ایران کوانتومی - قسمت اول
پژوهشکده شیر و خورشیدمغز محاسباتی
چگونه ایران میتواند بدون پیمودن جاده ۵۰ ساله سیلیکون، به لیگ محاسبات جهان برسد؟
آیا میدانستید هر بار که یک سامانه بانکی تراکنشی ثبت میکند، یک دکل مخابراتی سیگنالی میفرستد یا سامانه پدافندی به رصد آسمان میپردازد، همه به قطعهای متکی هستند که ما حتی یک خط تولید آن را در کشور نداریم؟
آیا عاقلانه است کشوری که در سختترین نقطه جغرافیایی جهان ایستاده، قلب تپنده تمام سامانههایش را از کارخانههایی بخرد که کلید برق آنها در دست رقبای راهبردیاش قرار دارد؟
یک پرسش مهمتر وجود دارد: اگر همین فردا صبح ۱۰۰ میلیارد دلار پول نقد روی میز بگذاریم، آیا میتوانیم یک کارخانه تولید تراشه شبیه آنچه در تایوان یا آمریکا است بسازیم؟
پاسخ علم مهندسی و اقتصاد صریح است: خیر.
شاید این پاسخ در نگاه اول نگرانکننده به نظر برسد، اما در واقع بزرگترین فرصت تاریخی کشور ماست.
برای اینکه بفهمیم چرا نباید حتی یک دلار در مسیر ساخت پردازندههای معمولی هزینه کنیم و چگونه میتوانیم با یک جهش علمی هوشمندانه از کشورهای پیشرفته جلو بزنیم، باید بدانیم در پشتپرده صنعت تراشهسازی جهان چه میگذرد.
راز کارخانهای که هیچ کشوری نمیتواند از روی آن کپی کند
پردازندههای معمولی که امروز در گوشیها و کامپیوترها وجود دارند، روی صفحاتی از جنس سیلیسیم (سیلیکون) با ترانزیستورهایی ساخته میشوند که ابعاد آنها از ابعاد یک ویروس کوچکتر است. برای ساخت این مدارهای بسیار ریز، به دستگاهی به نام ماشین لیتوگرافی فرابنفش فرین (EUV) نیاز است.
این دستگاه یک معجزه مهندسی و انحصاری است: درون این دستگاه، در هر یک ثانیه، ۵۰ هزار قطره فلز قلع مذاب به داخل محفظه پرتاب میشود و همزمان یک لیزر قدرتمند در حال حرکت به این قطرات شلیک میکند تا آنها را به پلاسما تبدیل کرده و نوری با طول موج باریک تولید کند.
این نور توسط آینههایی هدایت میشود که صافترین سطوح ساختهشده به دست بشر هستند؛ آینههایی که اگر اندازه آنها را به وسعت کل کشور آلمان بزرگ کنیم، بزرگترین برجستگی روی آنها کمتر از یک میلیمتر خواهد بود.
تنها یک شرکت در کل کره زمین به نام ASML در هلند توان ساخت این دستگاه را دارد که بیش از ۵ هزار شرکت تأمینکننده در سراسر اروپا و آمریکا قطعات آن را میسازند.
قیمت هر دستگاه تکی بیش از ۲۰۰ میلیون دلار است.
حتی غولهای صنعتی دنیا با صرف بودجههای سرسامآور هنوز نتوانستهاند این سامانه را شبیهسازی کنند.
حال اگر ایران بخواهد از نقطه صفر این مسیر را برود، ۳۰ سال طول میکشد و دهها میلیارد دلار میبلعد.
دردناکتر اینکه وقتی ۳۰ سال دیگر به آن برسیم، این فناوری دیگر در دنیا استفاده نخواهد شد؛ چرا که ترانزیستورهای سیلیکونی به بنبست فیزیکی رسیدهاند.
وقتی مدارها بیش از حد به هم نزدیک میشوند، ذرات الکترون از در و دیوار ترانزیستور عبور میکنند (پدیده تونلزنی کوانتومی)، مدارها داغ میشوند و تراشه از کار میافتد.
به بیان ساده: قطار سیلیکون سنتی به انتهای ریل رسیده است.
