اصلاحات جامعه‌محور، راهبردی برای توانمندسازی جامعه و تحقق حاکمیت ملت
محمدحسین بنی‌اسدی - دبیر کل نهضت آزادی ایرانبه نام خدا
در برابر بخش نسبتا محدودی از جامعه ایران که وضعیت موجود را مطلوب ارزیابی می‌کند و تداوم آن را خواستار است، بخش گسترده‌ای از جامعه از شرایط حاکم ناراضی است و ضرورت اصلاح، تحول یا تغییر آن را مطرح می‌سازد. بااین‌حال، نارضایتی از وضع موجود، به‌خودی‌خود، به معنای توافق بر سر چگونگی تغییر آن نیست. در واقع، اختلاف بر سر راهبردها، روش‌ها و نیروهای پیش‌برنده تحول، یکی از مسائل اساسی در سپهر سیاسی و اجتماعی ایران معاصر است.
در این میان، گروهی از اصلاح‌طلبان بر اصلاح حکومت به‌مثابه نقطه عزیمت تحول تاکید دارند. از منظر آنان، با توجه به جایگاه ساختاری، امکانات گسترده، قدرت سازمانی و ظرفیت‌های اجرایی حکومت، چنانچه اراده‌ای جدی برای اصلاحات بنیادین سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اعتقادی و دینی و نیز تضمین حقوق و آزادی‌های اساسی ملت شکل گیرد، امکان تحقق تغییرات مطلوب در گسترده‌ترین و مؤثرترین صورت فراهم خواهد شد. این رویکرد را می‌توان ذیل عنوان اصلاحات دولت‌محور صورت‌بندی کرد. رویکردی که تحقق اصلاحات را اساسا به اراده و ابتکار حکومت وابسسته می‌داند.
در سوی دیگر، گرایشی قرار دارد که با ارزیابی منفی از ساختار، رویکرد و عملکرد حکومت، امکان اصلاح بنیادین آن را منتفی یا بسیار محدود می‌داند. از نظر این جریان، تلاش‌های اصلاحی در چارچوب نظم سیاسی موجود، نه‌تنها از کارآمدی لازم برخوردار نیست، بلکه ممکن است به بازتولید همان مناسباتی بینجامد که منشا نارضایتی‌ها و بحران‌های موجود بوده‌اند. ازاین‌رو، تغییر حکومت و براندازی را به‌عنوان راه خروج از وضعیت موجود مطرح می‌کند. این رویکردی است که البته در صورت اتکا به زور و خشونت، می‌تواند هزینه‌های انسانی و اجتماعی سنگینی بر جامعه تحمیل کند.
در برابر این دو رویکرد، نگرشی سوم نیز وجود دارد که ضمن تاکید بر ضرورت اصلاحات و تغییرات بنیادین، نه اصلاحات دولت‌محور را به‌تنهایی برای تحقق تحولات پایدار کافی می‌داند و نه توسل به خشونت و روش‌های براندازانه را راهکاری مطلوب برای عبور از وضعیت موجود تلقی می‌کند. این نگرش، با تاکید بر روش‌های مسالمت‌آمیز، بر ضرورت توانمندسازی جامعه و تقویت ظرفیت‌های سازمان‌یافته آن برای پیشبرد اصلاحات پایدار تاکید می‌ورزد. در این چارچوب، اصلاحات جامعه‌محور، جایگزینی ساده برای اصلاحات دولت‌محور نیست، بلکه راهبردی برای ایجاد و تقویت ظرفیت‌های اجتماعی، سیاسی و مدنی لازم جهت تحقق تغییرات بنیادین است.
بر این اساس، اصلاحات جامعه‌محور بر این فرض اساسی استوار است که تحقق حقوق و آزادی‌های ملت و استقرار حاکمیت ملی، تنها با تغییر اراده یا سیاست‌های حکومت تضمین نمی‌شود. بلکه مستلزم شکل‌گیری جامعه‌ای توانمند، آگاه، سازمان‌یافته و برخوردار از قدرت کنش جمعی است. جامعه‌ای که بتواند از طریق احزاب سیاسی، نهادهای مدنی، جنبش‌های اجتماعی مسالمت‌آمیز و سازوکارهای مشارکت عمومی، مطالبات خود را صورت‌بندی کند، در عرصه عمومی حضور مؤثر داشته باشد و بر فرایندهای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری اثر بگذارد.
در این مقدمه، به‌منظور ایجاد زبان و درکی مشترک برای هم‌اندیشی و گفت‌وگو، می‌توان اصلاحات جامعه‌محور را به‌اختصار چنین تعریف کرد:
اصلاحات جامعه‌محور، فرایندی است که طی آن جامعه، از طریق تقویت وفاق ملی، توانمندسازی جامعه مدنی و احزاب سیاسی، حمایت از جنبش‌های اصیل و مسالمت‌آمیز اجتماعی و پشتیبانی از اصلاحات و توسعه علمی، اقتصادی، فرهنگی و دینی، ظرفیت‌های خود را برای دستیابی به حقوق و آزادی‌های اساسی و تحقق حاکمیت ملت افزایش می‌دهد و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانون اساسی و روش‌های مسالمت‌آمیز، زمینه تحقق تحولات پایدار را فراهم می‌سازد.
نهضت آزادی ایران، با اتکا به چنین برداشتی، اصلاحات جامعه‌محور را به‌عنوان راهبرد و جهت‌گیری کلان خود برگزیده و آن را مبنای فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی خویش قرار داده است. این رویکرد، از حیث تاکید بر آزادی، حاکمیت ملت، مشارکت سیاسی و روش‌های مسالمت‌آمیز، با آرمان‌ها و مبانی فکری بنیان‌گذاران نهضت آزادی ایران در سال ۱۳۴۰ هم‌سویی دارد. بااین‌حال، شرایط پیچیده و متحول جامعه ایران، ضرورت بازاندیشی مستمر در شیوه‌های تحقق این آرمان‌ها و تبیین الزامات عملی راهبرد اصلاحات جامعه‌محور را دوچندان ساخته است.
انتشار این نشریه نیز با چنین هدفی صورت می‌گیرد: گشودن عرصه‌ای برای گفت‌وگو، بررسی انتقادی تجربه‌های گذشته و شناخت راه‌های عملی توانمندسازی جامعه. امید است در شماره‌های این نشریه، ابعاد نظری و عملی اصلاحات جامعه‌محور، جایگاه جامعه مدنی و جامعه سیاسی، نقش احزاب و جنبش‌های اجتماعی و نیز ظرفیت‌ها و موانع پیش‌روی کنش جمعی به‌صورت روشمند بررسی شود.
همچنین، شناسایی زمینه‌های همکاری میان احزاب سیاسی همسو، بر مبنای منافع ملی و توسعه پایدار کشور، حمایت از نهادهای مدنی مستقل و جنبش‌های اجتماعی اصیل و تقویت سایر نیروها و ظرفیت‌های مؤثر در فرایند اصلاحات، از جمله محورهایی است که امید می‌رود در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.
اصلاحات جامعه‌محور، پیش و بیش از آنکه طرحی برای تغییر سیاست‌ها یا ساختارهای حکومتی باشد، تلاشی برای ارتقای توانایی جامعه در تعیین سرنوشت خویش است که در آن، آزادی و حاکمیت ملت نه موهبتی اعطاشده از سوی قدرت، بلکه دستاورد مشارکت آگاهانه، سازمان‌یافته و مسالمت‌آمیز شهروندان خواهد بود.
نظرات و مطالب خود را برای انتشار در نشریه به آدرس تلگرام زیر ارسال کنید: