سورۀ القدر یا سورۀ کریسمس؟
کانال نقدآگین✍️ مسعود امیر خلیلی
ابن هشام، تاریخنویس عرب قرن ۹، که زندگینامه محمد را نوشت، اشاره میکند:
“ محمد بارها یک جوان مسیحی را ملاقات می کرد. این جوان مسیحی، درسهای را به محمد آموزش داد که بعد، محمد این درسها را بیان کرد“ [وحی ؟].
همچنین در زندگینامۀ محمد نقل شده که:
“محمد، در سن ۱۲ سالگى، همراه عموى خود، ابوطالب، با کاروانی برای تجارت رهسپار دمشق شد. در روستایی در نزدیکی دمشق راهبى به نام بحیرى که در صومعهای زندگی میکرد و از علوم مسیحى آگاه بود، برای ابوطالب و محمد غذا تهیه کرد“.
ابوطالب از راهب سوال میکند: "به چه دلیل ما را به غذا دعوت کردی؟" و بحیرا جواب میدهد: "چون ابرى روشن بر سر رسول اکرم (ص) سایه افکنده بود ". این زندگینامه ادامه میدهد که:
راهب، "برخى خصوصیات را در آن حضرت به دقت بررسى کرد و خطاب به ایشان گفت: “ اى پسر؛ تو را به لات و عزّى سوگند میدهم که از هر چه سؤال میکنم به من پاسخ دهى"، حضرت فرمود "مرا به آنها سوگند مده که از هیچ چیز به اندازه آنها نفرت ندارم"…. بحیرا سؤالاتى را مطرح کرد و حضرت پاسخ داد که مطابق دانستههاى آن راهب بود. آنگاه به مهر نبوت که در میان دو شانۀ پیامبر بود نگریست“.
نه فقط ابن هشام، بلکه مسیحیان نیز داستان بحیرای راهب را بطور دیگری و اینگونه تعریف کردهاند: "بحیرای راهب ۴۰ بیت (سرود) از ایمانش را برای محمد خواند که بعد، محمد این بیتها را بعنوان وحی بازگو کرد". طبق این خبر مسیحیان از بحیرای راهب، وحی محمد در حقیقت، سرودهای مسیحی بودند و قران یک متن مسیحیست.
مسیحیان با پخش داستان بحیرای راهب در دوران مأمون، این هدف را دنبال میکردند که مسلمانان، به آزار و تعقیب مسیحیان خاتمه دهند و مالیات زیاد از آنها مطالبه نکنند؛ چون اصل، یا مبدا اسلام مسیحی است.
اما این داستان بحیرای راهب یک واقعیت تاریخی را نیز بازگو میکند و آن، گذارِ مذهبِ نستوریِ (مسیحیت شرقی) اعراب و ایرانیان در ایران، به اسلام، در دوران عباسیان است. حالا مسیحیان، برای اثبات نظریۀ «مبدا مسیحیِ اسلام»، به سورۀ ۹۷ اشاره میکنند که این سوره، در واقع از تولد مسیح (کریسمس) خبر میدهد و نه از نازل شدن قرآن:
سوره القدر:
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
ليْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ
سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ
۱- ما [قرآن را] در شب قدر نازل كرديم.
۲- شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است.
۳- و از شب قدر چه آگاهت كرد.
۴- در آن [شب] فرشتگان با روح به فرمان پروردگارشان براى هر كارى [كه مقرر شده است] فرود آيند.
۵- آن شب تا دم صبح صلح و سلام است.
اول اینکه این سوره، اشارهای به قران نکردهاست و همچنین، قرآن در یک شب نیز نازل نشده، بلکه بر طبق روایاتها، محمد سورههای قرآن را در طول ۲۳ سال دریافت کردهاست. برای آشتی دادن این دو دیدگاه، مفسران مسلمان، این طرح را پیشنهاد کردهاند که فرشتگان، ابتدا قران را در یک شب به پایینترین سطح آسمان فرود آوردهاند و جبرئیل از آنجا، به طور تدریجی، متن قرآن را به محمد در مکه و مدینه وحی کرد.
واژۀ "قدر“ در سورههای: (۶، آیه ۹۱) – (سوره ۳۹ آیه ۶۷) – (سوره ۲۲، آیه ۷۴) و (سوره ۶۵، آیه ۳) نیز مشاهده میشوند، اما در هیچکدام از این سورهها، "قدر“ به معنی “ سرنوشت“، یا “ حکم“ ، آنطور که در سورۀ ۹۷ بیان شده، نیست. در این سورهها، واژۀ قدر بیشتر به معنی “برآورد“، “ اندازهگیری“ و “ تخمین“ است.
بهنقل از زبانشناس آلمانی – لبنانی، کریستف لوکزنبرگ، سورۀ ۹۷ ( سوره القدر)، در اصل خبر از «تولد مسیح» میدهد و نه از نازل شدن قران(۱). ویرایشگران قرآن، در برگرداندن واژههای بینقطه به نقطهدار، دچار اشتباه شدند. در سطر ۳ حرف «ش» در وآژه “ شهر“، بهمعنی «ماه» باید به حرف «س»، به «سهر»، از ریشۀ سوری-آرامی (Shahra) به معنی “نگهبان شب “ برگردانده شود که پس از حذف نقطه «ش» سطر ۳، این معنی را میدهد: "شب قدر از هزار نگهبانِ شب ارجمندتر است “ و نه "از هزار ماه ارجمندتر" است.
این امکان نیز هست که سطر ۳ سورۀ ۹۷ از "سرود تولد مسیح“ (Christian Nativity hymns) که کشیش مسیحی قرن ۴، ماراپرم سریانی (وفات ۳۷۳)، آن را سرودهاست، اقتباس شده باشد:
"ما نمیخواهیم بیدار ماندن امروزمان را مانند بیدار ماندن معمولی به شمار بیآوریم – یک جشن است که اجرت آن صدبار بیشتر است".
سرود بیست و یکمِ «ماراپرم» سریانی شروع میشود با عباراتی بهمناسبت تولد مسیح، خوانندۀ سرود، چنین میخواند که در شب تولد مسیح... "و نگهبان هست، مانند فرشتهها"
در سطر ۴ واژه عربی “امر“، از واژۀ سوری "زمار“ (zmar) بهمعنی "سرود خواندن" گرفته شدهاست.
کشیش سریانی (مارپرم سریانی) در سطر ۵ "سرود تولد مسیح “، از این واژه استفاده کرده. همچنین ریشۀ عربی واژه "مزمار “ (mizmār)، بهمعنی «سرود» از زبان سوری (zmr) گرفته شدهاست. در قران واژۀ "امر" همانند "زمار" است. پس از این ریشهیابیِ واژه "امر“ به معنی «سرود»، سطر ۴ سوره القدر این خبر را میدهد:
"در آن [شب] فرشتگان با روح به فرمان پروردگارشان براى سرور خود ( مسیح) سرود فرود آورند – سرود آوردند"
سرود بیست و یکمِ «ماراپرم سریانی» نیز به فرشتگان اشاره میکند که فرود می آیند:
"امروز فرشته و ابر فرشته ( اسرافیل ) فرود آمدند و یک سرود جدید برای ستایش زمین خوانند“
لوکزنبرگ ادامه میدهد که واژههای "شب"، "محافظان شب" ، "فرشته"، "روح" و "صلح" که سورۀ ۹۷ به آنها اشاره کردهاست، واژههای هستند که در انجیل "لوقا″ نیز مشاهده میشوند. این بخش از انجیل، اشاره به فرشتهای میکند که شب، به چوپانهای که از دامهای خود حفاظت میکردند، خبر تولد مسیح و صلح بر روی زمین ( سطر ۵ سوره ۹۷) را میدهد. به احتمال زیاد، سورۀ ۹۷ اقتباسی از “ تولد مسیح“ کشیش مسیحی «ماراپرم» سریانی به عربی است. متن سوره ۹۷ پس از تصحیح واژهها:
۱- ما [مسیح را] در شب قدر فرستادیم.
۲- از شب قدر چه آگاهت كرد.
۳- شب قدر از هزار نگهبان ارجمندتر است.
۴- در آن [شب] فرشتگان با روح، به فرمان پروردگارشان، سرودهای را با خود آوردند.
۵- آن شب تا دم صبح صلح برقرار است.
➖➖➖
درباره دکتر مسعود امیر خلیلی
حدود بیش از ده سال است که با «موسسه پژوهشی اناره» آشنا است. و پژوهشهای این گروه در رابطه با تاریخ دو سدهی نخستِ اسلام را دنبال میکند و مختصری از پژوهشهای گروه اناره را در سایت شخصیش (http://www.chubin.net/) منتشر کردهاست.
———————————-
1 – Christoph Luxenberg, Weihnachten im Koran, in: Streit um den Koran, Berlin 2004, P. 62-68
1 – Danial A. Beck,The Annunciation of Surat al-Qadar, in: http://almuslih.org/…/Beck,%20D%20-%20The%20Annunciation.pdf
3 – Kathleen E. McVey, Ephrem the Syrian: hymns, Newyork, 1989, P. 173
4 – Daniel A. Beck
5- https://biblehub.com/bsb/luke/2.htm
6 – Daniel A. Beck
7 – Daniel A. Beck