RESTful API yohud REST-ning tamoyillariga qat'iy amal qilish

Ibragimov Diyorbek

RESTful API — bu REST tamoyillariga to‘liq amal qiladigan API bo‘lib, mijoz va server o‘rtasidagi o‘zaro aloqa uchun mo‘ljallangan samarali va oddiy interfeysdir. RESTful API lar HTTP protokoli orqali resurslarni boshqarishga imkon beradi. REST tamoyillariga to‘liq amal qilish uchun bir qator tamoyillar va qoidalar mavjud. Ushbu maqolada RESTful API tuzilishi, tamoyillari va unga qanday rioya qilish kerakligi haqida batafsil ma'lumot beraman.

RESTful API’ning asosiy tamoyillari

RESTful API yaratishda quyidagi tamoyillarga qat'iy rioya qilish lozim. Bu tamoyillar API ni yanada samarali, moslashuvchan va kengaytiriladigan qilishga yordam beradi.

1. Mijoz-server arxitekturasi

RESTful API mijoz-server (client-server) modeliga asoslanadi. Bu degani, mijoz faqat interfeysni (UI yoki boshqa tizimni) boshqaradi, server esa ma'lumotlarni saqlaydi va ularga kirishni boshqaradi.

Mijoz va server o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik bo‘lmasligi kerak:

Mijoz: Ma'lumotni olish uchun so‘rov yuboradi va server javobini ishlatadi.
Server: Faqatgina so‘rovlarni qabul qiladi, ularni qayta ishlaydi va javob yuboradi. Mijozning ichki holati yoki interfeysini bilmaydi.

Ushbu ajralish tizimning xavfsizligi va moslashuvchanligini oshiradi.

2. Stateless (holatni saqlamaslik)

RESTful API-da har bir so‘rov mustaqil va oldingi so‘rovlarga bog‘liq bo‘lmasligi kerak. Bu "stateless" tamoyili deb ataladi. Mijoz har safar so‘rov yuborganida, barcha kerakli ma'lumotlarni (masalan, autentifikatsiya tokeni) bir so‘rovda yuborishi kerak.

Misol: Agar foydalanuvchi mahsulotlar ro‘yxatini ko‘rishni istasa, u har safar token yoki ID bilan so‘rov yuboradi. So‘rov: GET /products
Header: Authorization: Bearer <token>

Bunda server mijozning avvalgi so‘rovi yoki uning holati haqida hech qanday ma'lumot saqlamaydi. Har bir so‘rov o‘zini o‘zi tushuntiradigan bo‘lishi kerak.

3. Resurslarni URL orqali identifikatsiyalash

RESTful API’ning asosiy tamoyillaridan biri shuki, barcha resurslar URL (Uniform Resource Locator) orqali aniq identifikatsiyalanadi. Har bir resurs o‘ziga xos URL ga ega bo‘lib, unda turli xil CRUD (Create, Read, Update, Delete) operatsiyalarni bajarish mumkin.

Masalan, foydalanuvchi resurslari quyidagicha URL’lar bilan boshqarilishi mumkin:

GET /users: Foydalanuvchilar ro‘yxatini olish.
GET /users/123: ID’si 123 bo‘lgan foydalanuvchini olish.
POST /users: Yangi foydalanuvchi yaratish.
PUT /users/123: ID’si 123 bo‘lgan foydalanuvchini yangilash.
DELETE /users/123: ID’si 123 bo‘lgan foydalanuvchini o‘chirish.

URL’lar resurslarni ifodalaydi va ular tushunarli bo‘lishi lozim.

4. HTTP metodlaridan to‘g‘ri foydalanish

RESTful API yaratishda HTTP metodlarini to‘g‘ri ishlatish juda muhim:

GET — resurslarni olish uchun ishlatiladi. U hech qachon resurslarni o‘zgartirmasligi kerak.
POST — yangi resurslar yaratish uchun ishlatiladi.
PUT — mavjud resurslarni yangilash uchun.
PATCH — resursni qisman yangilash uchun.
DELETE — resurslarni o‘chirish uchun ishlatiladi.

