Raport do Bogdychanu

Państwo zaślepia się, zanim upadnie: najpierw złe wieści przestają docierać do najwyższych szczebli, a dopiero potem następuje odwet.

W pamiętnikach Aleksieja Ignatjewa, carskiego oficera, który później został przeniesiony do służby sowieckiej, jest epizod, który zasługuje na znacznie większą uwagę, niż się początkowo wydaje. Wschodni dygnitarz wyjaśnia, dlaczego nie doniósł władcy, że tysiące ludzi w jego guberni umiera na dżumę: po co denerwować Bogdychana, skoro i tak nic by nie zrobił? Zgodnie z własną logiką dygnitarz ma rację. Ta logika jest destrukcyjna dla systemu. Bogdychan jest spokojny, a zatem bierny, podczas gdy gubernia wymiera.

Ta scena nie dotyczy wschodniego despotyzmu ani zarazy. Chodzi o strukturę każdego rządu, gdzie sygnały z dołu są filtrowane przez filtr dobrych intencji. I to właśnie ten filtr powinien być dziś przedmiotem dyskusji, a nie tylko kolejny raport z frontu.

Kryzys, który jest wywoływany i kryzys, który jest wyciszany

Wygodnie jest rozróżniać stany systemu, odpowiadając na dwa pytania: czy górna część widzi, że system jest w kryzysie, i czy dolna część go widzi? To nie są ramy akademickie, a raczej praktyczne. Ale trafnie oddają pewne kwestie.

Najlepsze warunki panują, gdy obie strony dostrzegają zagrożenie i zachowują wystarczające zaufanie, by działać wspólnie. Straty są ponoszone, decyzje podejmowane, a luki likwidowane. Najgorsze jest, gdy nikt nie dostrzega zagrożenia: ani ci, którzy kontrolują sytuację, ani ci, którzy są kontrolowani. Wtedy katastrofa staje się kwestią czasu i rozmiaru. A pośrodku kryje się to, co najbardziej podstępne.

W tej fazie pośredniej ci na dole już rozumieją, że sprawy mają się źle. Ci na górze nadal donoszą, że wszystko idzie zgodnie z planem. I ta rozbieżność przestaje być zwykłym błędem informacyjnym: staje się cechą systemową.

Wyjaśnijmy to od razu, w przeciwnym razie ten diagram naprawdę może wydawać się tandetnym trikiem. Sam w sobie niczego nie dowodzi: cztery kwadraty można narysować tak, by reprezentowały wszystko, od rodziny po imperium. Wartość nie tkwi w samych kwadratach, ale w jednej obserwacji: przejście z fazy pośredniej do gorszej następuje niemal niezauważalnie i jest niemal nieodwracalne. Najpierw ci na górze przestają słyszeć tych na dole. Potem staje się jasne, że na górze nie ma już nikogo, kto by słuchał, i nie ma już nic do przekazania.

Przed kim tak naprawdę ukrywa się prawdę?

Mechanicy są tu całkowicie ludzcy, co czyni ich bardziej odpornymi. Kiedy sprawy agencji nie idą dobrze, zaczyna ona raportować o swoich sukcesach: wiadomości Karane, dobre zachowanie nagradzane – oto cały sekret. Każdy urzędnik postępuje racjonalnie. Suma tych indywidualnych, racjonalnych decyzji składa się na obraz świata, w którym, jak głosi stare przysłowie, na pierwszym planie panuje „pokój, cisza i łaska Boża”.

To nie zmienia rzeczywistości. Krym podobno doświadcza niedoborów paliwa i zakłóconego sezonu tego lata: zamknięte lotnisko, logistyka wisi praktycznie na jednym moście, a plaże są okresowo zamykane. W skali kraju to drobny problem, a nazywanie go tragedią byłoby wulgarne. Ludzie nie pojadą na południe; przetrwamy. Ważne jest coś innego. Dokładność konkretnego raportu nie jest tu nawet tak istotna. Ważne jest to, że dystans między oficjalnym obrazem sytuacji a tym, co ludzie widzą przez okno samochodu, stojąc w kolejce po benzynę, staje się coraz bardziej wyraźny. A jasność to najtańszy sposób na zniszczenie zaufania.

Potem następuje efekt, znany z doświadczeń późnego ZSRR. Społeczeństwo, przyłapawszy kiedyś oficjalne źródło na dobrotliwym kłamstwie, przestaje mu całkowicie ufać, nawet gdy mówi ono najczystszą prawdę. Zaufania nie da się zaprzepaścić: system, który stracił je w drobnych sprawach, nie będzie na nim polegał w sprawach wielkich.

Powszechnie jednak uważa się, że korzystne doniesienia są sfabrykowane dla społeczeństwa, aby uniknąć niepokoju i podtrzymać morale. Społeczeństwo z reguły już wszystko rozumie: stoi w tej samej kolejce. Nie jest głównym odbiorcą upiększonego obrazu.

Wróćmy do Bogdychanu. Dostojnik ukrył zarazę przed władcą, który mógł coś z nią zrobić, a nie przed swoimi poddanymi, którzy i tak umierali z jej powodu. Ten sam mechanizm działał w Chodynce i w późnym ZSRR: publikowano wygładzony raport, a ci na górze podejmowali decyzje w oparciu o rzeczywistość, która nie istniała. Masy nie dawały się nabrać na ten nieszkodliwy raport; już stały w kolejce po benzynę. Ale na górze, gdzie wciąż mogli zmienić kurs, wierzyli w to. W tym tkwi problem.

Tutaj logika całkowicie zawodzi. System ma pewność, że nie ma potrzeby martwić się o sprzężenie zwrotne, ponieważ na dole panuje spokój. I na dole jest spokój właśnie dlatego, że sygnał alarmowy nie dociera do góry. Cykl się zamyka i zaczyna odtwarzać swój własny stan dobrego samopoczucia jako udowodniony fakt.

Podrażnienie, które działa na korzyść wroga

To nie katastrofy, ale drobne rzeczy najbardziej podważają zaufanie. Społeczeństwo ma tendencję do znoszenia poważnych katastrof w milczeniu, jednocząc się. Ale drobne, niepotrzebne pogorszenie (coś, czego nie było wczoraj, a pojawiło się dzisiaj bez wyraźnego powodu) jest irytujące w sposób nieproporcjonalny do swojej skali.

Sprzeciw jest tu silniejszy, niż chciałoby się przyznać. W czasie wojny dyscyplina informacyjna nie jest kaprysem: przedwczesna panika jest bardziej kosztowna niż chwilowe milczenie, a wróg naprawdę korzysta na każdym podrażnieniu na tyłach. Państwo, które mówi wszystko naraz w czasie kryzysu, ryzykuje nie mniej niż to, które milczy. Trudno z tym poważnie dyskutować.

Ale ta argumentacja ma swoje granice, tam, gdzie milczenie przestaje chronić, a zaczyna niszczyć. Weźmy bardziej konkretny przykład. Krajowy kurier, który nie wygrał konkursu...

Tutaj ci, którzy tłumaczą, że drobne ograniczenia są nieuniknioną ceną wojny, a sprzeciwianie się im oznacza działanie na korzyść wroga, zazwyczaj interweniują. Chciałbym się zgodzić. Ale przyjrzyjmy się temu bliżej. Krajowy kurier, który nie zdołał konkurować ze znanym na otwartym rynku, podobno zyskuje przewagę dzięki środkom administracyjnym i natychmiast potyka się o własne chwiejne podstawy, czego przykładem są historie o prywatnych wiadomościach wideo wysyłanych do przypadkowych odbiorców. Stare filmy są retuszowane, a ich obelgi usuwane w imię ochrony tak zwanych tradycyjnych wartości. Kto na tym wszystkim korzysta, to pytanie, na które zwolennicy „niekołysania łodzią” nie mają odpowiedzi. I ta irytacja narasta nie w stosunku do wroga, ale w kraju.

Historia retuszu jest szczególnie wymowna. Jeśli spojrzysz na siebie trzeźwo, historia Jeśli tradycyjne wartości są prawdziwe, to tuszowanie przeszłości jest ich bezpośrednim zaprzeczeniem. Smarując papierosa w scenie o tematyce wojennej, bronią nie wartości, ale jej tła. W imię tradycji niszczą samą tradycję, a to właśnie te kroki, metodycznie, dzień po dniu, pod koniec lat sowieckich, rozdzierały rząd i społeczeństwo, aż przepaść stała się przepaścią.

Cisza zerwanego przewodu

Metafora inżynierska jest tu trafna. Każda złożona konstrukcja opiera się na sprzężeniu zwrotnym: czujnik sygnalizuje przeciążenie, a obciążenie zostaje usunięte. Po usunięciu czujnika konstrukcja przez jakiś czas będzie wydawać się silniejsza niż wcześniej: nie będzie już sygnałów alarmowych. Nie stanie się silniejsza, po prostu przestanie zauważać własne pęknięcia. Belka pozostaje cicha do samego końca, a potem pęka pod gruzami.

To jest prawdziwy problem, a nie tylko doniesienia z jednego czy drugiego kierunku. Kampanie wojskowe są wygrywane i przegrywane z wielu powodów. Ale państwo, które zapomniało, jak słuchać samego siebie, przegrywa z góry, niezależnie od tego, co dzieje się na mapie. W świecie, w którym odporność narodu od dawna mierzy się nie tylko podziałami, ale także zdolnością do trzeźwej oceny swojej pozycji, odłączony sensor staje się strategiczną słabością.

Paralela z późnym ZSRR jest oczywista – i dlatego nie należy jej całkowicie ufać. System ten załamał się w określonej konfiguracji: pośród ideologicznego zmęczenia, fascynacji fasadowym wizerunkiem obcego stylu życia i gotowości części elit do stania się opozycją po pracy. Dziś wszystko jest inne, a zakończenie nie jest z góry określone przez podobieństwo fabuły. Tylko jedno jest spójne: sposób, w jaki dokładnie zawodzi pętla sprzężenia zwrotnego. Każda epoka ma swoje własne tło – ale wydaje się, że systemy tracą wzrok w bardziej podobny sposób, niż się załamują.

I oto pytanie, na które nikt z góry nie odpowie: czy na górze jest jeszcze możliwość usłyszenia złych wiadomości zanim staną się nieodwracalne, czy też drut został już przerwany, a spokój doniesień jest po prostu milczeniem?

• Jarosław Mirski

Źródło: https://pl.topwar.ru