استراتژی جهش قورباغهای؛ عبور از سیم مسی به سوی نور و اتم
یادتان هست سالها پیش برای داشتن تلفن در یک روستا، باید کیلومترها تیر چوبی کاشته میشد و سیمهای مسی کشیده میشد؟ اما در دورهای، نسلهای جدید با حذف سیم مسی، یکباره به دکلهای مخابراتی بیسیم و موبایل مجهز شدند.
به این استراتژی در علم اقتصاد و فناوری پیشرفت آسانسوری میگویند.
ما در حوزه پردازندهها دقیقاً در همین نقطه عطف تاریخی ایستادهایم.
به جای اینکه دنبالهرو مسیر سیلیکونی باشیم، باید مستقیماً به سراغ فناوریهایی برویم که کارتلهای بزرگ دنیا هنوز نتوانستهاند بر آنها انحصار مطلق ایجاد کنند و بر مبنای منابع و دانش بومی داخل کشور بنا شدهاند.
بیایید این دنیای شگفتانگیز را ساده و بیتعارف بررسی کنیم:
مسافران سرعت نور: پردازندههای فوتونیکی (نوری)
چرا گوشی یا لپتاپ شما هنگام اجرای بازی یا کارهای سنگین داغ میکند؟ چون در پردازندههای معمولی، الکترونها در هنگام حرکت در سیمهای مسی با مقاومت روبهرو میشوند و گرما تولید میکنند.
دانشمندان گفتند: چرا به جای الکترون از فوتون یا همان ذرات نور استفاده نکنیم؟
در یک پردازنده نوری، به جای جریان سیمکشی، پرتوهای نور لیزر از میان شیارهای میکروسکوپی (موجبرها) عبور میکنند.
وقتی دو پرتو نور به هم برخورد میکنند، بدون اینکه ذرهای گرما تولید شود، محاسبات پیچیده ریاضی و ضربهای ماتریسی در زمان پرواز نور یعنی در کسری از یک میلیاردم ثانیه انجام میگیرد.
- سرعت: بین هزار تا ده هزار برابر سریعتر از قویترین پردازندههای کامپیوتری کنونی دنیا.
- مصرف انرژی: تا صد برابر مصرف برق کمتر، بدون نیاز به فنهای سنگین خنککننده.
- شرایط کارکرد: در دمای معمولی اتاق کار میکند. نه نیازی به خنککنندههای عجیب دارد و نه نیازمند لیتوگرافی زیر ۵ نانومتر است؛ با خطوط تراشهسازی بسیار معمولی موجود هم ساخته میشود.
- کاربرد: چشم بینای سامانههای هوش مصنوعی، رادارها، دوربینهای سرعتسنج و هدایت هوشمند بدون تأخیر.
استادان حل مسائل پیچیده: پردازندههای کوانتومی
کامپیوترهای معمولی دنیا با زبان صفر و یک کار میکنند؛ یک کلید یا خاموش است یا روشن. اما در فیزیک کوانتوم پدیدهای به نام برهمنهی وجود دارد.
سکهای را تصور کنید: وقتی روی میز است یا خط است یا شیر. اما وقتی آن را در هوا میچرخانید، تا زمانی که فرود نیامده، همزمان هم خط است و هم شیر!
بیت کوانتومی (کیوبیت) دقیقاً همین است.
این ویژگی به پردازنده کوانتومی اجازه میدهد که به جای امتحان کردن تکتک راهحلها، تمام راهحلهای ممکن را به صورت همزمان بررسی کند.
- مسئلهای که قویترین ابرکامپیوترهای دنیا برای حل آن باید ۱۰ هزار سال زمان صرف کنند، یک کامپیوتر کوانتومی میتواند در چند دقیقه حل کند!
- کاربردها: مدیریت حرکت همزمان صدها پهپاد در میان آتش دشمن، ناوبری پرتابهها بدون نیاز به سیگنالهای ماهوارهای GPS که به راحتی قطع یا هک میشوند، و طراحی کاتالیستهایی که ناترازی گاز و بنزین کشور را رفع کنند.
حلکنندههای فوری: پردازندههای آنالوگ و دینامیکی
کامپیوترهای دیجیتال برای حل یک معادله پیچیده، آن را به میلیونها عملیات ساده تقسیم میکنند.
اما یک پردازنده آنالوگ شبیه یک ترازوی فیزیکی رفتار میکند؛ شما وزنهها را میگذارید و در یک لحظه عقربه روی عدد میایستد.
