СОҢГЫ СОРАУ
Әйзәк Азимов(хикәя)
ИКЕНЧЕ КИСӘК
— Монда тагын бер мәсьәлә бар, — диде VJ-23X. — Күчеп йөрү өчен энергия дә кирәк. Бер галактикадан икенчесенә галактикалардагы кадәр кешеләрне күчерергә күпме кояш энергиясе берәмлеге кирәк булыр икән?
— Бик урынлы сорау. Кешелек хәзер үк ел саен ике кояш энергиясе берәмлеге сарыф итә.
— Аның күбесе әрәм була. Безнең Галактика үзе генә дә ел саен мең шундый берәмлек энергия чыгара, ә без аның икесен генә файдаланабыз.
— Килешәм. Ләкин энергияне йөз процент нәтиҗәлелек белән файдалансак та, ахыргы һәлакәтне бары тик кичектерә генә алачакбыз. Безнең энергиягә ихтыяҗ халык санына караганда да тизрәк, геометрик прогрессия буенча үсә. Димәк, галактикалар беткәнче үк энергиябез бетәчәк. Бик урынлы фикер. Бик тә урынлы.
— Алайса йолдызара газдан яңа йолдызлар ясарга туры киләчәк.
— Яки инде таралып беткән җылылыктанмы? — дип төрттерде MQ-17J.
— Бәлки, энтропияне кире юнәлешкә боруның берәр ысулы табылыр. Галактик АКтан сорарга кирәк.
VJ-23X моны җитди уйлап әйтмәде. Ләкин MQ-17J кесәсеннән АК белән элемтә җайланмасын чыгарды да өстәлгә куйды.
— Чынлап та сорап карыйсы килә, — диде ул. — Кайчан да булса кешелек бу мәсьәлә белән очрашачак бит.
Ул кечкенә җайланмасына җитди караш ташлады.
Бу яклары ике дюйм озынлыктагы кечкенә куб кына. Үзе аерым алганда әллә ни катлаулы нәрсә түгел. Ләкин һиперкиңлек аша бөтен кешелеккә хезмәт итүче бөек Галактик АК белән тоташкан. Шул элемтәне исәпкә алсаң, ул Галактик АКның аерылгысыз бер өлеше булып чыга.
MQ-17J үзенең үлемсез гомерендә кайчан да булса Галактик АКны күрерме икән дип уйланып алды.
Санак кечкенә генә аерым планетада урнашкан. Аның матдәсен көч нурларыннан үрелгән пәрәвез тотып тора. Ә борынгы зур молекуляр клапаннар урынына субмезон агымнары эшли.
Субэфир дәрәҗәсендәге бу катлаулы эшчәнлегенә карамастан, Галактик АКның киңлеге мең футка җитә.
MQ-17J кинәт элемтә җайланмасына сорау бирде:
— Энтропияне кайчан да булса кирегә борып буламы?
VJ-23X сискәнеп китте.
— Һәй, мин бит чынлап сорарсың дип әйтмәдем!
— Нигә?
— Энтропияне кирегә борып булмавын икебез дә беләбез. Төтен белән көлне яңадан агачка әйләндерә алмыйсың бит!
— Синең планетаңда агачлар бармы? — дип сорады MQ-17J.
Шул мизгелдә Галактик АКның тавышы яңгырады.
Ике ир дә шым булды.
Өстәлдәге кечкенә җайланмадан нечкә, гаҗәеп матур тавыш ишетелде:
МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.
— Күрдеңме! — диде VJ-23X.
Аннары алар яңадан Галактика Советына тапшырылачак хисап турында сөйләшергә керештеләр.
* * *
Зи Праймның аңы яңа Галактиканы иңләде. Ул анда таралып яткан сансыз йолдыз төркемнәрен әллә ни зур кызыксынусыз гына күзәтте.
Моңа кадәр бу Галактиканы күргәне юк. Кайчан да булса барлык галактикаларны да күрә алырмы икән?
Алар шулкадәр күп!
Һәрберсендә кешеләр яши. Ләкин кешеләрнең физик гәүдәләре хәзер авыр йөккә генә әверелеп бара. Кешелекнең чын асылы көннән-көн күбрәк менә монда, космик киңлекләрдә туплана.
Гәүдәләр түгел, аңнар!
Үлемсез тәннәр планеталарда калды. Алар гасырлар, меңьеллыклар дәвамында махсус саклау хәлендә ята. Кайчак физик эшчәнлек өчен уяналар, әмма мондый очраклар елдан-ел сирәгәя.
Яңа кешеләр дә бик аз туа. Алар гаять зур кешелек җәмгыятенә кушылалар, ләкин моның әллә ни әһәмияте юк. Галәмдә яңа кешеләр өчен урын да аз калып бара.
Зи Праймның уйларын чит бер аңның нечкә дулкыннары бүлдерде.
— Мин — Зи Прайм, — диде ул. — Ә син кем?
— Мин — Ди Саб Уан. Син кайсы Галактикадан?
— Без аны Галактика дип кенә атыйбыз. Ә сезнекен?
— Без дә шулай ук атыйбыз. Һәр кеше үз Галактикасын Галактика дип кенә йөртә. Башкача атауның мәгънәсе бармы?
— Дөрес. Бөтен галактикалар да бертөрле бит.
— Бөтенесе үк түгел. Аларның берсендә кешелек беренче тапкыр барлыкка килгән. Димәк, ул башкаларыннан аерылып тора.
— Кайсы Галактикада? — дип сорады Зи Прайм.
— Белмим. Ләкин Галәми АК моны белергә тиеш.
— Әйдә, аннан сорыйк. Кинәт үземә дә кызык булып китте.
Зи Праймның сиземләү мөмкинлекләре киңәйде. Хәзер аның күз алдында галактикалар үзләре дә кечерәеп, тагын да зуррак караңгы киңлектә сирәк таралган якты тузан бөртекләре кебек күренә башлады.
Йөзләрчә миллиард галактика!
Һәрберсендә үлемсез затлар яши. Аларның физик тәннәре үз урыннарында, ә аңнары иркенләп космик киңлекләр буйлап сәяхәт итә.
Шулай да аларның берсе башкаларыннан аерылып тора.
Нәкъ шул Галактика — кешелекнең башлангыч ватаны. Ерак үткәндә, бер заман, кешеләр бары тик шунда гына яшәгән.
Зи Праймның бу Галактиканы бик тә күрәсе килде.
— Галәми АК! — дип мөрәҗәгать итте ул. — Кешелек кайсы Галактикада барлыкка килгән?
Галәми АК сорауны ишетте.
Аның кабул итү җайланмалары һәр планетада, бөтен космик киңлектә урнашкан. Аларның һәрберсе һиперкиңлек аша ниндидер билгесез ноктага тоташкан. Галәми АК үзе шунда яшеренеп тора.
Зи Прайм Галәми АК урнашкан урынга аңы белән үтеп керә алган бер генә кешене белә. Ул кеше бары тик диаметры ике фут булган, күзне чагылдырырлык якты шар күрүен сөйләгән.
— Ничек инде шул кечкенә шар гына бөтен Галәми АК була алсын? — дип сораган Зи Прайм.
— Аның күпчелек өлеше һиперкиңлектә, — дигәннәр аңа. — Ә анда нинди кыяфәттә булуын күз алдына да китерә алмыйм.
Моны беркем дә күз алдына китерә алмый.
Зи Прайм яхшы белә: кешеләр Галәми АКлар төзүдә катнашкан заманнар күптән үткән. Хәзер һәр Галәми АК үзеннән соң киләчәк санакны үзе проектлый һәм төзи.
Миллион елга яки аннан да озаграк сузылган гомере дәвамында һәр санак яңадан-яңа мәгълүмат туплый. Шул мәгълүмат ярдәмендә ул үзеннән дә камилрәк, катлаулырак һәм куәтлерәк дәвамчысын төзи.
