СОҢГЫ СОРАУ

(хикәя)

БЕРЕНЧЕ КИСӘК

Фәнни-фантастик хикәя. Татарча тәрҗемә.

Соңгы сорау беренче тапкыр 2061 елның 21 маенда, кешелек тарихында яңа, якты чор башланган көннәрдә бирелде. Ул чакта бу сорауны әллә ни җитди кабул итмәделәр. Барысы да ике кешенең эчемлек өстәле артында биш долларга бәхәсләшүеннән башланды.

Бу хәл менә ничек булды.

Александр Әдәлл белән Бертрам Лупов Мультивакның иң тугры хезмәткәрләре булып саналалар. Алар гигант санакның салкын, черт-черт иткән, утлары җемелдәп торган гаять зур өслеге артында ниләр яшеренгәнен кеше аңлый алырлык дәрәҗәдә яхшы беләләр. Һәрхәлдә, аларның реле һәм электр чылбырларының гомуми төзелеше турында азмы-күпме күзаллаулары бар. Әмма бу система күптән инде шулкадәр катлауланган ки, бер генә кеше дә аның бөтен төзелешен тулысынча аңлап бетерә алмый.

Мультивак үз-үзен көйләү һәм хаталарын мөстәкыйль төзәтү сәләтенә ия. Башкача мөмкин дә түгел: бер кеше дә аны җитәрлек тизлектә һәм төгәллектә көйли алмас иде. Шуңа күрә Әдәлл белән Лупов бу гаять зур машинаны бары тик гомуми күзәтү астында тоталар. Ләкин кеше булдыра алганның иң яхшысы да нәкъ шул. Алар санакка мәгълүмат кертәләр, сорауларны аңа аңлаешлы рәвешкә китерәләр һәм алынган җавапларны кешеләр теленә күчерәләр.

Әлбәттә, алар да, үзләре кебек башка хезмәткәрләр дә Мультивак казанышлары белән горурланырга тулы хаклы.

 Дистәләрчә ел дәвамында Мультивак космик кәраблар проектларга һәм аларның очу юлларын исәпләргә булышты. Нәтиҗәдә кешелек Айга, Марска һәм Чулпан йолдызына барып җитте. Ләкин аннан ераграк очу өчен Җирнең чикле байлыклары җитми башлады. Ерак сәяхәтләр гаять күп энергия таләп итә.

 Кешеләр күмер белән уранны елдан-ел нәтиҗәлерәк файдаланырга өйрәнделәр, әмма аларның да хәстәре чиксез түгел.

 Шул арада Мультивак катлаулырак сорауларга җавап бирерлек дәрәҗәдә үсеш алды. Һәм, ниһаять, 2061 елның 14 маенда моңарчы теориядә генә булган нәрсә чынга ашты.

 Кояш энергиясен бөтен Җир күләмендә турыдан-туры җыеп, саклап, үзгәртеп һәм файдаланып була башлады.

 Җирдә күмер яндыру да, уран төшләрен таркату да туктатылды. Бөтен планета бер үк вакытта яңа энергия чыганагына тоташтырылды. Бу энергия Айга кадәрге араның яртысында Җир тирәли әйләнеп йөрүче, диаметры бер миль булган кечкенә станциядән килә.

 Хәзер Җирнең бөтен энергия ихтыяҗын күзгә күренмәс Кояш нурлары тәэмин итә.

 Җиде көн үтсә дә, бу бөек казанышның даны сүрелмәде.

 Ниһаять, Әдәлл белән Лупов туктаусыз оештырылган рәсми тантаналардан качып котылдылар. Алар беркем дә эзләп килмәслек тыныч урынга — Мультивакның җир астындагы буш торган бүлмәләренә төшеп киттеләр.

 Монда гаять зур санакның җир астына күмелгән өлешләре күренеп тора. Мультивак, үз иркенә куелып, тыныч кына эшли: мәгълүматларны тәртипкә сала, канәгать тавыш белән акрын гына черт-черт итә. Хәтта аның да ял итәргә хакы бар, һәм ике хезмәткәр моны яхшы аңлый.

 Алар башта санакны бөтенләй борчырга җыенмыйлар.

 Үзләре белән бер шешә эчемлек алып килгәннәр. Хәзер аларның бердәнбер теләге — тыныч кына утыру, сөйләшү һәм ял итү.

 — Уйлап карасаң, бу бит искиткеч нәрсә! — диде Әдәлл.

