РЎЗА ТУТМАСЛИККА РУХСАТЛИЛАР
Ўта қари шахс рўза тутишдан ожиз бўлса, оғзини очади ва хар бир тутмаган куни учун бир мискинга садақаи фитр миқдорида таом беради. Кейин рўза тутишга қодир бўлиб қолса, қазосини тутади. Хомиладор эмизикли аёл ўзи ва боласига зарар етишидан қўрқса, бемор хасталиги зиёда бўлишидан
қўрқса ва мусофир (хам) оғизларини очадилар ва фидясиз қазо қиладилар. Зарар қилмаса, сафарда рўза тутган афзал. Ибн Аббос розияллоху анхумодан ривоят қилинади: «Ва у(рўза) ни қийналиб тутадиганларга бир мискин таомини бериш» ояти қари чол ва қари кампирга тегишли рухсатдир. Икковлари рўзани қийналиб тутурлар. Улар оғизларини очиб, хар бир кун ўрнига бир мискинга таом берурлар. Хомиладор ва эмизикли аёллар қачонки қўрқсалар, оғизларини очурлар». Абу Довуд ва Бухорий ривоят қилишган.
Бухорийнинг лафзида: «Ибн Аббос: «Бу оят мансух эмас, балки қари чол ва кампир учундир. Улар рўза тутишга қодир эмас. Бас, хар бир кун ўрнига бир мискинни таомлантирурлар», - деди», дейилган. Маълумки, Исломда инсонни тоқатидан ташкари ишга таклиф қилиш йўқ. Жумладан, рўза масаласида хам. Шу маънода, Аллох, таоло ўта қариб қолганлари туфайли рўза тутса қийналиб қоладиган чол ва кампирларга рўза тутмасликка рухсат берган.
Бу хақда «Бакара» сурасида оятлар келган. Биз ўрганаёттан ривоятда улуғ сахобий Абдуллох, ибн Аббос розиялоху анху ана шу ояти кариманинг хукмини тушунтириб бермоқдалар. Мазкур оятта кўра, ўта қари чол-кампирларга рўза тутмасликка рухсат бор ва рўзаси тутилмаган хар бир кун эвазига бир мискинга таом берсалар мумкин.
Баъзи кишилар ўзлари соғ бўлсалар хам, ёшлари катталиги туфайли, рўза тутсалар қийналадиган бўлиб қоладилар. Ана ўшандай кишилар хам рўза тутмасалар мумкин. Рўзанинг ўрнига фидя берадилар.
«Фидя»нинг луғавий маъноси, «фидо қилиш» бўлиб, шариат хукмига кўра, маълум бир нарсанинг ўрнига мол сарфлаш «фидя бериш» дейилади. Қариликлари туфайли рўза тута олмайдиганлар учун фидя беришнинг жорий қилиниши бежиз эмас. Унда мискинларнинг манфаати билан бирга ўша рўза тута олмаган кишиларнинг ибодатни адо эта олмаганлари учун афсус- надоматларини енгиллатиш хам бор. Бу ривоятда қари чол ва кампирлар хукмига хомиладор ва эмизикли аёллар хам қушилиши, агар улар ёш болалари соғлигига зарар етишидан қурқсалар, оғизларини очиб юришлари мумкинлиги хакида хам сўз кетмокда.Хомиладор ва эмизикли аёллар ўзлари ва болаларигазарар етишидан қурқсалар, рўзани очиб юборишларига рухсат бор. Бунга хамма бир овоздан иттифок қилган.
Аммо Ханафий мазхаби буйича, мазкур тоифадаги аёллар рўзанинг қазосини тутадилар. Бу мазхаб уламоларининг ўзларига яраша хужжат ва далиллари бор. Қари чол ва кампирларнинг фидя бериш билан кифояланишларига рухсат этилгани уларнинг кейинчалик хам рўза тутолмасликлари эътиборидандир. Чунки, улар борган сари қариб заифлашиб бораверадилар. Уларнинг қайтиб ёшариб, рўза тутишларидан умид йуқ.
Хомиладор ва эмизикли аёллар эса, вақтинчалик беморга ўхшайдилар. Хомилани туғиб, болани кўкракдан ажраттандан сўнг яна рўзани тутиш имконига эга бўладилар. Бир йилда бир келадиган рўзани қазо қилиб тутиш осондир.
Бемор ва мусофирларнинг рухсатлари Қурьони Карим оятларида зикр қилинган. Аллох, таоло «Бақара» сурасида: «Сиздан ким у ойда хозир бўлса, рўзасини тутсин. Ким бемор ёки сафарда бўлса, бас, саноғини бошқа кунлардан тутадир. Аллох сизларга ентилликни хохлайди ва сизларга қийинликни хохламас», деган («Бақара» сураси, 185-оят). Тузалишидан умид бор бемор киши Рамазон кунлари бемор бўлса ёки бир киши Рамазон кунлари сафарга чиққан бўлса, ўша кунлари рўза тутмай, кейин имкон бўлганда, тутмаган кунлари саноғича қазо рўза тутишига асосий далил мана шу ояти каримадир.
Шунинг учун, бемор киши, агар рўза тутса беморлиги зиёда бўлиб кетадиган ёки тузалиши ортга суриладиган бўлса, Рамазон ойида бемалол рўза тутмай юриши мумкин. Аллох, таоло беморлиги туфайли унга рухсат берган.Шунингдек, Рамазони шариф кунлари сафарга чиққан одам хам рўза тутмаслиги мумкин. Сафардан қайтгандан кейин Рамазоннинг қолган кунлари бўлса, уларни тутаверади. Рамазондан кейин эса, сафарда неча кун тутмаган бўлса, ўшанча кун қазосини тутиб беради.
Мусофир учун, сафарда ортиқча кийинчилик бўлмаса, рўза тутгани тутмаганидан кўра афзалдир. Чунки, Аллох, таоло мусофирларга рўза тутмасликка рухсат берган оятнинг охирида «рўза тутмоқларингиз сизлар учун яхширокдир», деган.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, рўза тутишга узрли бўлганлар қуйидагилардир:
1. Ўта қари кишилар.
2.Хомиладор аёллар.
3.Эмизикли аёллар.
4.Мусофирлар.
5.Беморлар.
Уламоларимиз яна қуйидаги тоифаларни хам узрлиларга қўшганлар:
6. Очлик ва чанқоқ оқибатида холдан тойганлар. Ўта каттиқ очлик ёки чанқоқ оқибатида халок бўлиш даражасига келган, ақлига ёки бирор аъзосига шикаст етиши хавфи туғилган киши хам рўза тутишдан узрли хисобланади. У хам кейин қазосини тутиб беради. Чунки, Аллох, таоло «Ва ўзингизни қулингиз ила халокатга отманг», деган.
7. Мажбурланган шахс.
Бировни ўлдириш ёки аъзоларидан бирини ишдан чиқариш ила тахдид солиб рўзасини очишга мажбурланса, у хам узрли хисобланади. Қазосини кейин тутиб беради. Аёл кишининг номусига тегилса хам қазосини тутиб беради.
Иби Аббосдан ривоят қилинади:«Пайғамбар соллаллоху алайхи васаллам:
«Албатта, Аллох менинг умматимдан хатони, унутилган ва мажбур қилинган нарсани кечиргандир», - дедилар». Ибн Можа ривоят қилган.
Бир одамни бошқалар қўрқитиб ёки куч ишлатиб мажбуран гунох, ишни қилдирса, мажбур қолган одамга гунох, бўлмайди. Мажбур қилувчилар эса гунохкори азим бўладилар. Мажбур қилиб рўзасини очтириш, намоз ўқитмаслик, дийнга қарши гапларни айттириш ва бошқалар шунга киради.
Шу билан бирга, мажбурлаш мажбур қилинаётган одамнинг жонига ёки бирор аъзосига тахдид солиши шарт. Бу даражада бўлмаган мажбурлаш гунох ишни қилаверишга йул очмайди. Фақат ўлим хавфи ёки танасидаги аъзоларидан бирининг йуқ бўлиши, майиб бўлиши хавфигина шаръий эътибордаги мажбурлаш хисобланади.
8. Машаққатли касб эгаси.
Агар касбини тарк этса куни ўтмайдиган бўлса ва рўза тутганда касбини қила олмай қоладиган бўлса, узрли хисобланади. Бу тоифага новой, темирчи ва кон ишчилари кабилар киради. Улар сахарликни қилиб рўзани ният қиладилар. Иш давомида холлари чатоқ бўлиб қолса, рўзани очиб, кейин қазосини тутадилар. Агар бемор тузалганидан, мусофир муқим бўлганидан кейин бир муддат яшаб ўлса, меросхўри қазо қилган миқдорича фидя беради. Агар оз яшаб ўлса, соғ ва муқим бўлган кунлари миқдорича фидя беради. Бунинг учун васият шартдир.
Бемор тузалганидан, мусофир муқим бўлганидан кейин рухсат билан тутмаган рўзасини тутиши керак эди. Аммо «кейнроқ тутарман» деган хаёл билан юриб, уни тутишидан олдин ўлиб қолди. Агар унинг яшаган кунлари рўзани қазо қилган кунларича ёки ундан кўп бўлса, меросхўри қазо қилган миқдорича фидя беради. Аммо у қазо қилган кунларидан оз яшаб туриб ўлган бўлса, меросхўри унинг соғ ва муқим бўлган кунлари миқдорича фидя беради.Меросхўр мазкур фидяни бериши учун маййит ўлишидан олдин бу хақда васият қилган бўлиши шарт. Агар васият қилмаса, меросхўрга фидя бериш лозим бўлмайди.
Васиятга амал қилиш учдан бирдан бўлади. Яни, мазкур шахс ўлаётиб «Тута олмаган рўзамнинг фидяси берилсин» деган васиятни қилган бўлса, фидя у меросга колдирган молнинг учдан биридан берилади. Агар фидянинг миқдори мероснинг учдан биридан кўп бўлса, ортганини меросхўрлар бермасликка хақлилар.
Хар бир қазо қилинган намознинг фидяси бир кунлик рўзанинг фидяси миқдорича. Киши ўлимидан олдинги беморлигида баъзи намозларини ўқий олмаган бўлса, ўша қазо килинган намозларга хам меросхўрлари фидя беришлари мумкин. Ана ушанда қазо қилинган бир вақт намоз учун бир кунлик рўзага берилган фидя микдорида фидя берилади.
Бировнинг ўрнига бошқанинг қилган ибодати ўтмайди.
Яъни, ўлган кишининг қазо намоз ва рўзалари ўрнига унинг меросхўрлари намоз ўқиб, рўза тутишлари жоиз эмас. Имом Насаий қилган ривоятда Ибн Аббос розияллоху анху: «Бир киши бошқа бир кишининг ўрнига рўза тутмайди. Бир киши бошқа кишининг ўрнига намоз ўқимайди. Лекин унинг номидан хар бир кун ўрнига буғдойдан таом беради», деган.Абдурраззоқ келтирган ривоятда Ибн Умар розияллоху анху:
«Биров хеч қачон бировнинг ўрнига намоз хам ўқимайди, рўза хам тутмайди. Аммо қиладиган бўлсанг, садақа қилгин ёки хадя қилгин», деган.
Имом Термизий Ибн Умар розияллоху анхудан ривоят қилади.
«Расулуллох соллаллоху алайхи васаллам қазо рўзаси бўла туриб вафот этан киши хакида: «Унинг номидан хар бир кун ўрнига бир мискинга таом берилсин», - дедилар. Нафл рўзани бошлагандан кейин охиригача тутиш лозим бўлади. Илло, рўза тутиш ман қилинган кунлар бундан мустасно. Шунинг учун, нафл рўзани очиб юборган одам унинг қазосини тутиши вожиб бўлади.
Оиша розияллоху анходан ривоят қилинади:
«Менга ва Хафсага таом хадя қилинди. Икковимиз рўзадор эдик. Бас, оғзимизни очиб юбордик. Сўнгра Расулуллох соллаллоху алайхи васаллам кирдилар ва биз у зотга:
«Эй, Аллохнинг Расули, бизга хадя қилинувди. Иштахамиз келиб оғзимизни очиб юбордик», - дедик.Шунда Расулуллох соллаллоху алайхи васаллам:
«Икковингизга хеч нарса бўлмайди. Унинг ўрнига бошқа куни рўза тутиб қуйинглар», - дедилар». Абу Довуд, Термизий ва Молик ривоят қилган.
Рўза тутиш ман қилинган кунлар - рўза хайити куни, қурбон хайти куни ва ундан кейинги уч кун, хаммаси бўлиб беш кун.
Мазкур кунларда рўза тутиш ман қилинган. Шунинг учун, у кунларда тутилган рўзани хам очиб юбориш керак бўлади. Бинобарин, уша очиб юборилган нафл рўзанинг қазоси тутилмайди.
Мазкур кунларда назр рқза тутса бўлади. Лекин уни очиб юбориб, кейин қазосини тутади. Агар тутаверса, рўзаси рўза бўлади.
Назр рўза тутиш мазкур кунарда рўза тутмаслик хақидаги нахйулардан истисно қилингандир. Нафл рўза тутувчи зиёфат узри ила рўзасини очса, бўлади. Кейин қазосини тутади.
Оиша розияллоху анходан ривоят қилинади:
«Пайнамбар соллаллоху алайхи васаллам бир куни олдимизга кириб: «Хузурингизда бирор нарса борми?» - дедилар.
«йўқ», - дедик.
«Ундоқ бўлса, мен рўзадорман», - дедилар.
Сўнгра бошқа бир куни олдимизга келган эдилар, «Эй, Аллохнинг Расули, бизга хийс хадя қилинди», - дедик.
«Қани, менга кўрсатчи, рўза ният қилган эдим», - дедилар ва ундан едилар».Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.
Мусофир муқим бўлган, хайзли аёл пок бўлган, ёш бола балоғатга етган ва кофир мусулмон бўлган куни куннинг қолган вақтида ўзини тияди. Охирги иккиси қазо тутмайди.
Яъни, Рамазонда куннинг бир бўлаги ўтгандан сўнг мусофир сафардан қайтиб келса, хайз кўриб турган аёлнинг хайзи тўхтаса, ёш бола балоғатга етса ёки кофир исломни қабул қилса, буларнинг хаммаси куннинг қолган қисмида худди рўзадордек бўлиб, емай-ичмай юради.
Балоғатга етган ёш бола ва янги мусулмон бўлган одамга ўша куннинг қазосини тутиш лозим бўлмайди.
Муқим сафарга чиқса, ўша куннинг рўзасини охирига етказади. Агар очиб юборса, унга каффорот лозим бўлмайди. Ўз юртида яшаб турган шахс рўза тутса ва куннинг маълум қисми ўтганидан кейин сафарга чиқса, рўзасини сафарда бўлса хам охирига етказади. Мабодо, «Мусофир бўлдим» деган фикр ила ўша куннинг рўзасини очиб юборса, қазосини тутади. Аммо каффорот бермайди.
Ойнинг хаммасида мажнун бўлишлик рўзани соқит қилади. Баъзисида эмас. Бир Рамазон ойи тўлиқ мажнун бўлса, унга рўза тутиш фарз бўлмайди. Аммо Рамазон ойининг баъзи кунлари мажнун бўлиб, қолган кунлари соғайиб қолса, соғ кунларининг адосини, жинни бўлган кунларининг қазосини тутади.
Агар бир неча кун хушидан кетиб ётган бўлса, ўша кунларнинг қазосини тутади. Илло, ниятини қилган кунни тутмайди. Чунки, ўша кунги рўзаси ўз ўрнида адо бўлган хисобланади.
Manba Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf kifoya 2-qism (160-168-betlar)