روز بینالمللی سنگواره و ناکارآمدیهایی که هنوز وجود دارند
دکتر مجید میرزایی عطاآبادی | استادیار دیرینهشناسی دانشگاه زنجاناین یادداشتی است که آبان ماه سال گذشته به مناسب روز سنگواره در دانستنیها منتشر شده بود. اکنون پس از یک سال آرزوی ما برآورده شده و به استقبال نخستین روز ملی سنگواره میرویم، اما آیا ناکارآمدیهایی که یک سال پیش احساس میکردیم، اکنون مرتفع شدهاند؟
سنگوارهها بقایا و آثار موجودات زنده گذشته هستند که میتوان آنها را از جنبههای مختلف زیستی و زمینشناختی شناسایی و مطالعه کرد. این آثار از بقایای گیاهان تا جانوران بیمهره و مهرهدار، از نمونههای ریز میکروسکوپی تا استخوانهای دایناسورهای چندتنی و از آثار خزیدن موجودات در بسترهای رسوبی تا بقایای کامل حشرات مدفون در کهربا را شامل میشود که در محیطهای آبی یا خشکی زندگی میکردهاند. این آثار نسبتا کمیاب و بعضا استثنایی و منحصربهفرد، مهمترین مدارک ما برای شناخت تنوع و تحول حیات در گذشتهی زمین (و شاید سیارات دیگر) هستند که بدون آنها اطلاعی از این گذشتهی پررونق نداشتیم.
در سالهای اخیر «سرویس پارکهای ملی آمریکا» (National Park Service) در هفتهی علوم زمین (Geoscience week) این کشور که همه ساله در ماه اکتبر برگزار میشود، یک روز را به نام «روز ملی فسیل» (National Fossil Day) اعلام کرده است تا از این طریق توجه عامه به سنگوارهها و ارزش و اهمیت آنها بیش از پیش جلب شود. در سال جاری «اتحادیهی بینالمللی دیرینهشناسی» (International Paleontological Association) که نهادی عمدتا متشکل از انجمنهای علمی دیرینهشناسی کشورهای مختلف و هدفش پیشبرد و هماهنگی همکاریهای بینالمللی دیرینهشناسی است، هم وارد این عرصه شده و تلاش کرده تا روز (بین المللی) فسیل را نهادینه کند و از اعضای خود و دیرینهشناسان جهان خواسته است تا در ۱۴ و ۱۵ اکتبر امسال (۲۴ و ۲۵ مهرماه) این روز را گرامی بدارند و فعالیتهایی در جهت شناساندن این آثار و ضرورت حفاظت از آنها در کشورهای خود اجرا کنند.
سنگوارهها بهویژه بقایای ریز و ذرهبینی آن علاوه بر کمک در شناخت پیشینهی حیات و فرگشت آن، کمک شایانی به شناخت تغییرات لایههای زمین و تعیین سن آنها هم میکنند و از این رو ابزار غیرقابل جایگزینی برای شناخت زیرزمین و منابع آن بهویژه نفت و گاز هستند. به همین دلیل اهمیت آنها در کشورهای نفتخیزی چون ایران بیشتر است. از طرف دیگر، فسیلها ابزاری مناسب برای شناخت تغییرات گذشتهی زمین از جنبههای مختلفی چون آبوهوا، محیطزیست، جغرافیا و … هستند. به کمک برخی نمونههای فسیلی بود که نظریات انقلابیای چون جابهجایی قارهها پایهگذاری و تأیید شد و البته به کمک این آثار است که از تغییرات گستردهی آبوهوایی زمین چون گرمایشهای جهانی و یخبندانهای گسترده اطلاع پیدا کردهایم. امروزه علاوه بر این کاربردهای علمی و اقتصادی، فسیلها را میتوان منبع بزرگی برای سرگرمی انسان هم دانست. در کنار بسیاری از افراد عمدتا آماتوری که در پی یافتن فسیلها و جمعآوری آنها هستند، میتوان به نقش پررنگ این آثار در موزههای تاریخ طبیعی (که در واقع فسیلها بنیان این موزهها هستند) اشاره کرد که می تواند الهامبخش نسلهای آینده در نگرش به حیات، پیشینهی زمین و مسیر آتی آنها باشد. متأسفانه در کشور ما هنوز برخی از این جنبههای علمی و سرگرمی سنگوارهها چندان جدی گرفته نمیشوند و بیشتر استفادههای کاربردی این آثار برجسته شده است. هنوز بسیاری از موزههایی که نام تاریخ طبیعی را یدک میکشند، فاقد آثار درخوری از فسیلها بهعنوان جلوههای تاریخ حیات گذشتهی زمین، هستند. از طرفی هنوز قانون یا دستورالعملی برای حفاظت و نگهداری این آثاز جز در موارد خاص در کشور وجود ندارد و این باعث تهی شدن بسیاری از نواحی فسیلی کشور توسط افراد مختلف شده است که متأسفانه عمدهی آثار جمعآوریشده توسط آنها به روشهای غیراستاندارد جمع و نگهداری میشوند و سرانجام هم راهی به موزهها یا مجموعههای علمی نمیبرند و در گوشهای دور انداخته و نابود خواهند شد. امید است با تداوم فعالیتهای علمی در این زمینه و با پیوستن به فعالیتهای ارزشمندی چون «روز سنگواره» با شناساندن اهمیت این آثار به مردم و مسئولان بتوانیم ارگانهای ذیربط در این زمینه چون سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان زمینشناسی کشور و دانشگاههای مختلف را در شناخت بیشتر و نگهداری بهتر این آثار یاری رسانیم.