این تراشهها با قطعاتی به نام ممریستور ساخته میشوند و میتوانند نوسانات ناگهانی شبکه برق یا افت فشار خطوط لوله گاز در سرمای زمستان را در کسری از ثانیه پیشبینی و متعادل کنند، پیش از آنکه کل کشور با خاموشی مواجه شود.
این سامانهها بسیار ارزانتر هستند و با امکانات الکترونیکی داخل کشور قابل ساخت هستند.
تراز تحلیلی و متنی انواع پردازندهها
۱. شتابدهندههای فوتونیکی و نوری هوش مصنوعی (Photonic TPU)
- کشورها و پیشگامان اصلی فناوری: ایالات متحده (شرکتهای Lightmatter، Luminous Computing و دانشگاه MIT) و چین (دانشگاه تسینگهوا و Lightelligence).
- ندانستهها و گلوگاههای اصلی کارگاهی: دستیابی به تراز نوری با افت ناچیز در اتصال فیبر نوری به تراشه سیلیکونی (Packaging & Fiber Pigtailing) و کنترل اثرات حرارتی محیط بر انحراف فاز در تداخلسنجهای ماخ-زندر.
- افق زمانی ورود رقبای جهانی به بازار: سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ میلادی.
- زمان دستیابی ایران در صورت آغاز موازی از همین امروز: ۳ تا ۴ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۰).
- زمان دستیابی ایران در صورت تأخیر یکساله: ۴ تا ۵ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۳۱ تا ۲۰۳۲).
- شکاف زمانی و عقبماندگی از مرزهای دانش جهان: ۲ تا ۳ سال.
- سرمایه مورد نیاز برای تحقیق و توسعه موازی: ۶۰ تا ۸۰ میلیون دلار.
- سرمایه لازم برای ساخت خط تولید انبوه بومی: ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار (تجهیز ماسکالاینرهای DUV، محفظههای ALD و اسپاترینگ).
- قیمت تمامشده هر تراشه در تولید انبوه بومی: بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ دلار بهازای هر چیپ.
- شرایط کارکرد دمایی: کاملاً پایدار در دمای اتاق بدون نیاز به زیرساختهای برودتی.
- قابلیت نصب روی سیستمهای فعلی: کاملاً ممکن در قالب کارتهای الحاقی استاندارد با اسلات PCIe روی مادربوردهای معمولی.
- نیاز به سیستمعامل جدید: خیر؛ سازگار با هسته لینوکس و ویندوز از طریق یک درایور کرنل استاندارد.
۲. شتابدهندهها و پردازندههای آنالوگ و دینامیکی (Wave & Memristor Accelerators)
- کشورها و پیشگامان اصلی فناوری: ایالات متحده، ژاپن و کشورهای اروپایی.
- ندانستهها و گلوگاههای اصلی کارگاهی: پایدارسازی بازده یکنواخت در آرایههای تقاطعی ممریستورها و مهار نویز حرارتی در مدارهای پیوسته آنالوگ.
- افق زمانی ورود رقبای جهانی به بازار: هماکنون به شکل محدود و تجاری برای کاربردهای کنترل سیگنال وجود دارد.
- زمان دستیابی ایران در صورت آغاز موازی از همین امروز: ۲ تا ۳ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۲۸ تا ۲۰۲۹).
- زمان دستیابی ایران در صورت تأخیر یکساله: ۳ تا ۴ سال (بهرهبرداری در سال ۲۰۳۰).
- شکاف زمانی و عقبماندگی از مرزهای دانش جهان: ۱ تا ۲ سال.
- سرمایه مورد نیاز برای تحقیق و توسعه موازی: ۳۰ تا ۵۰ میلیون دلار.
- سرمایه لازم برای ساخت خط تولید انبوه بومی: ۱۲۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار (تکیه بر کارگاههای استاندارد لیتوگرافی ۶۵ یا ۹۰ نانومتر).
- قیمت تمامشده هر تراشه در تولید انبوه بومی: بین ۲۰ تا ۵۰ دلار بهازای هر قطعه.
- شرایط کارکرد دمایی: دمای معمولی اتاق.
- قابلیت نصب روی سیستمهای فعلی: بله، در قالب کارتها و ماژولهای ورودی/خروجی صنعتی استاندارد.
- نیاز به سیستمعامل جدید: خیر؛ فراخوانی از طریق کتابخانههای استاندارد نرمافزاری C++ و Python.
۳. پردازندههای کوانتومی تخصصی (فوتونیک مجتمع، آنیلرها و بخار اتمی)
- کشورها و پیشگامان اصلی فناوری: چین (دانشگاه علم و فناوری چین - تیم پروفسور پن)، آمریکا و کانادا (D-Wave).
- ندانستهها و گلوگاههای اصلی کارگاهی: همگامسازی سلولهای بخار اتمهای قلیایی در ابعاد مینیاتوری، ساخت آشکارسازهای نانوسیمی تکفوتونی (SNSPD) و کامپایلرهای کوانتومی نگاشت مسئله به هامیلتونی آیزینگ.
- افق زمانی ورود رقبای جهانی به بازار: سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ میلادی.
- زمان دستیابی ایران در صورت آغاز موازی از همین امروز: ۴ تا ۶ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۲).
- زمان دستیابی ایران در صورت تأخیر یکساله: ۶ تا ۸ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۳۳ تا ۲۰۳۴).
- شکاف زمانی و عقبماندگی از مرزهای دانش جهان: ۴ تا ۵ سال.
- سرمایه مورد نیاز برای تحقیق و توسعه موازی: ۱۲۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار.
- سرمایه لازم برای ساخت خط تولید انبوه بومی: ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار (کورههای رشد بلورهای غیرخطی BBO/KTP، چمبرهای خلأ UHV و چیلرهای استرلینگ ۷۷ کلوین).
- قیمت تمامشده هر دستگاه در تولید انبوه بومی: بین ۱۰,۰۰۰ تا ۳۵,۰۰۰ دلار بهازای هر ماژول کامل سروری.
- شرایط کارکرد دمایی: دمای اتاق تا سرمایشهای ساده چرخهبسته نیتروژن مایع (بینیاز از هلیوم مایع باز).
- قابلیت نصب روی سیستمهای فعلی: بله، در نقش سرورهای دیتاسنتری متصل با کابل شبکه فیبر نوری به رایانههای کلاسیک.
- نیاز به سیستمعامل جدید: ساختار ترکیبی؛ سیستمعامل میزبان لینوکس است اما به کامپایلر بومی کوانتومی جهت ارسال پالس نیاز دارد.
۴. رایانههای کوانتومی ابررسانا با تصحیح خطا (Universal Superconducting)
- کشورها و پیشگامان اصلی فناوری: ایالات متحده (شرکتهای IBM و Google) و چین (آکادمی علوم چین).
- ندانستهها و گلوگاههای اصلی کارگاهی: فناوری ساخت یخچالهای رقیقساز هلیوم-۳، کابلکشی فرکانسبالای کرایوژنیک بدون اتلاف، تقویتکنندههای مایکروویو پارامتری و کدهای تصحیح خطای سطحی.
- افق زمانی ورود رقبای جهانی به بازار: سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۳ میلادی.
- زمان دستیابی ایران در صورت آغاز موازی از همین امروز: ۱۰ تا ۱۲ سال (بهرهبرداری در سالهای ۲۰۳۶ تا ۲۰۳۸).
- زمان دستیابی ایران در صورت تأخیر یکساله: ۱۲ تا ۱۵ سال (بهرهبرداری فراتر از ۲۰۳۹).
- شکاف زمانی و عقبماندگی از مرزهای دانش جهان: ۶ تا ۸ سال نسبت به بلوغ غرب.
- سرمایه مورد نیاز برای تحقیق و توسعه موازی: ۸۰۰ میلیون تا ۱.۵ میلیارد دلار.
- سرمایه لازم برای زیرساخت و دستگاهها: ۵ تا ۸ میلیارد دلار.
- قیمت تمامشده هر دستگاه: بیش از ۱۰ میلیون دلار.
- شرایط کارکرد دمایی: دمای ۱۰ میلیکلوین (نزدیک به صفر مطلق) درون تأسیسات عظیم برودتی.
- قابلیت نصب روی سیستمهای فعلی: مطلقاً خیر؛ استقرار صرفاً در آزمایشگاههای ایزوله متمرکز با دسترسی راه دور ابری.
- نیاز به سیستمعامل جدید: بله؛ نیازمند پشته نرمافزاری کنترل بلادرنگ سختافزار کرایوژنیک.