Аннары аның бөтен мәгълүматлары һәм үзенчәлекле аңы яңа санакка күчә, шунда кушылып югала.
Зи Праймның уйларын Галәми АК бүлдерде.
Ләкин ул сүзләр белән җавап бирмәде. Бары тик Зи Праймның аңын кирәкле юнәлешкә борды.
Зи Праймның аңы томанлы галактикалар диңгезенә таба юнәлде.
Аларның берсе якынайды, зурайды һәм аерым йолдызларга таркалды.
Чиксез ерактан килгәндәй тоелган, ләкин гаять ачык бер фикер яңгырады:
— МЕНӘ БУ — КЕШЕЛЕКНЕҢ ТУГАН ГАЛАКТИКАСЫ.
Ләкин бу Галактика да башкаларыннан берни белән аерылмый!
Зи Прайм күңелендә туган өметсезлекне басарга тырышты.
Аның белән бергә сәяхәт иткән Ди Саб Уан кинәт сорап куйды:
— Ә бу йолдызларның берсе кешелекнең беренче йолдызымы?
Галәми АК җавап бирде:
— КЕШЕЛЕКНЕҢ БЕРЕНЧЕ ЙОЛДЫЗЫ КАЙЧАНДЫР ЯКТЫ ШАРТЛАУ КИЧЕРГӘН. ХӘЗЕР УЛ — АК КӘРЛӘ ЙОЛДЫЗ.
— Ә анда яшәгән кешеләр үлгәнме? — дип сорады Зи Прайм, гаҗәпләнеп.
Галәми АК болай диде:
— АНДЫЙ ОЧРАКЛАРДА ЭШЛӘНГӘНЧӘ, АЛАРНЫҢ ФИЗИК ТӘННӘРЕ ӨЧЕН ВАКЫТЫНДА ЯҢА ДӨНЬЯ ТӨЗЕЛГӘН.
— Әйе, әлбәттә, — диде Зи Прайм.
Ләкин барыбер күңеленә авыр моңсулык тулды.
Ул аңын кешелекнең туган Галактикасыннан аерды. Галактика яңадан кечерәеп, сансыз якты нокталар арасында югалды.
Зи Праймның аны бүтән күрәсе килмәде.
— Нәрсә булды? — дип сорады Ди Саб Уан.
— Йолдызлар үлә. Безнең беренче йолдызыбыз инде үлгән.
— Аларның барысы да кайчан да булса үләргә тиеш бит. Ни гаҗәбе бар?
— Ләкин бөтен энергия беткәч, безнең тәннәребез дә ахыр чиктә үләчәк. Син дә, мин дә юкка чыгачакбыз.
— Моңа кадәр миллиардларча ел үтәчәк.
— Мин аның хәтта миллиардларча елдан соң да булуын теләмим!
Зи Прайм Галәми АКка мөрәҗәгать итте:
— Галәми АК! Йолдызларның сүнүен ничек туктатырга?
Ди Саб Уан көлеп куйды.
— Син бит энтропияне кире юнәлешкә бору юлын сорыйсың!
Галәми АК җавап бирде:
— МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН ӘЛЕ МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.
Зи Праймның аңы үз Галактикасына әйләнеп кайтты.
Ул Ди Саб Уан турында бүтән уйламады. Аның физик тәне Зи Праймнан триллион яктылык елы ераклыктагы галактикада сакланамы, әллә күрше йолдыз системасындамы — хәзер моның әһәмияте юк.
Зи Прайм кайгыга баткан хәлдә йолдызара киңлектәге водородны җыя башлады.
Ул шушы газдан үзенә кечкенә генә йолдыз төзергә ниятләде.
Әгәр бөтен йолдызлар кайчан да булса үләргә тиеш икән, һәрхәлдә, әлегә яңаларын булдырып була.
* * *
Кешелек үзе белән үзе киңәшләште.
Чөнки ниндидер мәгънәдә Кешелек хәзер бердәм аңга әверелгән.
Ул картаймый торган триллионнарның триллионнарча триллионы кадәр тәннәрдән тора. Һәр тән үз урынында, тыныч һәм бозылмыйча саклана.
Аларның һәркайсын камил автоматлар карый. Бу автоматлар да мәңгелек диярлек, аларга да тузу янамый.
Ә барлык кешеләрнең аңнары бер-берсенә иркен кушыла, алар арасындагы чикләр юкка чыга.
Кешелек әйтте:
— Галәм үлә.
Ул сүнә барган галактикаларга күз салды.
Гаять зур йолдызлар күптән юкка чыккан. Алар үз энергияләрен артык тиз сарыф иткәннәр һәм иң ерак үткәндә үк сүнгәннәр.
Хәзер йолдызларның күбесе ак кәрләләргә әйләнгән. Алар да акрынлап сүнүгә таба бара.
Йолдызара тузаннан яңа йолдызлар барлыкка килгән. Кайберләрен табигать үзе тудырган, икенчеләрен Кешелек төзегән.
Ләкин алар да сүнә.
Әлбәттә, ак кәрлә йолдызларны бер-берсенә бәрелдереп, бәрелештән бүленеп чыккан гаять зур энергия исәбенә яңа йолдызлар төзергә мөмкин. Ләкин мең ак кәрлә юк ителгәндә, бары тик бер генә яңа йолдыз туа.
Һәм ул да кайчан да булса сүнәчәк.
Кешелек әйтте:
— Космик АК күрсәтмәләре буенча бик сакчыл тотсак, Галәмдә әле калган энергия миллиардларча елга җитәчәк.
Аннары Кешелек дәвам итте:
— Ләкин ахыр чиктә барысы да бетәчәк. Энергияне никадәр генә сакчыл файдалансак та, никадәр генә озакка сузсак та, бер тапкыр сарыф ителгән энергия кире кайтмый. Энтропия мәңгегә үзенең иң югары дәрәҗәсенә таба артачак.
Кешелек әйтте:
— Энтропияне кире юнәлешкә борып булмыймыни? Әйдәгез, Космик АКтан сорыйк.
Космик АК аларның барысын да чолгап алган.
Ләкин ул гадәти киңлектә урнашмаган. Аның бер генә кисәге дә космоста түгел.
Ул һиперкиңлектә яши һәм матдә дә, энергия дә булмаган ниндидер нәрсәдән тора.
Космик АКның зурлыгы һәм табигате турындагы сораулар хәзер Кешелек аңлый алырлык мәгънәсен югалткан.
— Космик АК, — диде Кешелек, — энтропияне ничек кирегә борырга мөмкин?
Космик АК җавап бирде:
— МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН ӘЛЕ МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.
— Өстәмә мәгълүмат җый, — диде Кешелек.
Космик АК җавап бирде:
— МИН ШУЛАЙ ЭШЛӘЯЧӘКМЕН. МИН ИНДЕ ЙӨЗ МИЛЛИАРД ЕЛ БУЕ МОНЫ ЭШЛИМ. БУ СОРАУНЫ МИҢА ҺӘМ МИННӘН АЛДАГЫ САНАКЛАРГА КҮП ТАПКЫР БИРДЕЛӘР. ЛӘКИН БАРЛЫК ҖЫЕЛГАН МӘГЪЛҮМАТ ӘЛЕ ҺАМАН ҖИТМИ.
Кешелек сорады:
— Кайчан да булса мәгълүмат җитәрлек дәрәҗәдә тупланырмы? Әллә бу мәсьәләне бернинди шартларда да хәл итеп булмыймы?
Космик АК җавап бирде:
— БАРЛЫК МӨМКИН БУЛГАН ШАРТЛАРДА ДА ХӘЛ ИТЕП БУЛМЫЙ ТОРГАН МӘСЬӘЛӘ ЮК.
— Ә бу сорауга җавап бирү өчен кайчан җитәрлек мәгълүмат туплаячаксың?
Космик АК җавап бирде:
— МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН ӘЛЕ МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.
— Бу мәсьәләне өйрәнүеңне дәвам итәчәксеңме? — дип сорады Кешелек.
— ӘЙЕ.
Кешелек әйтте:
— Без көтәрбез.
* * *
Йолдызлар һәм галактикалар бер-бер артлы сүнде.
Ун триллион ел дәвамында энергия акрынлап кимеде, һәм космик киңлекне караңгылык басты.
Кешеләр берәм-берәм АК белән кушыла башладылар.
Һәр физик тән үзенең аерым аңын югалтты. Ләкин ниндидер сәер рәвештә бу югалту түгел, киресенчә, яңа нәрсәгә ирешү булды.
Ниһаять, Кешелекнең соңгы аңы гына калды.
Ул АК белән кушылыр алдыннан туктап, Галәмгә күз салды.
Киңлектә соңгы бер караңгы йолдызның калдыкларыннан башка бернәрсә дә юк диярлек. Бары тик гаять сирәк таралган матдә генә очрый. Аның кисәкчәләре сүнеп барган җылылыкның соңгы калдыклары тәэсирендә тәртипсез хәрәкәт итәләр.
Температура чиксез әкренлек белән абсолют нульгә якынлаша.
Кешелек әйтте:
— АК, бу ахырмы? Бу тәртипсезлекне яңадан Галәмгә әйләндереп булмыймы? Барысын да яңадан торгызып булмыймы?
АК җавап бирде:
— МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН ӘЛЕ МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.
Шуннан соң Кешелекнең соңгы аңы да АК белән кушылды.
Хәзер бары тик АК гына калды.
Ул да һиперкиңлектә генә яши.
Матдә һәм энергия юкка чыкты.
Алар белән бергә киңлек тә, вакыт та бетте.
АКның яшәвен дәвам итүенең бердәнбер сәбәбе — әле җавапсыз калган соңгы сорау.
Ун триллион ел элек, ярымисерек бер санак хезмәткәре үзеннән күпкә гади машинага шушы сорауны биргән. Ул борынгы санак белән хәзерге АК арасындагы аерма, кеше белән бөтен Кешелек арасындагы аермадан да зуррак.
Шул заманнан бирле АК бу сорауга җавап эзли.
Башка барлык сорауларга җавап табылган.
Ләкин соңгы сорауга җавап бирмичә, АК үз аңын сүндерә алмый.
Җыярга мөмкин булган бөтен мәгълүмат тупланып беткән.
Инде яңа мәгълүмат алырлык бернәрсә дә калмаган.
Шулай да тупланган мәгълүматны әле тулысынча чагыштырып, тикшереп, бер-берсе белән мөмкин булган барлык бәйләнешләргә куеп карарга кирәк.
АК шул эшкә кереште.
Күпме вакыт үткәнен әйтеп булмый, чөнки вакыт үзе инде юк.
Һәм, ниһаять, АК энтропияне кире юнәлешкә бору ысулын тапты.
Ләкин хәзер бу җавапны җиткерерлек бер генә кеше дә калмаган.
Моның әһәмияте юк.
Чөнки җавапны сүзләр белән аңлату урынына, аны гамәлдә күрсәтергә мөмкин.
Шул рәвешле бу мәсьәлә дә хәл ителәчәк.
АК моны ничек яхшырак башкарырга икәнен уйлады.
Моның өчен дә вакытсыз бер ара узды.
Ул һәр адымны җентекләп исәпләде, кирәкле программаны төзеде.
АКның аңы кайчандыр Галәм булган бөтен нәрсәне үз эченә алды.
Хәзер анда бары тик тәртипсезлек — Хаос кына хөкем сөрә.
АК шул Хаос өстендә уйланып торды.
Барысын да эзлекле рәвештә, адым саен башкарырга кирәк.
Һәм АК әйтте:
— ЯКТЫЛЫК БУЛСЫН!
Һәм яктылык булды.