پارادوکس بازدارندگی؛
فرهیختگانپارادوکس بازدارندگی؛
ایران در حلقه بازدارندگی معکوس
قدیر گلکاریان٭
خوانندگان همیشه همراه و گرامی، یقین دارم که شما هم مانند بنده به این فکر می‌کنید که سرانجام وضعیت مناقشه ایران و ایالات متحده به کجا ختم خواهد شد؟
حالا که دامنه جنگ فراتر از انتظار گسترش یافته و حتی امکان این وجود دارد که دوستان دیروز، دشمنان فردا باشند، ایران ما چه باید بکند؟ چه تدبیری اتخاذ شود که بتوان از این مخمصه واقعاً دشوار و پیچیده رهایی یافت؟
همانطور که میدانیم جنگ ایران و آمریکا دیگر صرفاً در میدان تقابل مستقیم دو طرف تعریف نمی‌شود. کشیده‌شدن بحران به نفتکش‌ها و تنگه هرمز، تشدید تحریمها، حملات حوثیها به عربستان سعودی، برجسته‌شدن پیمان دفاعی مکه میان عربستان، پاکستان و ترکیه و همزمان ادامه حملات اسرائیل به جنوب لبنان، جغرافیای بحران را به شکل نگران‌کننده‌ای گسترش داده است.
اکنون پرسش اساسی برای تهران فقط چگونگی مقابله با واشنگتن نیست؛ مسئله مهم‌تر آن است که آیا تعدد جبهه‌ها در نهایت به افزایش قدرت بازدارندگی ایران منجر خواهد شد یا برعکس، کشورهایی را که الزاماً دشمن ایران نیستند، به سوی شکل‌دهی یک موازنه امنیتی جدید در برابر تهران سوق خواهد داد؟
تحولات اخیر نشان می‌دهد که مناقشه ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شده که مرزهای آن به سرعت در حال گسترش است و دیگر جنگی دو جانبه میان ایران و آمریکا نیست. چرا که رسیدن جنگ به نفتکش‌ها و امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز، بحران را از یک تقابل نظامی میان تهران و واشنگتن خارج کرده و آن را مستقیماً با امنیت انرژی و تجارت جهانی پیوند زده است.
از این مرحله به بعد، هر تحول در هرمز دیگر فقط مسئله ایران و آمریکا نیست؛ کشورهای خلیج فارس، قدرت‌های آسیایی وابسته به انرژی منطقه و اقتصادهای بزرگ جهان نیز ذی‌نفع مستقیم آن محسوب می‌شوند.
همزمان، واشنگتن مسیر فشار اقتصادی را نیز رها نکرده و تصمیم دارد روز به روز بر حلقه فشار خفه کننده تحریمها بیفزاید. تحریمهایی که در سطح جهانی سابقه نداشته و بسیار بی‌رحمانه هستند و استقامت و صبوری بی‌نظیر جامعه ایرانی نیز غیرقابل وصف است.
در هفته‌ای که گذشت تحریم‌های تازه علیه بخش هوانوردی ایران، از جمله تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی رقم خورد و نشان می‌دهد آمریکا در کنار ابزار نظامی همچنان در پی افزایش هزینه‌های اقتصادی و ارتباطی ایران است.
به بیان دیگر، فشار نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی به صورت موازی پیش می‌رود. اما نکته بسیار ظریف و پیچیده‌ای نیز در حال شکل گرفتن می‌باشد. زیرا مهم‌ترین تحول برای آینده موازنه منطقه‌ای نه در واشنگتن و نه حتی در هرمز، بلکه در جبهه جنوبی و در رابطه میان یمن و عربستان در حال شکل‌گیری است که ایران را به نوعی با خود درگیر خواهد کرد.
آنچه از خبرهای روزانه برمی‌آید، حملات موشکی و پهپادی حوثیها علیه اهدافی در عربستان سعودی، بار دیگر این پرسش قدیمی را مطرح کرده است که رابطه تهران با بازیگران مسلح منطقه چگونه باید تعریف شود؟
آیا حملات خوثیها به عربستان در حال شکل دادن یک پارادوکس راهبردی است؟
آنچه در سطح رسانه‌ها مطرح است، حوثیها به عنوان نیروهای نیابتی ایران تلقی می‌شود. لیکن اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز بار دیگر بر استقلال انصارالله در تصمیم‌گیری‌های خود تأکید کرده و نسبت‌دادن اقدامات حوثیها به تهران را مردود دانسته و موضوع نیروهای نیابتی را بی‌منطق می‌شمارد و گفتنی است که این موضع از منظر رسمی ایران روشن است.
با این حال، مسئله اصلی در سیاست بین‌الملل فقط نحوه تعریف تهران از این رابطه نیست؛ برداشت دیگر بازیگران منطقه نیز اهمیت دارد و رسانه‌های جهانی نیز تعریفی متفاوت با ایران به ذهن جهانیان ارائه می‌دهند.
حوثیها، حزب‌الله لبنان و برخی گروه‌های مسلح عراقی طی سال‌های گذشته در محیطی راهبردی فعالیت کرده‌اند که بخش مهمی از آن با سیاست مقابله با آمریکا و اسرائیل و افزایش هزینه اقدام علیه ایران همپوشانی داشته است.
این شبکه، صرف‌نظر از اختلاف بر سر عنوان "نیابتی"، در عمل بخشی از محیط بازدارندگی منطقه‌ای ایران تلقی شده است.
نبرد نیروهای انصارالله یمن با عربستان و موضع‌گیریهای چند روز اخیر دولتهای پاکستان و ترکیه با استناد به پیمان دفاعی مکه وارد مرحله‌ای جدید از اهمیت راهبردی شده است.
بر همین اساس اکنون یک پارادوکس جدی در حال ظهور است: اگر فعالیت نیروهای همسو با ایران موجب شود کشورهای منطقه برای مقابله با تهدید مشترک به یکدیگر نزدیک شوند، ابزاری که قرار بود برای ایران عمق استراتژیک ایجاد کند، ممکن است به عاملی برای ایجاد عمق استراتژیک برای رقبای ایران تبدیل شود.