معرفی منابعی برای مطالعه علمی
عرفان خسرویهر روز که میگذرد قیمت کتاب بیشتر میشود و کیفیت ترجمهها پایین میآید. این روزها اگر کتاب علمی خوبی با کیفیت چاپ مناسب چشمتان را بگیرد، احتمالش زیاد است که قیمت پشت جلد آن برق از سرتان بپراند؛ بگذریم از این که ترجمه کتابهای علمی را هم عمدتا سپردهاند به مشتی رند کمدانش که ارزان کار میکنند و شلخته درو میکنند ولی باز هم از فرط هجوم لاشخورها و آفتهای صنعت نشر، چیزی برای شما خوشهچینها باقی نمیماند. من هم مثل شما شنیدهام که بیشتر این ناشرهایی که کتاب گرانقیمت منتشر میکنند، حساب و کتاب دیگری به جز بازار فروش به آدم معمولیها دارند؛ میگویند دو-دوتا-چهارتای اینها سر یارانه کاغذ است و فروش سفارشی و پرتعداد کتاب به نهادهای دولتی (مثلا نهاد کتابخانههای کشور) که عوض حمایت از مشتریان کتاب، از تاجران کتاب حمایت میکنند. البته ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم؛ چون تکلیف آدم دهنلق وسط چنین تجارت پرسودی معلوم است. ما هم رقم مغلطه بر دفتر دانش آقایان نمیزنیم و میگذریم. اینجا قصد دارم چند راهکار مجرب به شما معرفی کنم برای پیدا کردن کتاب، مقاله و مستندهای علمی، بلکه هم برای شما مفید باشد.
از کجا کتاب علمی پیدا کنیم؟
سالها پیش تارنمای گرانقدری به نام گیگاپدیا به همت دوستان شرقی-چپی پایهگذاری شد که آن روزها غوغای بسیاری میان اهل دانش در همه جهان به پا کرد و خوش درخشید، ولی دولت مستعجل بود. بسیاری از کتابهایی که نسخه چاپی آنها قیمتهایی گزاف داشتند یا دیگر چاپ نمیشدند در گیگاپدیا به دست میآمد؛ گاهی هم کتابهایی که به تازگی منتشرشده بودند ولی به خاطر قیمت گزاف، نمیشد خریدشان. عمده این بازار مختص کتابهای انگلیسیزبان ناشران غربی بود و همین باعث شد که صلیبیون بازار آزاد به گیگاپدیا حمله کنند. مدتی استفاده از گیگاپدیا منوط به ثبت نام شد ولی آفند جانبرکفان کتابفروشان همچنان ادامه داشت تا سرانجام آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت.
البته نبرد ایذایی میان دنیای آزاد و بازار آزاد ادامه یافت و ثمرهاش شد دهها تارنمای ریز و درشت که راه گیگاپدیای زندهیاد را ادامه دادند. الیوم، تقریبا جامعترین مرجع برای پیدا کردن نسخه رایگان کتابهای برقی تارنمای معظم لیبجن است که نشانیهای فراوانی دارد و مثلا از اینجا میتوانید بازش کنید.
در لیبجن به جز کتابهای علمی، میتوانید مقالات علمی، کتابهای داستان، داستانهای مصور (کمیک)، استاندهها و شیوهنامههای آزمایشگاهی و مجلات مختلف را هم بیابید. عدهای هستند که بام تا شام کارشان پربارتر کردن و غنیتر کردن این تارنماست. اگر ساکن ایران هستید و شناسنامه ایرانی دارید، بابت استفاده از این تارنما نگرانی اخلاقی نداشته باشید، چون شما پیشاپیش از دسترسی به بازار کتابهای غربی منع و تحریم شدهاید؛ حتی اگر بخواهید هم آنها مسیر شما برای پول دادن و خریدن کتاب ناهموار و دشوار کردهاند. اگر هم نقض حق انتشار وجدانتان را رها نمیکنید، میتوانید و صبر کنید تا بعدها اگر اوضاع تغییر کرد، به خودتان و کتابفروشهای غربی لطف کنید و نسخه چاپی کتابهایی را که نسخه برقیاش موجب وجداندرد شما شده، به شیوه مألوفتری از دست ارباب بازار بخرید.
به جز لیبجن کتابخانههای مجازی دیگری هم در اقصینقاط تارخانه عالم ریختهاند که فکر نکنم هیچ کدام به اندازه لیبجن جامع باشد. یکی که شاید به کار مخاطبان علمدوست پالئوگرام بیاید، کتابخانه دالان پالئوگرام است که در آن گهگداری کتابهایی مربوط به تاریخ طبیعی و مقالاتی علمی قرار گرفتهاند. برخی کتابهای کتابخانه ما، گرچه زیاد نیستند، در جای دیگری پیدا نمیشود. کتابخانه پالئوگرام را از اینجا باز کنید.
از میان تارنماهای دیگر، یکی هست که گاهی چیزهایی تازه درش به چنگ میآید، چون سازوکارش کمی با باقی جاها توفیر دارد. در اسکرایبد به جز کتابهایی که برای خواندن یا گوشکردنشان باید حق اشتراک قانونی پرداخت کنید (و در آن صورت هم پرونده PDF به شما نمیدهد)، بخش دیگری هم هست که کاربران میتوانند به ازای بارگزاری پروندههای متنی در آن، پروندههای متنی کاربران دیگر را جستجو و بارگیری کنند. از جمله این پروندههای متنی که ممکن است در اسکرایبد پیدا کنید، کتابهای قدیمی از قبیل مجموعه Golden Books هستند که کاربران دیگری پیش از شما در آنجا بارگزاری کردهاند. هرکدام از اینها را (که عمدتا پرونده PDF هستند) خواستید بارگیری کنید، از شما طلب بارگزاری پروندهای تازه میکند که باید از میان اسناد داخل رایانه خود، یکی را که انتشارش حساسیت و آسیبی برای شما به همراه ندارد، پیدا کنید و بارگزاری کنید. دقت کنید که اسناد باارزش خود، مثلا متن پایاننامه یا مقالات خود را در این تارنما بارگزاری مکنید که به باد تاراج خواهند رفت! اسکرایبد را از اینجا باز کنید.
مرجع عمده دیگری که میتوانید در آن کتابهای ارزشمند و اسناد قدیمی دیگر پیدا کنید، تارنمای آرکایو/Archive است. علاوه بر تارنماهای قدیمی که مدتها پیش از تارستان عالم ناپدید شدهاند و میتوانید بایگانی آنها را در قسمت WayBackMachine جستجو کنید، کتابها و مقالات قدیمی هم که دوره حق انتشار آنها سپری شده در این تارنما در دسترس هستند و میتوانید از جعبه جستجوی پایینتر برای یافتن آنها استفاده کنید. مهمترین کاربرد تارنمای آرکایو برای کسانی است که علاقهمند به بررسی اسناد و کتابهای خیلی قدیمی هستند؛ مثلا اگر پژوهشی تاریخی در دست دارید و نیاز به مطالعه ویرایشهای متعدد کتابی قدیمی در سده نوزدهم دارید، در تارنمای آرکایو میتوانید تک تک ویرایشهای کتاب مورد نظر خود را بیابید و مطالعه کنید.
در سال اخیر که بیشتر مردم کره ارض ناچار به خانهنشینی شدند، برخی کتابهای جدیدتر را هم که حق انتشار آنها هنوز محفوظ است، میتوانید موقت از کتابخانه آرکایو به امانت بگیرید؛ یعنی بدون اینکه پروندهای بارگیری کنید، به صورت برخط برای مدت یک ساعت کتاب را تورق کنید، پنداری در کتابخانه کنگره آمریکا مشغول مطالعه هستید. امکان خوبی است که این روزها خیلی به داد میرسد.
طی سالهای اخیر کسانی انگار به تلافی کتابهای غربیان که در تارنماهای شرقی بارگزاری شدهاند، برخی کتابهای فارسی را در آرکایو بارگزاری کردهاند که حق انتشارشان در ایران محفوظ و محترم است؛ ولی در ایالات متحده که پشتیبان آرکایو است، خیر. به این ترتیب ممکن است کتابهایی مثل فرهنگنامه دایناسورهای این فقیر را هم در آرکایو پیدا کنید. آرکایو را از اینجا باز کنید.
اگر باز هم به رغم امکانات رایگان این قبیل تارنماها نتوانستید کتاب مورد نظر خود را پیدا کنید، هنوز راه دیگری برای دستیابی به برخی کتابها وجود دارد و آن هم تارنماهای ایرانی فروش کتاب برقی است. گویا چند انتخاب خوب وجود دارد که من یکی را مکرر آزمودم و نتیجه خوبی داشته. ایبوکرالی هم کتابخانه عظیمی دارد که چه بسا کتاب مورد نظر شما در آن باشد و البته با پرداخت مبلغی حدود ۱۵-۲۰ هزار تومان میتوانید کتابی را که یافتید، بخرید و بارگیری کنید؛ به ازای هر خرید هم یک پنجم مبلغ آن به عنوان بن تخفیف برای مدت محدودی به حساب کاربری شما اختصاص مییابد. اگر فرضا قصد خرید شش کتاب از کتابخانه تارنما را دارید، پنج تای اول را یکجا بخرید، مبلغ بن تخفیف به جا مانده از خرید پنج کتاب اول شما جمع میشود و میتوانید کتاب ششم را در عمل رایگان بارگیری کنید.
علاوه بر این امکان ثبت درخواست خرید برای کتابهایی دارد که پیشتر در کتابخانه تارنما قرار نداشتند. شما نشانی کتاب مورد نظرتان را (مثلا در تارنمای آمازون) به قسمت درخواست میدهید، پس از چند ساعت به شما جواب میدهند که کتاب مورد نظر آیا به دست میآید یا نه و قیمتش چهقدر خواهد بود. پول کتاب را که پرداخت کنید، چند ساعت (و گاهی اوقات کمی بیشتر از چند ساعت بعد) کتاب شما آماده است و میتوانید نسخه برقی آن را بارگیری کنید.
البته فراموش نکنید که قبل از جستجو در ایبوکرالی و خرید کتاب از آن، به سراغ تارنماهای رایگان مثل لیبجن بروید، چه بسا کتابی که دنبال آن میگردید، به رایگانی در جای دیگر وجود داشته باشد و نیازی به خرید آن از دست دلال نباشد. اگر نسخه رایگان کتابی را که میخواهید پیدا نکردید، آنوقت پول بیزبان خود را خرج جیب تاجر پردهدار تحریم کنید. ایبوک رالی را از اینجا باز کنید.
از کجا مقاله علمی پیدا کنیم؟
بیست سال پیش و پیشتر از آن دنیای پژوهش اصلا اینشکلی نبود. وقتی مقالهای علمی میخواستی، یا باید پول هنگفتی برای اشتراک یا خرید مجله علمی میپرداختی، یا به معدود کتابخانههای علمی که شاید مجلات و مقالات مورد نظرت آنجا پیدا میشد، سر میزدی و با مکافات عظمیٰ شاید آنچه را میجستی، مییافتی.
راه کمی متدمدنانهتر این بود که به نویسنده مورد نظرت نامه بنویسی، خودت را معرفی کنی و بگویی به کارهای شما علاقهمندم، سپس درخواست دریافت مقالات [و گاهی کتابی] عرضه میداشتی که اغلب هم اجابت میشد و پس از چند ماه، اگر شرکت پست بستهات را گم نمیکرد یا حین عملیات بازرسی محتویات، خیس و خرابش نمیکردند یا بازرسان محترم اداره مربوطه کتابها و مجلاتی را که چشمگیر مینمود، به غنیمت نمیربودند، نامهرسان سراغت را میگرفت و مشتلق میخواست که از خارجه برایت چیزی آوردهاند.
البته این رسم خوبیهایی هم داشت. معمولا کسانی که محبت میکردند و اشتیاقت را پاسخ میگفتند، نسخهای ویژه از مقاله خود را که خود مجله به تعداد محدود برایشان چاپ کرده، امضاء میکردند. گاهی که طرح جلد آن شماره مجله به مقاله نویسنده مورد نظر شما دلالت داشت، آن نسخه ویژه مقاله حاوی نمونهای از طرح جلد هم میشد که دریافتش مثل برندهشدن در مسابقه بختآزمایی بود. دنیای آن زمان این شکلی بود.
