بیست و هشتم امرداد
کانال نقدآگین— رام: روزشمار ایرانی معنادار
روز یکشنبه ۲۸ امرداد سال ۶۰۸ هجری خورشیدی (۲۰ رمضان ۶۲۶ ق.) یاقوت حموی مورخ و نویسندهی نامدار ایرانزمین درگذشت.
درگیری انگلیسیها با دکتر محمد مصدق بر سر غارت منابع نفت ایران، پای آمریکاییها را هم به میدان کشاند و در ۲۸ امرداد ۱۳۳۲، فشار شدید آمریکا و انگلیس به شاه جوان، به کودتای نیروهای هوادار شاه و سرنگونی دولت مصدق منتهی شد. مشروعیت شاه پس از این ماجرا چندان لطمه دید که بیست و شش سال بعد، به انقلاب اسلامی منتهی شد.
بنا به گزارش سایت بی بی سی، اسناد جدید آمریکا حکایت از آن دارد که ایالات متحده و بریتانیا آن قدر به کنار زدن محمد مصدق از قدرت مصمم بودند که در نظر داشتند که اگر شاه از نقشه کودتای آنها حمایت نکند، خود او را از تخت سلطنت ساقط کنند.
آمریکا و بریتانیا در آن دوران شاه جوان را یک "ساقه نازک" توصیف میکردند که به گونهای "آزارنده" به تعهد و تضمین حمایت آنان نیاز داشت. با این حال، جلب حمایت آن "ساقه نازک" برای نقشه سازمان های جاسوسی آمریکا و بریتانیا حیاتی بوده زیرا دست کم بنا بر ارزیابی آمریکاییها، ارتش بدون رضایت شاه شانس موفقیت نداشت؛ به علاوه، حتی اگر مصدق هم سرنگون میشد، نخست وزیر بعدی بدون پشتیبانی شاه توان اداره کشور و حل و فصل بحران نفت با بریتانیا را نداشت.
جلب همکاری شاه علیه نخست وزیر قدرتمندش کار آسانی نبوده. او در آن دوران چنان متزلزل و مشکوک بود که فکر میکرد بریتانیا در ظاهر علیه مصدق موضع میگیرد ولی در باطن قصد ساقط کردن وی از تخت سلطنت را دارد.
بنا بر یک سند مورخ ۳۱ اردیبهشت (۲۱ مه ۱۹۵۳)، شاه به منابع سفارت آمریکا در تهران گفته بود: «انگلیسیها خاندان قاجار را بیرون انداختند و پدرم را سر کار آوردند. آنها پدرم را بیرون انداختند و می توانند من را هم بیرون بیندازند.»
این سند با نقل قول مستقیم از شاه میافزاید: «اگر انگلیسیها می خواهند که من بروم، باید فورا بدانم تا بی سر و صدا بروم.»
- کودتای ۲۸ مرداد: نقش بهبهانی به روایت اسناد آمریکا
- کودتای ۲۸ مرداد: نقش کاشانی به روایت اسناد آمریکا
- آیتالله خمینی و انقلاب ایران به روایت اسناد آمریکا
شاه به خاطر این شک و تردیدها در همراهی با نقشه کودتا مردد بود و از امضای فرمان عزل مصدق و انتصاب سرلشکر فضل الله زاهدی به نخست وزیری طفره می رفته به طوری که وقتی پسر ابوالقاسم کاشانی (مصطفی کاشانی) چهار ماه پیش از کودتا نزد شاه رفت و او را به برکناری مصدق و روی کار آوردن زاهدی تشویق کرد، بنا بر گزارش سیا مورخ دوم اردیبهشت ۱۳۳۲ (۲۲ آوریل ۱۹۵۳) شاه به پسر کاشانی پاسخ داد: دو روز صبر کن، «دو هفته یا دو ماه نه، فقط دو روز.»
این موضوع پیشتر در اسناد و کتب مختلف آمده که چطور سازمان های جاسوسی آمریکا و بریتانیا اشرف پهلوی (خواهر دوقلوی شاه)، اسدالله رشیدیان (عامل بریتانیا) و ژنرال آمریکایی نورمن شوارتسکف (پدر) را نزد شاه فرستادند تا رضایتش را جلب کنند ولی شاه اراده و جرئت اقدام علیه مصدق را نداشت.