Misol: Agar mahsulotlar bilan ishlayotgan bo‘lsak:

GET /products: Barcha mahsulotlar ro‘yxatini olish.
POST /products: Yangi mahsulot yaratish.
PUT /products/123: ID’si 123 bo‘lgan mahsulotni yangilash.
DELETE /products/123: ID’si 123 bo‘lgan mahsulotni o‘chirish.

Bu tamoyillar resurslar bilan qanday ishlashni aniq belgilaydi va API tuzilishini osonlashtiradi.

5. Bir xil interfeys (Uniform Interface)

RESTful API’da barcha resurslarga bir xil interfeys orqali murojaat qilish lozim. Boshqacha aytganda, API’dan foydalanish qoidalari barqaror bo‘lishi kerak. Har bir so‘rovda resurslar bilan qanday ishlash aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Bu interfeyslarni boshqalar uchun ham tushunarli qiladi.

Masalan, foydalanuvchilar resurslari bilan ishlash har doim /users prefiksi orqali amalga oshiriladi va barcha so‘rovlar bir xil shaklda bo‘ladi:GET /users
POST /users
PUT /users/123

6. Layered System (qatlamli tizim)

RESTful API bir necha qatlamlardan iborat bo‘lishi mumkin. Bu server mijozga qanday qatlamlar orqali murojaat qilinishini bilmaydi, ya'ni mijoz uchun bu shaffof bo‘ladi. Har bir qatlamning asosiy roli o‘ziga xos vazifalarni bajarishdir (masalan, autentifikatsiya, loglash, keshlash).

Bu arxitektura xavfsizlikni oshirishga yordam beradi va API ni ko‘p bosqichli loyihalarda ishlatish imkonini beradi.

7. Keshlash (Caching)

RESTful API’da keshlash ma'lumotlarni tezkor olishga yordam beradi va tizim samaradorligini oshiradi. Har bir javobda keshlash uchun zarur bo‘lgan ma'lumotlarni yuborish kerak (masalan, HTTP header’lar orqali kesh boshqaruvi). Mijoz va server o‘rtasidagi ortiqcha so‘rovlarni kamaytirish uchun Cache-Control kabi header’lar yordamida resurslar keshlanadi.

Masalan, mahsulotlar ro‘yxatini olishda javobda quyidagi header bo‘lishi mumkin:Cache-Control: max-age=3600 (1 soatga keshlanadi).

8. Resurs holatini ko‘rsatish

Resurs holati aniq ko‘rsatilishi kerak. Masalan, foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tgan yoki o‘tmaganligini ko‘rsatish uchun status kodlar va JSON obyektlaridan foydalanish mumkin:

HTTP status kodi: Masalan, 200 (OK), 201 (Yaratildi), 404 (Topilmadi) kabi kodlar ishlatiladi.
Resurs holati: JSON formatida status berilishi mumkin

{
  "id": 123,
  "name": "John Doe",
  "status": "active"
}

RESTful API yaratishda e’tibor beriladigan jihatlar

RESTful API yaratishda quyidagi jihatlarga diqqat qilish kerak:

Qoidalarni to‘g‘ri tushunish va ularga qat'iy amal qilish: API dizayn qoidalariga rioya qilish API’ni samarali va moslashuvchan qiladi.
HTTP status kodlarini to‘g‘ri qo‘llash: Har bir javob mos status kodi bilan qaytarilishi kerak (200 — OK, 404 — topilmadi va hokazo).
Ma'lumot almashinuvi formati: JSON yoki XML kabi standart formatlardan foydalanish.
API xavfsizligi: Avtorizatsiya va autentifikatsiya mexanizmlarini to‘g‘ri joriy qilish.
Keshlashni to‘g‘ri tashkil qilish: Ma'lumotlarning tezkor qaytarilishi uchun kesh mexanizmlarini ishlatish.

Xulosa

RESTful API yaratishda yuqoridagi tamoyillarga qat'iy amal qilish muhimdir. Ushbu tamoyillar tizimni qulay boshqarish, kengaytirish va samarali ishlatishga yordam beradi. RESTful API ni to‘g‘ri tashkil qilish orqali siz foydalanuvchilarga tezkor, ishonchli va moslashuvchan xizmat taqdim etishingiz mumkin.