یکم شهرویر ماه
کانال نقدآگین— رام: روزشمار ایرانی معنادار
نخستین روز از شهریورماه در تاریخ ایرانزمین با رخدادهایی متنوع مصادف بودهاست.
بنا به تاریخپردازی عباسی [چرا تاریخپردازی عباسی؟]، در به سال ۱۳هجری خورشیدی، ابوبکر درگذشت و عمر به خلافت رسید و دامنهی فتوحات مسلمانان را به سرعت گسترش داد. این پیشروی همچنان تا شش قرن بعد ادامه داشت و در سال ۶۲۱ در جریان محاصرهی قسطنتنیه توسط مسلمانان، برج داوود که ارگ شهر بود، به دست سربازان خوارزمی فتح شد.
یک و نیم قرن بعد، بلای مغول آمده و از سر ایرانیان گذشته بود، اما هنوز در حواشی قلمرو ایرانزمین تاخت و تازهای اقوام بیابانگرد ادامه داشت و در چنین روزی به سال ۷۶۱ هجری خورشیدی، سپاهیان اردوی زرین به رهبری توقتَمیش، مسکو را محاصره کردند.
در اول شهریور ۸۹۳، جنگ چالدران با پیروزی شکنندهی سلطان سلیم اول عثمانی بر شاه اسماعیل صفوی، به پایان رسید. در این نبرد، نزدیک به ۱۰۰ هزار سرباز عثمانی مسلح به توپ و سلاح آتشین، با ارتشی صفوی که نزدیک به ۵۰ هزار تن را در بر میگرفت، رویارو شدند. ایرانیان چون استفاده از توپ و تفنگ را خلاف «جوانمردی» میدیدند، تنها با «سلاح سرد» میجنگیدند و هرچند در نهایت با تلفات زیاد شکست خوردند، اما چنان تلفاتی به عثمانیها وارد آوردند که سلطان سلیم، کمی بعد به قلمرو خود بازگشت و دولت عثمانی برای مدتها فکر دستاندازی به مرزهای شرقیاش را از سر بیرون کرد
در همین روز به سال ۱۳۳۹، شاه در یک مصاحبهی مطبوعاتی با بیست و پنج نفر خبرنگار و عکاس خارجی دربارهی ادارهی کشور پس از بازگشت به قدرت سخن گفت و همزمان روزنامههای اطلاعات و کیهان توقیف شدند [ر.ک. وضعیت مطبوعات و سانسور در دوران پهلوی].
حوادث تاریخی جهان
این روز در تاریخ جهان هم به نسبت پرجنب و جوش بوده است.
در ۲۰ پ.م. همین اوکتاویانوس با لقب آگوستوس[6] اولین امپراتور شده بود و در این روز جشن بزرگی در معبد وولکان[7] رم برگزار کرد و صلح با ایران اشکانی را جشن گرفت. اشکانیها در مقابل گرفتن امتیازهایی، درفشهای ارتش شکستخوردهی رومیان را که ۳۳ سال پیش در جنگ حران از دستشان به در شده بود به ایشان پس دادند.
حدود صد سال پس از این مراسم، در سال ۷۹ میلادی وقتی رومیان همین جشن را برای بزرگداشت وولکان –خدای آتشفشان و آهنگری (تصویر بالا)- برگزار میکردند.
در سال ۴۷۶ میلادی اودوآکر[8] رهبر اتحادیهی قبیلههای آلمانی هِرولی[9] و اسکیریان[10] توسط سربازانش به پادشاهی ایتالیا برکشیده شد.
در ۱۱۷۸ ناپلئون مصر را ترک کرد و به فرانسه رفت تا قدرت را به دست بگیرد و امپراتور شود.
در ۱۲۱۸ قوای انگلیسی در آغازگاه جنگ اول تریاک با چین، بندرگاه کوچک هنگ کنگ را تصرف کردند.
در ۱۳۲۱ جنگ استالینگراد[11] میان همین دو کشور آغاز شد. تلفات این جنگ که پنج ماه و ده روز به درازا کشید، ۷۲۸ هزار نفر از جبههی آلمان و ۱/۱ میلیون نفر از جبههی شوروی بود. در این جنگ آلمانیها ۹۰۰ هواپیما و ۱۵۰۰ تانک و شش هزار توپ از دست دادند و در مقابل ۲۷۶۹ هواپیما و ۴۳۴۱ تانک و نزدیک به شانزده هزار توپ روسی را از میان بردند.
استالینگراد نقطهی چرخشی در جنگ جهانی دوم بود و آغاز شکستهای بزرگ آلمانیها محسوب میشد. به دنبال این روند در اول شهریور ۱۳۲۳ قوای متفقین مارسی را فتح کردند. در همین روز میکائیل[12]، شاه رومانی، از پیشروی متفقین احساس نگرانی کرد و رهبر دولت–مارشال آنتونسکو[13]- را از قدرت عزل کرد و رومانی جبههی خود را از متحدین به متفقین تغییر داد. همهی این افراد پیشتر هوادار آلمان بودند و با هیتلر متحد شده بودند.
یک سال بعد در ۱۳۲۴ هم اتحاد جماهیر شوروی تبدیل کردن اسیران ژاپنی به کارگران برده را قانونی ساخت و اسرای جنگی به اردوگاههای کار اجباری فرستاده شدند.
رخدادهای سیاسی دیگر اول شهریور در روزگار ما آن بود که در ۱۳۴۹ سزار چاوز[14] رهبر اتحادیهی کارگری مکزیکیتبارهای آمریکا بزرگترین اعتصاب کشاورزان را در این کشور آغاز کرد. این جریان به «اعتصاب بشقاب سالاد[15]» شهرت یافته است.
در ۱۳۶۹ ارمنستان از شوروی اعلام استقلال کرد. در همین روز آلمان غربی و شرقی متحد شدند.
در ۱۳۹۰ مقر حکومتی بابالعزیزه به دست شورشیان لیبی افتاد و معمر قذافی از قدرت سرنگون شد.
روز یکم شهریور سال ۱۰۲۸ هجری خورشیدی کمپانی هند شرقی شهر مدرس را در جنوب غربی هند تأسیس کرد.
در ۱۲۴۳ دوازده کشور معاهدهی ژنو[16] را امضا کردند.
اول شهریور در تاریخ دین اروپاییان هم روز مهمی بوده است.
در سال ۹۵۱ هجری خورشیدی، غوغای کاتولیکهای فرانسوی که با تحریک شارل نهم[17] و مادرش کاترین دو مدیچی[18] تشدید شده بود، باعث شد طی کشتار سن بارتولومیو[19] بخش بزرگی از جمعیت پروتستان فرانسه (بین ده تا سی هزار تن) که پیرو کالون[20] بودند کشته شوند.
در ۱۲۸۰ ششصد معلم آمریکایی وابسته به فرقهی توماسی[21] برای گرواندن فیلیپینیها به دین مسیحیت به این سرزمین سفر کردند و در مانیل از کشتی پیاده شدند.
در ۱۳۰۸ اعراب به حبرون که مقر یهودیان هوادار انگلیس بود حمله بردند و بیش از شصت تن از یهودیان این شهر را کشتند. باقی یهودیان از حبرون گریختند.
در ۱۳۲۷ هم شورای جهانی کلیساها تأسیس شد.
از رخدادهای پراکنده اما جالب دیگری که در این روز رخ داده:
یکی آن که در ۱۲۸۳ زنجیر چرخ ماشین اختراع شد.
در ۱۳۵۲ هم گروهی دزد مسلح کوشیدند از بانکی در استکلهلم دزدی کنند، اما ناکام ماندند و وقتی در محاصرهی پلیس قرار گرفتند، حاضران در بانک را گروگان گرفتند. گروگانها طی پنج روزی که گرفتار بودند شروع کردند به همدلی و همدردی با دزدان و این الگویی بود که پس از آن، به نام نشانگان استکهلم در جامعهشناسی و حقوق شهرت یافت.