سیا سپس کرمیت روزولت - مأمور ارشد خود و از طراحان اصلی کودتا- را فرستاد که گفته میشود به شاه هشدار داد کودتا بدون همکاری او هم انجام خواهد شد که در این صورت، آمریکا و بریتانیا دیگر از خاندان پهلوی حمایت نخواهند کرد و این سلسله میتواند منقرض شود.
بنا بر مهمترین سند سازمان سیا راجع به کودتا - گزارش "سرنگونی نخست وزیر ایران مصدق" که برای مصارف داخلی سیا و نه با هدف تبلیغاتی نوشته شده بود و در سال ۲۰۰۰ میلادی به نیویورک تایمز درز کرد - روزولت در حالت ناامیدی به واشنگتن گزارش داد که بدون رضایت شاه کودتا فایدهای نخواهد داشت و باید تصمیم گرفت که آیا باید "فشار حد نهایی" را در ظرف دو سه روز آینده بر شاه وارد آورد یا این که کودتا را به تاخیر انداخت.
"فشار حد نهایی"
اسناد جدید منظور روزولت از «فشار حد نهایی» را تا حدی روشن تر میکند.
بنا بر یک سند فوقسری که از حالت طبقه بندی خارج شده است، مقامات آمریکایی و بریتانیایی حدود یک ماه قبل از کودتا گزینه به قدرت رساندن شاهزاده غلامرضا پهلوی را به عنوان جانشین احتمالی شاه بررسی کرده بودند.
بنا بر یک سند مورخ ۱۶ خرداد ۱۳۳۲ (ششم ژوئن ۱۹۵۳)، لوی هندرسون، سفیر آمریکا در تهران، در یک نشست مشترک مقامات آمریکایی و بریتانیایی برای بررسی طرح کودتا، میگوید که شاه رضایت نخواهد داد مگر آن که تحت «فشار شدید» قرار بگیرد. هندرسون سپس پیشنهاد کرد که باید شاه را به طور صریح یا ضمنی تهدید کرد که احتمال این وجود دارد که یکی از برادرانش را روی تخت سلطنت بنشانند.
بنا بر سند، حاضران سپس گزینه پادشاهی شاهزاده غلامرضا پهلوی را بررسی کردند. غلامرضا پهلوی که امسال در پاریس درگذشت تنها فرزند رضا شاه و همسر سوم وی (توران امیرسلیمانی) بود - او از طرف مادر با خانوادههای برجسته قاجار نسبت داشت.
مارک گازیوروسکی، نویسنده کتاب «محمد مصدق و کودتای ۱۹۵۳ در ایران» تهدید ضمنی شاه را مهم میداند.
او به بیبیسی فارسی می گوید: «اگر آمریکا علیرغم مخالفت شاه دست به کودتا زده بود دیگر او نمی توانست در مقام پادشاهی باقی بماند.»
روشن نیست که روزولت در دیدارهایی که با شاه داشته به صراحت در مورد احتمال روی کار آمدن غلامرضا پهلوی به شاه هشدار داده یا نه.
در هر صورت به نظر میرسد که وقتی شاه بالاخره فرامین عزل مصدق و انتصاب زاهدی به نخست وزیری را امضا میکند روزولت و همکارانش را بسیار خوشحال کرده باشد، چرا که در سطر اول سند گزارش سیا به حروف انگلیسی نوشتند: الحمدالله. سند تصریح میکند: «فشارها بالاخره موثر واقع شد.»
در سال ۱۳۸۸ هم زنجیرهای از بمبگذاریها در بغداد به کشته شدن ۱۰۱ نفر و زخمی شدن ۵۶۵ نفر انجامید.
حوادث تاریخی جهان
روز ۲۸ امرداد برای تمدنهای دیگر هم پربار و حادثهخیز بوده است.
در سال ۲۹۵ پیش از میلاد در این روز معبد ونوس که یکی از قدیمیترین معبدهای شهر رم بود توسط کوینتوس فابیوس ماکسیموس گورگِس[1] ساخته شد.
در ۴۳ پیش از میلاد هم اوکتاویانوس[2] پسر خواندهی سزار از طرف سنای رم به مقام کنسولی رسید و این مقدمهی تبدیل شدنش به نخستین امپراتور روم بود.
در ۸۹۸ سردار نامدار چینی وانگ یانگ مینگ[3] بر سرکردهی شورشیان ژو چنهائو[4] پیروز شد و طغیان شاهزادهی نینگ[5] که بقای سلسلهی مینگ را تهدید میکرد فرو نشاند.
این روز در ضمن با رخدادهای دینی عجیب و غریب هم پیوند خورده است.
در سال ۹۹۱ هجری خورشیدی محاکمهی جادوگران پِندل[6] در انگلستان انجام شد و ده زن به جرم استفاده از طلسم و جادو به دار آویخته شدند.
در زمانهی معاصر شکلهایی جدید از اعتقادات متعصبانه و کورکورانه تلفاتی دیگر پدید آورد. مثلاً به دنبال تکوین آیین پول مدرن در غرب، در سال ۱۲۲۷ تب طلا در کالیفرنیا آغاز شد و هجوم ماجراجویان جویای ثروت را به دنبال داشت. در همین حدود یک مذهب سیاسی نو با محتوای مبارزه با تقدس پول شکل میگرفت که در پایان قرن سیزدهم خورشیدی به قدرت سیاسی هم دست یافت.
این روز در ضمن از نظر سیاسی و نظامی هم حادثهخیز بوده است.
در ۱۲۳۳ یک دسته از ارتشیان آمریکایی خرس پیروزمند رئیس قبیلهی لاکوتا[7] را به قتل رساندند و خود به دست مردان این قبیله کشته شدند. به این ترتیب جنگ اول میان آمریکاییها و سرخپوستان سو[8] آغاز شد. این درگیریها تا ۳۷ سال بعد ادامه داشت.
در ۱۳۱۳ مردم آلمان در همهپرسی به رهبری آدولف هیتلر[9] رأی دادند و در ۱۳۲۱ نیروهای زمینی و دریایی کانادا در عملیات جوبیلی[10] به ساحل فرانسه حمله کردند ولی از آلمانیها شکست خوردند و با تلفات بالا (۱۵۰۰ کشته و زخمی و دو هزار اسیر) عقب نشستند (تصویر زیر).
اما کوششهایشان تداوم یافت و دو سال بعد در همین روز (در ۱۳۲۳) با ورود متفقین به پاریس این شهر از دست آلمانیها خارج شد.
در ۱۳۸۷ هم پرویز مشرف به فشارهای سیاسی تسلیم شد و از قدرت کنارهگیری کرد.
از رخدادهای علمی هم اینکه در ۱۲۴۷ پیر ژانسن[11] منجم فرانسوی هلیم را کشف کرد.
در ۱۳۰۵ بنگاه خبرپراکنی ژاپن تأسیس شد.
در ۱۳۲۴ گروه ویتمین[12] با رهبری هوشیمین[13] در ویتنام قدرت را به دست گرفت.
در ۱۳۳۹ فرانسیس گری پاورز[14] که بعد از سقوط یک هواپیمای یو-۲ در آسمان شوروی دستگیر شده بود در مسکو محاکمه شد و به جرم جاسوسی به ده سال حبس محکوم شد. اعترافات او که در تلویزیون روسیه پخش شد، جهان غرب را متقاعد کرد که کمونیستها به روشی مؤثر برای شستشوی مغزی افراد و جلب وفاداریشان دست یافتهاند، اما این تصور نادرست بود و بلشویکها در این زمینه شکست خوردند. دلیلش هم آن که در ۱۳۶۸ ویوسیچ یاروزلسکی[15] (رئیسجمهور لهستان) برای نخستین بار پس از ۴۲ سال حاکمیت شورویها، یک نخستوزیر غیرکمونیست (تادئوش مازوویسکی[16]) را به قدرت رساند و در ۱۳۷۰ به دنبال کودتای نظامی در روسیه میخائیل گورباچف[17] از قدرت برکنار شد و با شکست کودتا شوروی فرو پاشید.
زادگان و رفتگان
این نکته جالب توجه است که در این روز شمار زیادی از زنان و مردان نامدار زاده شده و درگذشتهاند.
۲۸ امرداد روز تولد این کسان است: مارکوس اورلیوس پروبوس امپراتور روم (۲۳۲ میلادی)، اورویل رایت[18] از پیشگامان پرواز با هواپیما (۱۲۵۰)، کوکو شانل[19] طراح مد و بنیانگذار شرکت شانل (۱۲۶۲)، گیلبرت رایل[20] فیلسوف انگلیسی (۱۲۷۹)، جین رودنبری[21] کارگردان و نویسندهی آمریکایی و خالق پیشتازان فضا (۱۳۰۰) و محمد مُرسی سیاستمدار مصری (۱۳۳۰).
در همین روز این نامداران جان سپردهاند: آگوستوس[22] اولین امپراتور روم (۱۴ میلادی)، ابویزید مخلد بن کیراد نوکاری رهبر خوارج مغرب که با فاطمیها میجنگید (۳۲۶ هجری خورشیدی)، ضیاءالدین عبدالملک بن یوسف جوینی متکلم و فیلسوف خراسانی شافعی که لقب امام الحرمین داشت (۴۶۴)، بلز پاسکال[23] ریاضیدان فرانسوی (۱۰۴۱)، پاول ارلیش[24] دانشمند آلمانی (۱۲۹۴)، سرگئی دیاگیلف[25] بنیانگذار بالهی روسی (۱۳۰۸)، فدریکو گارسیا لورکا[26] که در جریان جنگ داخلی اسپانیا به دست نیروهای ناسیونالیست کشته شد (۱۳۱۵) جرج گاموف[27] نویسندهی اوکراینی علم برای همگان (۱۳۴۷)، گروچو مارکس[28] هنرپیشه و کمدین آمریکایی (۱۳۵۶)، عبدالرحیم هاتف رئیسجمهور افغانستان (۱۳۹۲) و سیمین بهبهانی شاعر ایرانی (۱۳۹۳).
[1] Quintus Fabius Gurges
[2] Octavianus
[3] Wang Yangming
[4] Zhu Chenhao
[5] Ning
[6] Pendle
[7] Lakota
[8] Sioux
[9] Adolf Hitler
[10] Operation Jubilee
[11] Pierre Janssen
[12] Việt Minh
[13] Ho Chi Minh
[14] Francis Gary Powers
[15] Wojciech Jaruzelski
[16] Tadeusz Mazowiecki
[17] Mikhail Gorbachev
[18] Orville Wright
[19] Coco Chanel
[20] Gilbert Ryle
[21] Gene Roddenberry
[22] Augustus
[23] Blaise Pascal
[24] Paul Ehrlich
[25] Sergei Diaghilev
[26] Federico García Lorca
[27] George Gamow
[28] Groucho Marx
✍️ پژوهش و نگارش: شروین وکیلی | بازخوانی و ویرایش: بهنوش عافیتطلب [نقدآگین برخی تواریخ ارزشمند را افزوده و بعضن تصحیح یا حذف کردهاست].
رام (روزشمار ایرانیِ معنادار) کوششی است برای بازسازی تقویم روزشماری معنادار برای ایرانیان، به شکلی که مناسبتها و سالگردهای منسوب به روزها عینیتی علمی داشته باشد و زمان روزمره و معنازدودهی امروزینی که روزهایمان را پوچ و پوک ساخته را به توالیای معنادار از سالگردِ رخدادهای معنادار تبدیل کند. سه گوشزد در دربارهی طرح رام:
۱) تمام تاریخهایی که شناسهی میلادی (.م) یا پیشامیلادی (پ.م) ندارند به هجری خورشیدی محاسبه شدهاند.
۲) محتوای روزشمار رام نهایی نیست و تا پایان سال ۱۳۹۶ تکمیل میشود. هنگام نقل آن به طرح ارجاع دهید و این نکته را در نظر داشته باشید.
۳) اگر مناسبتی سراغ دارید که نادیده مانده، آن را همراه با نشانی مرجعش در تلگرام برایم بفرستید که در این طرح گنجانده شود: