یکم مهر

— رام: روزشمار ایرانی معنادار

اول مهر ماه در تاریخ دویست سال گذشته‌ی ایران‌زمین بسیار پر جنب و جوش و پرحادثه بوده است. در ۱۱۶۸ هجری خورشیدی ارتشِ جرار روس به فرمان کاترین کبیر شهر حاجی‌بِی (حاجی بیک) در اوکراین امروزین را که در آن هنگام به عثمانی تعلق داشت فتح کرد و آن را چنان نابود کرد که بر ویرانه‌هایش شهری نو ساختند و امروز از آن شهر باستانی هیچ اثری باقی نماینده است

در اول مهر سال ۱۲۶۶ در این چارچوب دانشگاه الله‌آباد در هند تأسیس شد.

در اول مهر سال ۱۲۸۶ سراسپرینگ راس[1] وزیر مختار بریتانیا در تهران متن فرانسه و ترجمه‌ی فارسی قرارداد ۱۹۰۷ را که مربوط به ایران می‌شد برای وزارت امور خارجه‌ی ایران ارسال داشت. این قرارداد بدون اطلاع ایران بین روس و انگلیس بسته شده بود و در آن کشورمان را بین خود تقسیم کرده بودند. مشروطه‌خواهان ایرانی به زودی این قرارداد را به دست فراموشی سپردند و با این همه واکنش روس‌ها تقویت نیروی مستبدین بود که با فرمان محمدعلی‌شاه و پس از به توپ بسته شدن مجلس برای سرکوب آزادیخواهان تبریزی به سوی این شهر به حرکت در آمدند. روز چهارشنبه اول مهر سال ۱۲۸۷ (۲۶ شعبان ۱۳۲۶ ق.) عزت‌الله‌خان که یکی از سرداران اردوی مستبدین بود یکی از اهالی ماکو را که نمی‌خواست در حمله به تبریز شرکت کند دستگیر کرد و گوشش را برید و او را جلوی سپاهش راه برد و با این وضع از صوفیان به سوی تبریز پیشروی کرد و تبریز را در محاصره گرفت (تصویر زیر).

در اول مهر سال ۱۲۸۹ ابوالقاسم‌خان قره‌گوزلو ناصرالملک پس از به قدرت رسیدن مجدد مشروطه‌خواهان و عزل محمدعلی‌شاه، با رأی مجلس شورای ملی به مقام نایب‌السلطنه دست یافت. رقیب او برای رسیدن به این مقام مستوفی‌الممالک بود که در برابر چهل رأی او، بیست رأی آورد. 

در ۱۲۹۳ اولين شماره‌ی روزنامه‌ی عصر جديد به مديريت عبدالحميدخان متين‌السلطنه در تهران انتشار يافت. 

چهار سال بعد در ۱۲۹۷ هيئت وزيران مقرراتي جهت ثبت احوال تدوين کرد و به تصويب رسانيد و اداره‌ی نظميه مأمور اجراي اين تصويبنامه شد. سرپرستان خانوارها بر این مبنا می‌بایست برای اعضای خانواده‌شان سجل احوال بگيرند. اولين كسي كه در تهران شناسنامه دريافت كرد دكتر سيد ولي‌الله‌خان نصر بود.

یک سال بعد در ۱۲۹۸ مدرسه‌ی حقوق تأسیس شد و با سي دانشجوی داوطلب كار خود را آغاز كرد. رياست این نهاد آموزشی با آدولف پرني مستشار وزارت عدليه بود و پنج استاد فرانسوي و شش استاد ايراني در آن تدريس مي‌كردند. در همین روز در تهران به دستور سيدحسن مدرس و امام جمعه خوئي اجتماع پرشوري بر ضد قرارداد ۱۹۱۹ تشكيل شد و سخنرانان از دولت لغو قرارداد را خواستند. 

روز دوشنبه اول مهر ۱۳۰۱ خورشیدی ملک‌الشعرای بهار نخستین شماره از هفته‌نامه‌ی ادبی- اجتماعی نوبهار را منتشر کرد. او در همین روز با همکاری احمد کسروی، رشید یاسمی و اقبال آشتیانی نوشتن تاریخ حزب سوسیال دموکرات ایران را نیز آغاز کرد.

در اول مهر سال ۱۳۳۱ افسری به نام غلامرضا مصور رحمانی که هوادار مصدق بود به بغداد سفر کرد و به ستاد ارتش خبر داد که ارتش عراق دارد برای حمله به ایران آماده می‌شود.