هفده سال بعد در ۱۳۶۹ گروگانگیری دیگری رخ داد و صدام حسین در تلویزیون عراق ظاهر شد، در حالی که با شماری از «مهمانان غربی» که در واقع به گروگان گرفته شده بودند، گفتگو میکرد. این تهدیدی بود تا آمریکا را از حمله به کویت باز دارد.
اما در این میان، احتمالاً مهمترین رخداد معاصر در این روز آن بود که در اول شهریور سال ۱۳۷۰ شبکهی جهانی اینترنت[22] به روی عموم گشوده شد.
در ۱۳۸۳ سارقان مسلح تابلوهای فریاد و مدونا اثر ادوارد مونش را در اسلوی نروژ به تاراج بردند.
زادگان و رفتگان
اول شهریور از نظر زادگان و رفتگان ایرانی نیز مهم است و مردانی خوشنام و اثرگذار در آن زاده شده یا درگذشتهاند. مهمتر از همه آن که ابن سینا در چنین روزی به سال ۳۵۹ هجری خورشیدی در بخارا زاده شد. در دوران معاصرمان آتنا فرخزاد شاعر و رهبر مذهبی سوئدی در ۱۳۶۲ زاده شد.
در میان رفتگان این روز مهمتر از همه علی بن موسی رضا است که در ۱۹۷ هجری خورشیدی درگذشت. در دوران معاصر هم سلطان عبدالمجید دوم عثمانی در ۱۳۲۳ و پرویز ناتل خانلری در ۱۳۶۹ درگذشتند. همچمنین در ۱۴۰۲ ابراهیم گلستان مرد.
نامداران دیگر انیرانی که در این روز زاده شدهاند عبارتاند از موریتس کانتور[23] ریاضیدان آلمانی (۱۲۰۸)، آرنولد توینبی[24] فیلسوف تاریخ (۱۲۳۱) و حواری بومدین[25] دومین رئیسجمهور الجزایر (۱۳۱۱).
[6] Augustus
[7] Vulcan
[8] Odoacer
[9] Heruli
[10] Odoacer
[11] Battle of Stalingrad
[12] King Michael
[13] Marshal Ion Antonescu
[14] Cesar Chavez
[15] The Salad Bowl strike
[16] First Geneva Convention
[17] Charles IX
[18] Catherine de Médicis
[19] The St. Bartholomew's Day massacre
[20] John Calvin
[21] Thomasites
[22] world wide web
[23] Moritz Cantor
[24] Arnold Toynbee
[25] Houari Boumédiene
✍️ پژوهش و نگارش: شروین وکیلی | بازخوانی و ویرایش: بهنوش عافیتطلب [نقدآگین برخی تواریخ ارزشمند را افزوده و بعضن تصحیح یا حذف کردهاست].
رام (روزشمار ایرانیِ معنادار) کوششی است برای بازسازی تقویم روزشماری معنادار برای ایرانیان، به شکلی که مناسبتها و سالگردهای منسوب به روزها عینیتی علمی داشته باشد و زمان روزمره و معنازدودهی امروزینی که روزهایمان را پوچ و پوک ساخته را به توالیای معنادار از سالگردِ رخدادهای معنادار تبدیل کند. سه گوشزد در دربارهی طرح رام:
۱) تمام تاریخهایی که شناسهی میلادی (.م) یا پیشامیلادی (پ.م) ندارند به هجری خورشیدی محاسبه شدهاند.
۲) محتوای روزشمار رام نهایی نیست و تا پایان سال ۱۳۹۶ تکمیل میشود. هنگام نقل آن به طرح ارجاع دهید و این نکته را در نظر داشته باشید.
۳) اگر مناسبتی سراغ دارید که نادیده مانده، آن را همراه با نشانی مرجعش در تلگرام برایم بفرستید که در این طرح گنجانده شود: