دولت" از "نهاد دین" است. که از آن، به‌عنوان جدایی دین از سیاست یاد می‌کنند. در واقع در ایده‌ی سیاسی از سکولاریسم، این پیش‌فرض "انجیلی" وجود دارد که
"کار قیصر را به قیصر و کار خدا را به خدا "باید سپرد.
در این ایده، نوعی تفکیک دوگانه میان گستره‌ی وظایف و تکالیف نهاد سیاست و نهاد دین وجود دارد.
در این نوع سکولاریسم، تمایزیابی دوگانه‌ای شکل می‌گیرد که در نهایت، امر مدیریت دنیا را به عقل جمعی و قرارداد اجتماعی، و امر دین را به سنت و حوزه‌ی خصوصی محول می‌کند.
✅ در سکولاریسم سیاسی، عرصه‌ی قانون‌گزاری، دولت و اداره‌ی امور شهروندان، بدون ارجاع به کتب مقدس، سنت دینی و شیوه‌های زیست دینی تمهید می‌گردد. به سخن دیگر، مشروعیت قوانین، نه از وحی، که با رأی و خواست مردم تامین می‌شود. نهادهای حکومتی (مثل دادگاه‌ها، وزارتخانه‌ها و مدارس دولتی)، از سیطره‌ی نهادهای دینی تفکیک شده و از دخالت دین در اعمال قدرت جلوگیری می‌شود.
در واقع، سکولاریسم سیاسی، تدبیر حکومتی، بدون اتکا به دین، برای مدیریت جامعه است. هم‌چنین مشروعیت قدرت و باید و نبایدهای حقوقی و سیاسی، نه از منبع دین، که بر اساس خرد جمعی و شهود اجتماعی تامین می‌شود. قلمرو اختیارات و وظایف حاکمیت سیاسی، صرفا و مطلقا ناظر به امر دنیایی تعیین می‌گردد. "رستگاری اخروی" شهروندان به خودشان واگذار شده و دولت، صرفا تامین امنیت، رفاه، خدمات اجتماعی و حل و فصل مسائل زندگی اجتماعی را به عهده می‌گیرد و از تعیین حدود و ثغور "جاده‌ی رستگاری" و یا تعیین یک زندگی خوب، خودداری می‌کند.
✅ خلاصه آن‌که در سکولاریسم سیاسی، قوانین زمینی از قوانین آسمانی، به‌صورت نهادی تفکیک می‌گردد و دغدغه‌ی حکومت سکولار، صرفا به امور دنیا محدود می‌شود.
در سکولاریسم سیاسی، دین از عرصه‌ی قدرت، عقب‌نشینی می‌کند و به مناسبات اجتماعی و روابط آدمیان، از طریق همزیستی با آنان می‌پردازد..
❗️۳. سکولاریسم عرصه‌ی خصوصی.
نتیجه‌ی سکولاریسم اجتماعی، دین به گروه‌ها، اجتماعات غیررسمی و خانوادهها و نیز روابط بین فردی عقب‌نشینی می‌کند.
اما آیا این عقب‌نشینی، دین را به آرامش و ثبات می‌رساند؟
در سومین چهره‌ی سکولاریسم، بعضا وضعیت حادی پیش می‌آید که حضور دین حتی در گروه‌های دوستی و خانوادهها و روابط بین فردی، به چالش کشیده می‌شود و در تنگنا قرار می‌گیرد. البته نه آن‌گونه که در ساحت عمومی و رفتار نظام سیاسی قابل مشاهده است؛ بلکه به‌عنوان مثال، در خانواده، جمع دوستان، هم‌نشینی‌ها، و ارتباطات میان فردی، تظاهر به دینداری و یا عمل به شعائر دینی با تمسخر و استهزا و یا موانع جدی‌تر همراه می‌شود. به سخن دیگر، اعضا گروه‌های کوچک و ارتباطات میان فردی، مجال دین را از افراد می‌گیرند و با استفاده از فشارهایی مانند دوری گزیدن از افراد، طرد آن‌ها و یا اخراج آن‌ها از گروه و به سردی گراییدن ارتباط، مانع کنش دینی می‌شوند.
✅ این گونه از سکولاریسم، در تجربه‌ی تاریخی، در دو‌گونه نظام سیاسی قابل شناسایی است:
اولا نظام‌های تندخویی مانند نظام‌های مارکسیستی که جامعه را از نمادها و سمبل‌ها و نشانه‌های دینی منع می‌کردند.
نمونه‌ی تاریخی چنین نظامی، "انور خوجه" در آلبانی است که در ۱۹۶۷ رسماً برگزاری هرگونه مراسم مذهبی، حتی در خانه را ممنوع و برای آن، مجازات تعیین کرد.
دومین نمونه، به‌نحو عجیبی در دیگر سوی مخالف نظام‌های الحادی قرار دارد و آن نظام سیاسی ایران است. حکومتی که نام و چهره‌ای دینی دارد و ساختارهای حقوقی و رسمی خود را با شرع و احکام دینی وفق می‌دهد. اما در یک پارادوکس آشکار، نه‌تنها تلاش‌هایش برای وصول به اهداف سه‌گانه‌‌ی پیش‌گفته، به نتیجه‌ی دلخواه نرسیده است که هرچه بیشتر تلاش می‌کند، جامعه، گروه‌های اجتماعی و خانوادهها، از دین فاصله‌ی بیش‌تری می‌گیرند. به‌سخن دیگر، نه‌تنها جامعه و خانوادهها دینی‌تر نشدند که امروزه این پرسش و دغدغه به‌نحو جدی در باره‌ی وضعیت دینداری بخش قابل توجهی از جوانان مطرح گردیده است.
سکولاریسم فلسفی، برخلاف سه نوع پیشین که به تمهیدات زندگی و تنظیم مناسبات این دنیایی در ساحت فردی و جمعی مربوط می‌شود، یک نوع جهان‌بینی درباره‌ی ماهیت حقیقت و زندگی انسان است که در آن، امر متافیزیک و به‌ویژه، اعتقادات دینی غایب است.
✅ سکولاریسم فلسفی به این پرسش پاسخ می‌دهد که: آیا اساساً "حقیقت نهایی" از طریق وحی، قابل‌دسترس است یا فقط باید از عقل و علم یاری جست؟
در سکولاریسم فلسفی، دین، یک خطای معرفتی یا حداقل یک مرحله‌ی تکاملی در تاریخ بشر است (مانند نظریه‌ی آگوست کنت که معتقد بود بشر از مرحله‌ی الهی به متافیزیکی و سپس اثباتی می‌رسد). در این نگاه، انسان بالغ، برای توضیح، تفسیر و فهم جهان، نیازی به دین ندارد؛ همان‌گونه که برای سامان‌دهی زندگی دنیایی خویش، محتاج دین نیست.
در ذهن سکولار، دین، روایت معتبری از جهان نیست. هم‌چنین، توانایی لازم برای معنابخشی به زندگی را ندارد. این مرحله از سکولاریسم، دیگر "عقب‌راندن" نیست؛ ریشه‌کنی دین است.
➖ سکولاریسم فلسفی – وجودی، معمولاً به سوی ناتورالیسم (طبیعت‌گرایی) میل می‌کند؛ یعنی معتقد است که "هیچ موجود فراطبیعی‌ای وجود ندارد و هرچه هست، در چارچوب قوانین مادی طبیعت، قابل توضیح و فهم است."
🔻براساس صورت‌بندی چهارگانهی مورد بحث، می‌توان چهار نوع پرسش و دغدغه را از هم جدا کرد:
❗️۱. وقتی به حکومت دینی و یا غیر دینی می‌اندیشیم، مسئله‌ی ما سکولاریسم سیاسی و جدایی دین از قدرت است. (لایه‌ی نهادی و قدرت)
❗️۲. گاهی نگران کاهش دینداری در جامعه هستیم و دغدغه‌ی آینده را داریم که نسبت دین با جامعه چه می‌شود. پرسش‌هایی از این دست، به معنای آن است که به سکولاریسم اجتماعی می‌اندیشیم. (لایه‌ی عمومی و هنجاری)
۳. گاهی جریان دین در گروه‌های اجتماعی، فضاهای خصوصی و خانواده برای ما مهم می‌شود. در این زمان، با سکولاریسم گروه‌های اجتماعی مواجه هستیم. (لایه‌ی کنش‌های روزمره)
۴. و در نهایت، گاهی دینداری افراد را مورد واکاوی قرار می‌دهیم و از کاهش دینداری و یا الحاد پرسش می‌کنیم. در این‌جا مسئله‌ی ما، مسئله‌ی فلسفی است. (لایه‌ی هستی‌شناختی)
✔️ آن‌چه بیش از بقیه، مورد توجه جامعه و متفکران است، سکولاریسم سیاسی است. این توجه، ناشی از پیامدهای تلفیق دین و قدرت سیاسی است.
ممکن است کسانی خواهان جدایی دین از قدرت و حکومت باشند، اما با محروم کردن جامعه، اجتماعات از دین و یا سکولاریسم فلسفی سر ناسازگاری داشته باشند.
❓پرسش مهم این است که آیا حرکت از سطح سکولاریسم سیاسی، به سطح ذهنیت سکولار، یک روند طبیعی و اجتناب‌ناپذیر است؟
برخی جامعه‌شناسان(مانند استیو بروس)، معتقدند که سکولاریسم، افراط‌گرا و خود شتابنده است. یعنی به‌محض این‌که دین از سیاست عقب رانده شود، به‌مرور از جامعه، سپس از خانه و نهایتاً از ذهن هم بیرون رانده خواهد شد. و این، همان منطق مدرنیته است. اما برخی دیگر (مانند یورگن هابرماس) معتقدند که می‌توان در سطح اول یا دوم متوقف شد و جامعه‌ای داشت با "عقلانیت سکولار" در اداره‌ی شهر، اما افراد، خانوادهها، گروه‌های اجتماعی و حتی مناسبات در عرصه‌ی عمومی، می‌تواند بر یک "زندگی دینیِ پویا" ابتنا داشته باشد.