درست یک سال بعد کودتای ۲۸ امرداد به نتیجه رسیده بود و در این روز عده‌ی زیادی از افسران ارتش به پاداش کوشششان در این روز ترفیع درجه یافتند. در همین روز دادگاه نظامی ویژه مأمور رسیدگی به اتهامات دکتر مصدق و همدستان او به ریاست سرلشکر غلامحسین افخمی تشکیل شد و دادگاه به اتفاق آراء قرار بازداشت مصدق را تأیید نمود. سرتیپ حسین آزموده دادستان ارتش کیفرخواست خود را علیه دکتر مصدق و سرتیپ نقی ریاحی صادر کرد و ایشان را به جرم بر هم زدن اساس حکومت سزاوار اعدام دانست. 

یک سال بعد در ۱۳۳۳ در ساعت یازده بامداد یک اتوبوس حامل پنجاه نفر در مقابل منزل عبدالعلی لطفی وزیر دادگستری دولت دکتر مصدق در خیابان خلیلی دربند توقف کرد و سرنشینانش وارد منزل وی شده او را به ضرب چوب و چماق زخمی کردند و به همسر و دخترانش هم که می‌کوشیدند از پیرمرد هفتاد ساله دفاع کنند رحم نکردند و آنان را هم کتک زدند و بعد خانه را ترک کردند. چند استخوان بدن لطفی شکست و در اثر این حمله بینایی یک چشمش را از دست داد.

حوادث تاریخی جهان

روز اول مهر در تاریخ جهان هم پر حادثه بوده است و جنگ‌هایی خونین در این روز رخ داده است. در ۷۸۸ دومین نبرد بزرگ دودمان مینگ چین و مغول‌ها در کرانه‌ی رود خِرلِن[2] در شرق مغولستان آغاز شد و به پیروزی مغول‌ها انجامید. در ۸۳۸ نبرد بلور هیث[3] که اولین درگیری بزرگ در جریان جنگ رُزها[4] بود، در انگلستان بین دو خاندان یورک[5] و لنکستر[6] درگرفت. در این جنگ ریچارد نِویل[7] رهبر یورک‌ها با پنج هزار سرباز در برابر ده هزار سرباز صف آراست که زیر فرمان جیمز تاچت[8] رهبر لنکسترها می‌جنگیدند و در نهایت بر ایشان پیروز شد. در ۱۲۷۸ ناوگان آسیایی ایالات متحده در نبرد اولونگاپو[9] بر ناوگان جمهوری فیلیپین غلبه کرد، در ۱۲۸۴ سوئد و نروژ طی عهدنامه‌ی کارلستاد[10] از هم جدایی گزیدند و به دو کشور تبدیل شدند و در ۱۲۶۹ فریدریش پاولوس[11] سپهسالار آلمانی زاده شد (تصویر بالا). او فرمانده‌ی قوای آلمانی در استالینگراد بود و در همان روزی که به مقام فیلدمارشالی رسید در عملیاتی ضربتی به دست شوروی‌ها اسیر شد. او بر خلاف انتظار هیتلر خودکشی نکرد و به همکاری با روس‌ها پرداخت. در استالینگراد ۹۱ هزار سرباز آلمانی اسیر روس‌ها شدند که روس‌ها نیمی از آن‌ها را در راهِ فرستادنشان به سیبری و نیمی دیگر را در سیبری کشتند و تنها شش هزار نفرشان تا پایان جنگ زنده ماندند.

         از رخدادهای سیاسی دیگر این روز آن که

در ۱۳۵۲ خوان پرون[12] در انتخابات آرژانتین به قدرت رسید.

این روز از نظر دینی، فرهنگی و اجتماعی هم آبستن وقایع مهم بوده است. در ۱۶۶ هجری خورشیدی دومین شورای نیکایا[13] (نیقیه) در کلیسای هاگیا سوفیا[14] (مسجد ایاصوفیای امروز) با حضور ۳۵۰ اسقف برگزار شد و مجاز بودن استفاده از اشیای متبرک و نمادهای مقدس و تقدیس آثار هنری مثل مجسمه و نقاشی را تصویب کرد. در اول مهر سال ۱۰۲۱ اولین مراسم فارغ‌التحصیلی در کالج هاروارد انجام شد، در ۱۰۷۱ آخرین متهم به جادوگری در شهر سالم[15] آمریکا به دار آویخته شد،

و در ۱۲۲۴ باشگاه بیسبال نیکِرباکرز[16] اولین تیم بیسبال جهان شد که قوانین امروزین این بازی را رعایت می‌کرد (تصویر بالا). در ۱۲۲۵ در نتیجه‌ی همکاری سه اخترشناس (اوربان ژان ژوزف  لو وِریر[17]، جان کوچ آدامز[18] و یوهان گوتفرید گالِه[19]) سیاره‌ی نپتون کشف شد. در ۱۲۶۷ هم اولین شماره از مجله‌ی نشنال جئوگرافیک[20] منتشر شد.

         در اول مهر سال ۱۲۶۸ یک کارآفرین ژاپنی به نام فوساجیرو یامائوچی[21] شرکت نین‌تِن‌دو[22] را تأسیس کرد و در آن کارت‌های بازی هانافودا[23] را تولید می‌کرد و می‌فروخت. این شرکت امروز به یکی از نیرومندترین سازندگان بازی رایانه‌ای تبدیل شده است. در ۱۲۸۸ گاستون لورو[24] کتاب شبح اپرا[25] را منتشر کرد، در ۱۳۵۹ باب مارلی[26] در آخرین کنسرت پیتسبورگ آواز خواند و در ۱۳۸۱ اولین نسخه از نرم‌افزار Mozilla Firefox به بازار عرضه شد.

اول مهر زادروز چندین شخصیت مهم در حوزه‌ی تمدن ایرانی بوده است. در ۱۲۸۱ آیت‌الله روح‌الله خمینی به دنیا آمد و در ۱۳۰۹ صبا اختر خواننده‌ی پاکستانی اطلاعاتش را پیدا نکردم! و در ۱۳۳۷ خالد الشیخ خواننده‌ی بحرینی زاده شدند. در ۳۴۴ هم متنبی شاعر مشهور عرب درگذشت. در میان انیرانیان اول مهر زادروز این نامداران بوده است: آگوستوس[27] اولین امپراتور روم (۶۳ پیش از میلاد)، قوبیلای خان (594 هجری خورشیدی)، روبرت بوش[28] مؤسس شرکت آلمانی لوازم خانگی بوش (۱۲۴۰)، و بروس

اسپرینگستین[29] خواننده‌ی آمریکایی (۱۳۲۸).

به همان ترتیبی که در روز اول مهر تمرکزی از زاده شدن شاعران و خوانندگان را داریم، این روز سالگرد مرگ ادیبان و نویسندگان زیادی هم هست: اوربان لو وریر[30] اخترشناس فرانسوی درست سی و یک سال پس از کشف نپتون (۱۲۵۶)، ویلکی کالینز[31] داستان‌نویس انگلیسی (۱۲۶۸)، و پابلو نرودا[32] شاعر و دیپلمات شیلیایی (۱۳۵۲) همگی در این روز درگذشته‌اند.

دوگِن[33] راهب بودایی ژاپنی (۶۳۲) و ابوالحسن علی حاکم تونس (۱۱۳۵) هم در این روز درگذشتند.

[1] Sir Cecil Arthur Spring Rice

[2] Kherlen River

[3] Battle of Blore Heath

[4] Wars of the Roses

[5] York

[6] Lancaster

[7] Richard Neville

[8] James Tuchet

[9] Battle of Olongapo

[10] Karlstad Treaty

[11] Friedrich Paulus

[12] Juan Perón

[13] Second Council of Nicaea

[14] Hagia Sophia

[15] Salem

[16] Knickerbockers

[17] Urbain-Jean-Joseph Le Verrier

[18] John Couch Adams

[19] Johann Gottfried Galle

[20] National Geographic Magazine

[21] Fusajiro Yamauchi

[22] Nintendo

[23] Hanafuda

[24] Gaston Leroux

[25] The Phantom of the Opera

[26] Bob Marley

[27] Augustus

[28] Robert Bosch

[29] Bruce Springsteen

[30] Urbain Le Verrier

[31] Wilkie Collins

[32] Pablo Neruda

[33] Dōgen

✍️ پژوهش و نگارش: شروین وکیلی | بازخوانی و ویرایش: بهنوش عافیت‌طلب [نقدآگین برخی تواریخ ارزشمند را افزوده و بعضن تصحیح یا حذف کرده‌است].

رام (روزشمار ایرانیِ معنادار) کوششی است برای بازسازی تقویم روزشماری معنادار برای ایرانیان، به شکلی که مناسبتها و سالگردهای منسوب به روزها عینیتی علمی داشته باشد و زمان روزمره و معنازدوده‌ی امروزینی که روزهایمان را پوچ و پوک ساخته را به توالی‌ای معنادار از سالگردِ رخدادهای معنادار تبدیل کند. سه گوشزد در درباره‌ی طرح رام:

۱) تمام تاریخ‌هایی که شناسه‌ی میلادی (.م) یا پیشامیلادی (پ.م) ندارند به هجری خورشیدی محاسبه شده‌اند.

۲) محتوای روزشمار رام نهایی نیست و تا پایان سال ۱۳۹۶ تکمیل می‌شود. هنگام نقل آن به طرح ارجاع دهید و این نکته را در نظر داشته باشید.

۳) اگر مناسبتی سراغ دارید که نادیده مانده، آن را همراه با نشانی مرجعش در تلگرام برایم بفرستید که در این طرح گنجانده شود:

@SherwinVakili