 Аның киң йөзендә арыганлык эзләре күренә. Ул стаканындагы эчемлеген пыяла таякчык белән акрын гына болгатты, боз кисәкләренең бер-берсенә бәрелеп әйләнүен күзәтте.

 — Кирәк булган кадәр энергияне бушка алабыз! Теләсәк, бөтен Җирне пычрак сыек тимер тамчысына кадәр эретерлек энергия бар, ә шуңа сарыф иткән кадәрен хәтта сизми дә калачакбыз. Күпме кирәк — шулкадәр энергия! Мәңгегә, мәңгегә, мәңгегә!

 Лупов башын кыйшайтты. Берәрсенә каршы төшәргә теләгәндә, ул һәрвакыт шулай итә. Ә хәзер каршы киләсе бик тә килә, чөнки боз белән стаканнарны күтәреп килгән кеше нәкъ менә ул.

 — Мәңгегә түгел, — диде Лупов.

 — Әй, шайтан алгыры! Мәңгегә диярлек инде! Кояш сүнгәнче, Берт!

 — Бу мәңгелек түгел.

— Ярый алайса! Миллиардларча ел. Ун миллиард ел, бәлки. Хәзер канәгатьме?

 Лупов сирәгәя башлаган чәчләре арасыннан бармакларын йөртеп алды. Әйтерсең лә башында әле чәч калганмы-юкмы икәнен тикшерә. Аннары эчемлегеннән аз гына йотты.

 — Ун миллиард ел да мәңгелек түгел.

 — Ләкин безнең гомергә җитәчәк бит!

 — Күмер белән уран да безнең гомергә җитәр иде.

 — Ярый, ләкин хәзер һәр космик кәрабны Кояш станциясенә тоташтыра алабыз. Ул Плутонга миллион тапкыр барып кайтачак һәм ягулык турында бөтенләй борчылмаячак. Күмер яки уран белән моны эшләп булмый. Ышанмасаң, Мультивактан сора!

 — Мультивактан сорап торырга кирәкми. Мин моны үзем дә беләм.

 — Алайса Мультивакның казанышларын кимсетмә! — дип кызды Әдәлл. — Ул үз эшен менә дигән башкарды!

 — Кем башкармады ди соң? Мин бары тик Кояшның мәңге янмаячагын әйтәм. Бары шул гына! Ярый, ун миллиард елга куркыныч юк. Ә аннары нишләрбез?

 Лупов бераз калтыранган бармагын иптәшенә төбәде.

 — Һәм башка Кояшка күчәрбез дип кенә әйтә күрмә!

 Бераз тынлык урнашты.

 Әдәлл ара-тирә генә стаканын иреннәренә китерде. Луповның күзләре акрынлап йомылды. Икесе дә ял итте.

 Кинәт Лупов күзләрен ачып җибәрде.

 — Син бит үзебезнең Кояш сүнгәч, башкасына күчәрбез дип уйлыйсың, шулаймы?

— Мин бернәрсә дә уйламыйм.

 — Уйлыйсың! Синең бөтен бәлаң — мантыйк белән дус түгелсең. Бер мәзәктәге кешене хәтерләтәсең. Көтмәгәндә яңгыр башлангач, ул агачлыкка йөгереп кергән дә бер агач астына сыенган. Бер дә борчылмый икән: бу агач чыланса, икенчесе астына күчәрмен, ди!

 — Аңладым, — диде Әдәлл. — Кычкырма. Кояш сүнгәндә, башка йолдызлар да сүнәчәк.

 — Нәкъ шулай! — дип мыгырданды Лупов. — Бөтенесенең дә башы булган. Кайчандыр ниндидер беренчел космик шартлау булган. Аның нәрсә икәнен кем белсен! Ләкин ахыры да булачак. Бөтен йолдызларның энергиясе бетәчәк. Кайберләре тизрәк сүнә, икенчеләре озаграк яна. Гигант йолдызлар йөз миллион ел да яши алмый. Кояш ун миллиард елга җитәр. Ә кәрлә йолдызлар, бәлки, ике йөз миллиард ел да янар. Ләкин триллион ел үткәч, барысы да караңгылыкка чумачак. Энтропия үзенең иң югары дәрәҗәсенә кадәр артырга тиеш. Менә шул!

 — Энтропия турында мин дә беләм! — диде Әдәлл, горурланып.

 — Беләсең, имеш!

 — Син белгән кадәр беләм!

 — Алайса бар нәрсәнең дә кайчан да булса бетәчәген аңлыйсыңдыр!

 — Ярый. Кем моңа каршы килә?

 — Син үзең, аңгыра! Энергиябез мәңгегә җитәчәк, дидең. «Мәңгегә» дип әйттең!

Хәзер каршы төшү чираты Әдәллгә җитте.

 — Бәлки, кайчан да булса барысын яңадан торгыза алырбыз, — диде ул.

 — Беркайчан да!

 — Нигә? Кайчан да булса мөмкин булыр.

 — Беркайчан да!

 — Мультивактан сора.

 — Үзең сора! Батырлыгың җитсә, сорап кара. Биш долларга бәхәсләшәм: бу мөмкин түгел!

 Әдәлл инде шактый исерек, шуңа күрә мондый эшкә алынырга әзер. Ләкин шул ук вакытта санакка дөрес сорау бирерлек дәрәҗәдә аек акылын да саклаган.

 Ул кирәкле символлар белән гамәлләрне кулланып, соравын төзеде.

 Кеше теленә күчерсәң, сорау болай яңгырар иде:

 Кешелек кайчан да булса, өстәмә энергия сарыф итмичә, хәтта картлыктан бөтенләй сүнгән Кояшны да яңадан яшь һәм тулы көчле хәленә кайтара алырмы?

 Яки моны гадирәк итеп тә әйтеп була:

 Галәмдәге энтропиянең гомуми күләмен ничек итеп нык киметергә мөмкин?

 Мультивак кинәт тынып калды.

 Утларының акрын җемелдәве тукталды. Ерактагы релеларның черт-черт иткән тавышлары да ишетелми башлады.

 Куркуга төшкән ике техник инде сулышларын тотып тора алмый башлаганда гына, Мультивакка тоташтырылган телетайп кинәт эшләп китте.

 Кәгазьдә биш сүздән торган җавап пәйда булды:

 МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.

 — Бәхәс исәпләнми, — дип пышылдады Лупов.

 Алар ашыгып чыгып киттеләр.

 Икенче иртәдә икесенең дә башлары чатнап авырта, авызлары мамык белән тулгандай кипкән.

 Ә төнлә булган вакыйганы инде бөтенләй онытканнар.

 * * *

 Джерродд, Джерродина һәм аларның ике кызы — Беренче Джерродетта белән Икенче Джерродетта — күзәтү экранындагы йолдызлы күренешнең үзгәрүен карап тордылар.

 Кәраб һиперкиңлектән чыгу белән, вакыт агышы сизелмәгән бу сәяхәт тәмамланды. Экрандагы тигез таралган йолдызлар урынына уртада бер якты түгәрәк пәйда булды. Ул мәрмәр шарчыгы зурлыгында гына күренә.

 — Бу — Х-23, — диде Джерродд ышаныч белән.

 Ул нечкә кулларын аркасына кушырды. Бармакларын шулкадәр кысты ки, буыннары агарып чыкты.

 Ике кыз да гомерләрендә беренче тапкыр һиперкиңлек аша сәяхәт итә. Һиперкиңлеккә күчкәндә бөтен гәүдәң эчке ягы белән тышка әйләнгәндәй тоела. Бу сәер тойгы кызларны шаккатырды, әмма алар көлүләрен тыярга тырышып, әниләре тирәсендә чабышып йөри башладылар.

 — Без Х-23кә килеп җиттек! Без Х-23кә килеп җиттек! Без...

 — Тынычланыгыз, балалар! — дип кырыс кына әйтте Джерродина. Аннары иренә борылды: — Син ышанасыңмы, Джерродд?

 — Ничек ышанмыйсың инде? — диде Джерродд.

 Ул түшәм астындагы зур металл калкулыкка карап алды. Тышкы яктан бернинди билгеләре булмаган бу калын металл корылма бүлмәнең бөтен озынлыгына сузылган, ике очы да диварлар аша үтеп югалган. Ул кәрабның үзе кадәр озын.

 Джерродд бу металл корылма турында әллә ни күп белми. Аның исеме — Микровак.

 Теләсәң, аңа сорау бирә аласың. Сорау бирмәсәң дә, аның үз эше бар: кәрабны алдан билгеләнгән урынга алып бару, Галактика өлешләрендәге энергия станцияләреннән куәт алу һәм һиперкиңлеккә сикерешләр өчен кирәкле тигезләмәләрне исәпләү.