چند سال بعد که پروندههای PDF فراگیر شدند، میشد از نویسنده درخواست نسخهای برقی از مقالهاش را بکنی، ولی تقریبا تا اواخر دهه ۲۰۱۰ بسیاری از مجلات هنوز به انتشار نسخه رقومی متعهد نبودند. از همان سالها برخی اساتید نسخههای PDF (اغلب اسکنشده از روی نسخه چاپی) مقالات خود را همراه پاسخ نامه ضمیمه میکردند و میفرستادند. آن سالها همچنین میشد از دانشگاه به برخی تارنماهای علمی متصل شوی و نسخه رقومی مقالات مورد نظرت را با اعتبار دانشگاه دریافت کنی. از همه بهتر لطف دوستانی بود که خارج از ایران بودند و دسترسی دانشگاهی چربتری به سفره علوم و معارف روز داشتند و اغلب چند روزی در ماه وقت میگذاشتند تا از کتابخانه دانشگاه، مقالاتی را که دوستان وطنیشان از دل مام میهن درخواست کرده بودند، برای رفقا بارگیری میکردند و میفرستادند. آن سالها گاهی پیش میآمد که یکی از سفر علمی فرنگستان بازمیگشت و به رهاورد سفر، با خودش چند DVD حاوی مقالات و شاید کتابهای رقومی میآورد و به دوستان خواص میسپرد. همان سالها نخستین تلاشهای روسها و چینیها برای گشودن دروازههایی به پشت دیوار سرمایهسالاری محقق شد و گاهی کلمات عبور جعلی یا لو-رفتهای را در تارنماهای خود منتشر میکردند تا به کمک آنها به درگاه دانشگاههای غربی متصل شویم و به سرعت مقالات مورد نظرمان را بارگیری کنیم. برخی دوستان در دانشگاه متخصص بازکردن همین درگاهها شده بودند و گاهی میشد برای مقالات خاصی که راحت به دست نمیآمد، از ایشان بخواهیم درگاه فلان دانشگاه را بگشایند تا به منزل مقصود نزدیک شویم. البته طی این مدت شرکتهایی تأسیس شدند که با خرید اشتراک مقالات مورد نظر شما را تأمین میکردند؛ ولی با افزایش راههای دسترسی رایگان به متن مقالات علمی (از جمله انتشار مقالات در مجلاتی که دسترسی رایگان دارند) کار این شرکتها کساد شد و آخرین نمونه آنها پنج سال پیش از تحریر این یادداشت کار خود را به اتمام رساند. تارنماهایی مثل اکادمیا، ریسرچگیت و گوگلاسکالر نیز راههای قانونی دیگر برای دستیابی به متن مقالات پژوهشگران هستند.
امروز با وجود مجلاتی که دسترسی آزاد و رایگان به مخاطبان میدهند، همه این راهها به شدت آسان شده و هر سال تعداد مجلات اینچنین بیشتر میشود. قوانین جدید بسیاری از کشورها دانشگاهها را مکلف کرده که نتایج پژوهشهای خود را که با مالیات مردم انجام شده، در مجلاتی منتشر کنند که به رایگان در دسترس همه باشد. درهای تقریبا همه مجلاتی هم که هنوز پشت دیوار پرداخت ماندهاند، با کمک سایهاب به روی ما گشوده شده. کافی است شناسه شیئ رقومی (DOI) مورد نظرتان را در قاب جستجوی سایهاب وارد کنید تا نسخه PDF آن برای شما به نمایش درآید. سایهاب را میتوانید از اینجا باز کنید یا از نسخه تلگرامی آن بهره ببرید. فراموش نکنید که به جز سایهاب، لیبجن هم درگاهی برای بارگیری مقالات علمی دارد.
از کجا مستند علمی پیدا کنیم؟
فلان مستند جدید یا قدیمی BBC را میخواهید؟ در همه تارنماها دنبالش گشتهاید و کیفیت خوبی از آن پیدا نکردید؟ دنبال مستندهای خیلی قدیمی هستید که زمانی روی نوار VHS منتشر شدهاند؟ در عالم مستند اگر دنبال شیر مرغ تا جان آدمیزاد باشید، همهاش را فقط یک جا میتوانید پیدا کنید: میدانخانهای تاریک به نام MVGROUP که به یاد بنیانگذارش مرین، چنین نامگذاری شده است. البته برای ورود به آن باید به رایگان در تارنما ثبت نام کنید ولی بعد از آن درهای بهشت مستند به روی شما گشوده خواهد شد.
این میدانخانه تاریک دو دالان اصلی دارد که هر روز در هرکدام دو سه مستند جدید و گاهی قدیمی بارگزاری میشود. موضوعات مستندها بسیار گسترده است و به خصوص مستندهای روزآمد و جدید حتما به سرعت سر از دالانهای میدانخانه مرین درخواهند آورد.
کار کردن با تورنت (یا نرمافزارهای مشابه مخصوص اشتراکگذاری پروندههای رقومی) را اگر بلد نیستید، با کمی جستجو در ویکیپدیا خواهید یافت. خوبی تورنت این است که اگر چند نفر داخل ایران همزمان مشغول بارگیری چیزی باشند، حتی اگر شبکه بینالمللی اینترنت منقطع شود، افراد داخل ایران که همچنان به شبکه داخلی کشور متصل ماندهاند، میتوانند از طریق تورنت به اشتراکگذاری پروندههایشان با هم ادامه دهند؛ زیرا هیچ پایگاه پشتیبانی به جز رایانههای افراد متصل به تورنت برای این سامانه در کار نیست.
به جز این راهها، حتما راههای دیگری هم برای دسترسی به نایافتنیهای تارستان تاریک در کار است که چه بسا از اینها هم بهتر باشند. اگر شما هم بلد راههایی این چنین هستید، دریغ مکنید! ما سراپا گوشیم.