۵. پردازندههای کلاسیک سیلیکونی فوقپیشرفته (زیر ۵ نانومتر متعارف)
- کشورها و پیشگامان اصلی فناوری: تایوان (TSMC)، هلند (انحصار ماشینسازی ASML)، ایالات متحده و کره جنوبی (سامسونگ).
- ندانستهها و گلوگاههای اصلی کارگاهی: خطوط لیتوگرافی EUV، اپتیکهای فوقپرتوی زایس، پلاسما با تبخیر ۵۰ هزار قطره قلع در ثانیه، و دانش انحصاری مواد شیمیایی فوتورزیست.
- افق زمانی ورود رقبای جهانی به بازار: هماکنون در خطوط تولید انبوه تجاری مستقر است.
- زمان دستیابی ایران: بیش از ۲۵ تا ۳۵ سال (در شرایط تحریم عملاً ناممکن است).
- شکاف زمانی و عقبماندگی از مرزهای دانش جهان: ۳ دهه کامل (عقبماندگی پایدار).
- سرمایه مورد نیاز برای تحقیق و احداث خط تولید: فراتر از ۲۵ تا ۳۵ میلیارد دلار بهازای هر کارخانه فاب.
- قیمت تمامشده هر تراشه در تولید انبوه: بسیار بالا به دلیل نرخ دورریز سنگین در اوایل راهاندازی خطوط تحریمی.
- شرایط کارکرد دمایی: دمای اتاق (اما نیازمند سیستمهای خنککننده پرمصرف به دلیل اتلاف حرارتی شدید).
- قابلیت نصب روی سیستمهای فعلی: بله، در قالب چیپهای سازگار با سوکتهای استاندارد.
- نیاز به سیستمعامل جدید: خیر؛ با تمام سیستمعاملها کار میکند.
شاهکلید موفقیت: مهندسی همزمان و موازی
بزرگترین ایراد مدیریت طرحها در دهههای گذشته این بوده که ابتدا یک پروژه را به دانشگاه میسپردند تا چندین سال پژوهش تئوریک کند؛ سپس نمونه کوچکی در آزمایشگاه ساخته میشد و تازه بعد از ۸ سال مسئولان به فکر میافتادند که کارخانهای برای تولید آن احداث کنند. این شیوه یعنی نابودی زمان و سرمایه.
راهحل دنیای امروز مهندسی موازی (Concurrent Engineering) است: ۸۰ درصد دستگاههایی که در خطوط ساخت تراشههای نوری و قطعات الکترونیک استفاده میشوند مانند محفظههای ایجاد خلأ، کورههای حرارتی و دستگاههای لایهنشانی اتمی تجهیزات عمومی صنعتی هستند.
یعنی این دستگاهها هیچ ربطی به طرح نهایی نقشه چیپ ندارند.
ما میتوانیم ساخت کارخانه، خرید تجهیزات خلأ و آمادهسازی اتاقهای تمیز را آغاز کنیم، در حالی که پژوهشگران نرمافزاری و مهندسان طراحی به صورت موازی در حال نوشتن کدهای مداری هستند.
در این صورت، روزی که طرح تراشه روی کاغذ آماده شد، خط تولید کارخانه نیز بدون معطلی آماده بارگذاری است.
این فرمول زمان رسیدن ایران به محصول نهایی را از ۸ سال به زیر ۳ تا ۴ سال کاهش میدهد.
نتیجهگیری پایانی
ورود به عرصه تولید پردازنده دیگر یک رویاپردازی علمی-تخیلی نیست؛ بلکه انتخاب میان اسارت در کارتلهای سیلیکونی دیروز یا فرمانروایی در جهان پردازندههای نوری و کوانتومی فردا است.
ایران نیازی ندارد میلیاردها دلار را در کورههای لیتوگرافی غرب بسوزاند.
فلات ایران دارای معادن غنی مواد اولیه، آزمایشگاههای پیشرفته اپتیک و هزاران جوان متخصص در فیزیک نوین است. با تمرکز هوشمندانه بر نور و اتم، ما نه تنها چند دهه عقبماندگی را دور خواهیم زد، بلکه ابزاری خلق خواهیم کرد که استقلال اطلاعاتی، رفاه اقتصادی، امنیت دادهها و آرامش پایدار کشور را برای قرن جدید تضمین خواهد کرد.