 Джерродд белән гаиләсенә исә бары тик көтәргә һәм кәрабның уңайлы торак бүлмәләрендә яшәргә генә кала.

 Кайчандыр кемдер Джерроддка «Микровак» сүзендәге «ак» иҗегенең борынгы инглиз телендә «автоматик санак» дигәнне аңлатуын сөйләгән. Ләкин ул хәтта моны да оныта язган.

 Джерродина күзләрен экраннан алмый. Аның күзләре яшьләнде.

 — Нишләтим инде үземне... Җирне калдырып китү күңелемә бик авыр тия.

 — Нигә алай, Ходай хакы? — дип гаҗәпләнде Джерродд. — Җирдә безнең бернәрсәбез дә юк бит. Ә Х-23тә бөтен нәрсәбез булачак. Син анда ялгыз калмыйсың. Беренче булып барып урнашучылардан да түгелбез. Ул планетада инде миллионнан артык кеше яши. Ходай күрсәтмәсен, безнең оныкларның оныкларына яңа дөньялар эзләргә туры киләчәк, чөнки ул вакытка Х-23тә дә кеше артык күп булачак.

 Ул бераз уйланып торды да өстәде:

 — Кешелек шулай тиз үрчегәндә, санакларның йолдызара сәяхәт мәсьәләсен чишүе зур бәхет булды.

 — Беләм, беләм, — диде Джерродина, моңсу гына.

 — Безнең Микровак — дөньядагы иң яхшы Микровак! — дип белдерде Беренче Джерродетта.

 — Мин дә шулай уйлыйм, — диде әтисе, кызның чәчен тузгытып.

 Үз Микровагың булу — күңелле нәрсә. Джерродд нәкъ шушы чорда тууына шатланды.

 Әтисе яшь чакта санаклар йөз квадрат миль җирне биләп торган гаять зур машиналар булган. Һәр планетага бер генә шундый санак туры килгән. Аларны Планетар АК дип йөрткәннәр.

 Мең ел буе бу санаклар зурайганнан-зурайган. Аннары кинәт зур алгарыш булган: транзисторларны молекуляр клапаннар алыштырган. Нәтиҗәдә хәтта иң зур Планетар АКны да космик кәраб күләменең яртысына гына сыешлы итеп ясый алганнар.

 Үз Микровагы турында уйлаганда, Джерродд һәрвакыт рухланып китә.

 Аның шәхси санагы кайчандыр Кояш энергиясен буйсындырган борынгы, гади Мультивактан күп тапкырга катлаулырак. Өстәвенә, һиперкиңлектә сәяхәт итү мәсьәләсен беренче булып хәл иткән, йолдызларга юл ачкан Җирнең иң зур Планетар АКсыннан да әллә ни калышмый.

 — Никадәр йолдыз, никадәр планета... — дип көрсенде Джерродина, үз уйларына бирелеп. — Безнең кебек гаиләләр яңа планеталарга мәңге күчеп йөрерләр, ахрысы.

 — Мәңгегә түгел, — дип елмайды Джерродд. — Кайчан да булса бу да тукталачак. Ләкин аңа кадәр әле миллиардларча ел үтәчәк. Күп миллиардлар. Йолдызлар да мәңге янмый бит. Энтропия арта бара.

 — Әти, нәрсә ул энтропия? — дип нечкә тавыш белән сорады Икенче Джерродетта.

 — Энтропия, кызым, Галәмнең әкренләп көчсезләнү дәрәҗәсен аңлата торган сүз. Һәр нәрсәнең көче бетә бит. Үзеңнең кечкенә сөйләшә торган роботыңны хәтерлисеңме?

 — Ә йолдызларга да, роботтагы кебек, яңа энергия чыганагы куеп булмыймы?

 — Йолдызлар үзләре энергия чыганагы бит, кызым. Алар беткәч, яңаларын куярга бернәрсә дә калмый.

 Беренче Джерродетта шунда ук елап җибәрде.

 — Юк, әти! Алай итмә! Йолдызларның сүнүенә юл куйма!

 — Менә нәрсә эшләдең инде син! — дип пышылдады Джерродина, ачуы килеп.

 — Аларның шулай куркуларын каян белергә иде? — дип пышылдап җавап кайтарды Джерродд.

 — Микровактан сора! — дип үкседе Беренче Джерродетта. — Аннан йолдызларны яңадан ничек кабызырга икәнен сора!

 — Сора инде, — диде Джерродина. — Балалар тынычланырлар.

 Бу арада Икенче Джерродетта да еларга җыена башлады.

 Джерродд иңбашларын сикертте.

 — Ярый, ярый, кызларым. Микровактан сорармын. Борчылмагыз, ул безгә җавап бирер.

 Ул Микровакка сорау юллады һәм тиз генә:

 — Җавапны кәгазьгә чыгар, — дип өстәде.

 Санак нечкә целлюлоза тасмасына җавап бастырды.

 Джерродд тасманы учына алды да күңелле тавыш белән әйтте:

 — Менә күрдегезме! Микровак әйтә: вакыты җиткәч, ул барысын да җайга салачак. Шуңа күрә борчылмагыз!

 — Ә хәзер, балалар, йокларга вакыт, — диде Джерродина. — Тиздән яңа йортыбызга килеп җитәрбез.

 Джерродд тасманы юк итәр алдыннан андагы сүзләрне тагын бер кат укыды:

 МӘГЪНӘЛЕ ҖАВАП ӨЧЕН МӘГЪЛҮМАТ ҖИТМИ.

 Ул иңбашларын гына сикертте дә күзәтү экранына борылды.

 Х-23 инде якында.

 * * *

 Ламет планетасыннан VJ-23X Галактиканың кечерәйтелгән өч үлчәмле картасына текәлде. Картадагы чиксез караңгылыкка карап торгач, ул сорап куйды:

 — Без бу мәсьәләгә шулкадәр әһәмият биреп, үзебезне көлкегә калдырмыйбызмы икән?

 Никрон планетасыннан MQ-17J башын селкеде.

 — Мин алай уйламыйм. Хәзерге киңәю тизлеге сакланса, биш елдан Галактикада бөтен буш урыннар да тулыр. Моны үзең дә беләсең.

 Аларның икесенә дә егерме яшь тирәсе: озын буйлы, төз гәүдәле, камил кыяфәтле ир-атлар.

 — Шулай да, — диде VJ-23X, — Галактика Советына өметсезлек тулы хисап җибәрергә кыенсынам.

 — Мин башка төрле хисап турында уйламас та идем, — дип җавап кайтарды MQ-17J. — Аларны бераз селкетергә кирәк. Уятырга кирәк!

 VJ-23X көрсенде.

 — Галәм чиксез бит. Анда безне көткән йөз миллиард галактика бар. Бәлки, тагын да күбрәктер.

 — Йөз миллиард — чиксезлек түгел. Өстәвенә, бу сан елдан-ел кечерәя. Уйлап кара! Егерме мең ел элек кешелек беренче тапкыр йолдыз энергиясен файдалану мәсьәләсен хәл итте. Берничә гасырдан йолдызара очышлар мөмкин булды. Бер кечкенә дөньяны кешеләр белән тутырыр өчен миллион ел кирәк булды, ә Галактиканың калган өлешен тутыру өчен нибары унбиш мең ел җитте. Хәзер халык саны ун ел саен ике тапкырга арта...

 VJ-23X аның сүзен бүлдерде:

 — Моның өчен үлемсезлеккә рәхмәт әйтә алабыз.

 — Ярый, үлемсезлек бар, һәм без моны исәпкә алырга тиеш. Аның начар яклары да барлыгын таныйм. Галактик АК безнең өчен бик күп мәсьәләне хәл итте. Ләкин картлык белән үлемне җиңеп, үзенең башка барлык чишелешләрен дә файдасыз итте.

 — Шулай да син үз гомереңнән баш тартырга җыенмыйсыңдыр бит?

 — Юк, әлбәттә! — дип кырт кисте MQ-17J.

 Аннары йомшаграк тавыш белән өстәде:

 — Әлегә юк. Мин әле карт түгел. Ә сиңа ничә яшь?

 — Ике йөз егерме өч. Ә сиңа?

 — Миңа әле ике йөз дә тулмаган. Ярый, сүземә кире кайтыйк. Халык саны ун ел саен ике тапкырга арта. Бу Галактиканы тутыргач, ун ел эчендә икенчесен тутырабыз. Тагын ун елдан тагын ике галактика тулачак. Киләсе ун елда — тагын дүрт. Йөз елдан мең галактика тулыр. Мең елдан — миллион. Ун мең елдан — безгә билгеле бөтен Галәм. Ә аннары?
Икенче кисәкне укы