هشتم شهریور
کانال نقدآگین— رام: روزشمار ایرانی معنادار
شامگاه شنبه هشتم شهریور سال ۱۲۸۶ هجری خورشیدی (۲۲ رجب ۱۳۲۵ ق.)، اتابک امینالسلطان (صدراعظم ایران) پس از شرکت در نشست مجلس شورای ملی و سخنرانی در تأیید امضای متمم قانون اساسی – که خواستهی مشروطهخواهان بود-، در حالی که همسو شدنش با نمایندگان مجلس و مقاومتش در برابر محمدعلیشاه مستبد، با استقبال نمایندگان روبرو شده بود، وقتی همراه با سید عبدالله بهبهانی از در مجلس بیرون میآمد، ترور شد و در جا کشته شد.
دربارهی قاتل او و انگیزهاش بحثهای زیادی وجود دارد. به ظاهر، قاتل عباسآقای تبریزی بود که در محلّ حادثه با تپانچه خودکشی کرد، اما شواهدی هست که نشان میدهد، حیدرخان عمواوغلی از طرف مشروطهخواهان تندرو، اتابک را ترور کرده و در ضمن محمدعلیشاه هم خواهان مرگ او بوده و وی نیز گروهی را به طور موازی برای کشتن او مأمور کرده بوده است. هرچند از فرصت بهره جست و در همین روز، عباسقلی خان آدمیت از رهبران مشروطهخواه را به جرم قتل او دستگیر کرد.
درست در همین روز قرارداد بدنام ۱۹۰۷ بین انگلستان و روسیه در سنپترزبورگ امضا شد و این همان عهدنامهی مخفیای بود که بر اساس آن، ایران و افغانستان و تبت در قالب مناطق نفوذ بین دو کشور تقسیم میشد. یکی از پیامدهای این قرارداد، تأسیس پلیس جنوب به دست انگلیسیها بود که در هشتم شهریور ۱۲۹۵، وثوقالدوله زیر بارش رفت و حکم تأسیس آن را امضا کرد.
دو سال بعد (۱۲۹۷) هم ابراهيم منشيزاده و اسدالله ابوالفتحزاده اعضاء مؤثر كميتهی مجازات كه به حبس و تبعيد محكوم شده بودند هنگام فرار هدف گلوله قرار گرفتند و به قتل رسيدند.
در هشتم شهریور ۱۲۹۹ کنفرانس ملل شرق[1] در باکو تشکیل شد و این یکی از اولین گردهماییهای کمونیستهای ایرانی بود که به شوروی وابسته شده بودند.
در ۱۳۲۲ قوای شوروی و انگلیس، تعداد زیادی از رجال ایران و افسران ارتش و کارکنان بنگاه راهآهن دولتی ایران و روزنامهنگاران را به اتهام همکاری با آلمان ها و تشکیل ستون پنجم در ایران، توقیف و زندانی نمودند و آنها را به اراک انتقال دادند.
در هشتم شهریور ۱۳۳۲ اعلامیهی شماره ۱۴ فرمانداری نظامی تهران صادر شد و از مردم خواست تا محل اختفای این افراد را به فرمانداری نظامی اطلاع دهند: دکتر حسین فاطمی وزیر سابق امور خارجه، دکتر مهدی آذر وزیر پیشین فرهنگ، مهندس حقشناس وزیر سابق راه، دکتر عزیزالله ملکاسماعیلی معاون سابق نخستوزیر، خلیل ملکی رهبر گروه سیاسی نیروی سوّم، مهندس کاظم حسیبی استاد دانشگاه و نماینده مجلس و کریم پورشیرازی مدیر روزنامهی شورش.
دو سال بعد، بار دیگر صدور نفت ایران از سر گرفته شده بود و در همین روز به سال ۱۳۳۴، یک کمپانی ایتالیایی چهار صد هزار تُن نفت از ایران خریداری کرد. با این همه، اعتراضها به دخالت دربار در سیاست همچنان برقرار بود؛ بنحوی که در همین روز به سال ۱۳۳۹، مردم غالب شهرستانها به انتخابات اعتراض کرده و ابطال آن را خواستند.
در سالهای اخیر این روز به خاطر انفجار بمبی که در دفتر ریاستجمهوری کار گذاشته بودند برجستگی یافته است؛ این بمب در سال ۱۳۶۰ محمدعلی رجائی رئیسجمهور و محمدجواد باهنر نخستوزیر را از میان برد.
درست ده سال بعد شوروی فرو پاشید و در هشتم شهریور ۱۳۷۰ آذربایجان از شوروی مستقل شد.
در سطح جهانی هشتم شهریور با چند رخداد سیاسی مصادف بوده است.
در ۹۵۳ گورو رام داس[2] چهارمین رهبر دینی سیکها شد و در ۹۶۹ توکوگاوا ایهیاسو[3] به قصر اِدو وارد شد و سلطنتش را آغاز کرد.
در ۱۱۹۲ سرخپوستان کریک[4] به یک شهرک نظامی سپیدپوستان در آلاباما حمله بردند و پانصد ساکن آنجا را کشتار کردند که نیمیشان سرباز بودند.
در ۱۳۱۸ نازیها با ترتیب دادن یک حملهی جعلی و نمایشی به ایستگاه رادیویی گلایویتس[5] بهانهای برای حملهی آلمان به لهستان فراهم آوردند.
در ۱۳۲۴ هم انگلیسیها هنگ کنگ را از ژاپنیها پس گرفتند.
در هشتم شهریور ۱۲۱۴ شهر ملبورن و در ۱۲۱۵ شهر هوستون تأسیس شد.
در ۱۲۸۸ چارلز دولیتل والکات[6]، دیرینهشناس آمریکایی، سازههای سنگوارهای برگس شیل[7] را کشف کرد و شاخههایی به کلی ناشناخته از حیات را معرفی کرد.
زادگان و رفتگان
هشتم شهریور در ضمن زادروز چند ایرانی و انیرانی نامدار هم هست.
از میان ایرانیان جهانگیر شاه گورکانی در ۹۴۸ و برادران دوقلوی نویسنده و روشناندیش، حمید و محمود عنایت در ۱۳۱۱ زاده شدند. در میان انیرانیان هم جان لاک[8] فیلسوف انگلیسی (۱۰۱۱)، ژان آگوست دومینیک انگر[9] نقاش فرانسوی (۱۱۵۹)، و ارنست راترفورد[10] دانشمند نیوزلندی (۱۲۵۰) سزاوار اشاره هستند.
در این روز شیخ بهائی (بهاءالدین آملی) مؤسس مکتب حکمت اصفهان (۱۰۰۰) درگذشت و در ۱۳۵۰ هم علی هادیبرا اولین مجسمهساز دوران مدرن ترکیه درگذشت که ایرانی و زادهی تهران بود و در پاریس هنرهای زیبا خوانده بود و بنیانگذار هنرهای تجسمی مدرن در ترکیه محسوب میشود. نجیب محفوظ ادیب و روزنامهنگار مصری هم در ۱۳۸۵ فوت کرد. از اهالی باختر و خاور هم تئودوریک کبیر[11] (۵۲۶ میلادی)، امپراتور ژاپن شوکو[12] (۸۰۷ هجری خورشیدی)، لویی یازدهم[13] شاه فرانسه (۸۶۲)، حمیده بانو بیگم همسر همایونشاه گورکانی و مادر اکبرشاه (983)، جی جی تامپسون[14] فیزیکدان انگلیسی (۱۳۱۹)، ژرژ براک[15] نقاش و مجسمهساز فرانسوی (۱۳۴۲) و چارلز برونسون[16] هنرپیشهی آمریکایی و دونالد دیویدسون[17] فیلسوف آمریکایی (هردو در ۱۳۸۲) در این روز درگذشتهاند.
[1] Congress of the Peoples of the East
[2] Guru Ram Das
[3] Tokugawa Ieyasu
[4] Creek Indians
[5] Gleiwitz
[6] Charles Doolittle Walcott
[7] Charles Walcott
[8] John Locke
[9] Jean Auguste Dominique Ingres
[10] Ernest Rutherford
[11] Theodoric the Great
[12] Shōkō
[13] Louis XI
[14] J. J. Thomson
[15] Georges Braque
[16] Charles Bronson
[17] Donald Davidson
✍️ پژوهش و نگارش: شروین وکیلی | بازخوانی و ویرایش: بهنوش عافیتطلب [نقدآگین برخی تواریخ ارزشمند را افزوده و بعضن تصحیح یا حذف کردهاست].
رام (روزشمار ایرانیِ معنادار) کوششی است برای بازسازی تقویم روزشماری معنادار برای ایرانیان، به شکلی که مناسبتها و سالگردهای منسوب به روزها عینیتی علمی داشته باشد و زمان روزمره و معنازدودهی امروزینی که روزهایمان را پوچ و پوک ساخته را به توالیای معنادار از سالگردِ رخدادهای معنادار تبدیل کند. سه گوشزد در دربارهی طرح رام:
۱) تمام تاریخهایی که شناسهی میلادی (.م) یا پیشامیلادی (پ.م) ندارند به هجری خورشیدی محاسبه شدهاند.
۲) محتوای روزشمار رام نهایی نیست و تا پایان سال ۱۳۹۶ تکمیل میشود. هنگام نقل آن به طرح ارجاع دهید و این نکته را در نظر داشته باشید.
۳) اگر مناسبتی سراغ دارید که نادیده مانده، آن را همراه با نشانی مرجعش در تلگرام برایم بفرستید که در این طرح گنجانده شود: