چهارم امرداد
کانال نقدآگین— رام: روزشمار ایرانی معنادار
این روز با چندین رخداد مهم در تاریخ ایران گره خوردهاست.
در چهارم امرداد سال ۳۶ هجری خورشیدی جنگ صفین میان سپاهیان علیبنعبدمناف و مخالفانش درگرفت که یکی از نبردهای سرنوشتساز و مهم پس از درگذشت پیامبر اسلام بود و اختلاف سیاسی و بعدتر مذهبی مسلمانان آغازین را شدیدتر ساخت.
حدود یک قرن بعد، عباسیان که به تازگی سریر قدرت را در این میان به ارث برده بودند، همچنان مثل امویان در سرکوب نیروهای آزادیخواه ایرانی میکوشیدند و اندیشمندان را تعقیب میکردند که بسیاریشان به حاکمیت مسلمانان تن در داده بودند. یکی از ایشان عبدالحمید بن یحیی بود که به خاطر ترجمه کردن اندرزنامههای پهلوی به زبان عربی و آشنا کردن حاکمان عرب با آیین «سیاست ایرانشهری» شهرتی داشت و روز دوشنبه چهارم امرداد سال ۱۲۹ هجری خورشیدی به دستور خلیفهی عباسی به شکل دردناکی زجرکشش کردند.
در دوران معاصر هم این روز با رخدادهای متنوع سیاسی مصادف بوده است.
در ۱۲۷۶ فقیر (درویش) ملا مستان صیدالله در افغانستان ده هزار نیروی داوطلب پشتون را بسیج کرد و به مقر نظامی انگلیسیها در ملاکند حمله کرد و آنجا را در محاصره گرفت.
دوازده سال بعد (۱۲۸۸) در گرماگرم درگیریهای میان مشروطهخواهان و مستبدین و چیرگی نیروهای آزادیخواه بر تهران، سردار محتشم بختياري كه از طرفداران محمدعليشاه بود، با افرادش به صف مجاهدين پيوست و با شكوه فراوان از نياوران به تهران وارد شد.
در همین روز، مفاخرالملك وزير تجارت استبداد و حاكم مستبد تهران در دوران استبداد صغير، توسط اعظامالدوله لاريجاني دستگير و بابت دزدیهایش به دادگاه فرستاده شد.
در همین روز، سلطان احمدشاه خردسال در اندرون به تخت نشست و مراسم «سلام عام» برای شاه تازه اجرا شد و خطبه توسط امام جمعهی تازهی تهران خوانده شد. سپهدار هم طي نامهاي به سفارت روس اولتيماتوم داد كه پانصد قزاق همراه محمدعليشاه در زرگنده باعث اغتشاش شدهاند و بايد خلع سلاح شوند.
در همین روز، ستارخان و باقرخان طي تلگرافي از سپهدار استفسار نمودند روسها ميخواهند آنها را به عثماني بفرستند، تكليف چيست؟ سپهدار که میترسید توطئهای برای دستگیری یا کشتن ایشان در کار باشد، پاسخ داد: «روسها خيلي حرامزاده هستند، به تهران بياييد!».
حدود یک دهه پس از شکست نیروهای استبدادی در ایران، همین روسها هم بر تزار شوریدند و انقلاب اکتبر آغاز شد. در آن هنگامه، لنین[1] که خواهان جلب نظر مردم استانهای کندهشده از ایران بود، بیانیهای صادر کرد و رفتارهای استعماری تزارها را سرزنش کرد و با قراردادهای امپریالیستی مخالفت کرد. در این هنگام (سال ۱۲۹۷) صدراعظم ایران نجفقلیخان صمصمامالسلطنه بختیاری بود که هوشمندانه از این فرصت بهره برد و اعلامیهای رسمی از طرف دولت ایران صادر کرد و گفت که به خاطر فروپاشی دولت روسیهی تزاری تمام قراردادهای استعماری بین دو کشور از جمله ترکمنچای و گلستان از اعتبار افتادهاند. او همچنین کنسولهای روس در شمال ایران را عزل کرد، بی آن که از بلشویکها هواداری کند و نمایندگان ایشان را به عنوان سفیر روسیه به رسمیت بشناسد. صمصامالسلطنه در ضمن به انگلیسیها هم تاخت و گفت که باید جنوب ایران را تخلیه کنند. او همچنین دستور داد حكومت نظامي را لغو کنند. به دنبال این اعلامیهها هيئت وزيران هم قرارداد ليانازف و كاپيتولاسيون خارجیها را الغا کرد. با این همه، تا سه سال بعد، موج شورشهای بلشویکی به داخل ایران هم رسید و در همین روز به سال ۱۳۰۰ احساناللهخان که گرایش بلشویکی داشت و در صفوف جنگلیها هم جای گرفته بود، به لنگرود حمله کرد و شهر را به تصرف خود درآورد.
حوادث تاریخی جهان
در مقیاسی جهانی نیز چهارم امرداد با رخدادهای سیاسی گوناگون قرین بوده است.
در سال ۸۸۸ هجری خورشیدی کریشنادِوَهرایَه[2] به پادشاهی دولت ویجایَهنَگارَه[3] در جنوب هند رسید و روند بازسازی و توسعهي این قلمرو را آغاز کرد.
۱۱۳۴ جاکومو کازانووا در ونیز به دلیل توهین به مذهب و عفت عمومی دستگیر و در کاخ دوج زندانی شد. او نجیب زاده قرن هجدهم، دانشمند، ماجراجو و یک جهانگرد جدی بود. او در طول زندگی خود به عنوان جاسوس، قمارباز حرفهای و کتابدار کار میکرد. بیوگرافی او «داستان زندگی من» پس از مرگش منتشر شد.
در ۱۲۲۶ لیبریا در آفریقا اعلام استقلال کرد.
در ۱۲۷۰ فرانسه تاهیتی را به قلمرو خود افزود.
در ۱۳۲۴ مردم انگلستان با رأی دادن به حزب کارگر بلافاصله پس از پایان جنگ جهانی دوم وینستون چرچیل[4] را از قدرت برکنار کردند.
در سال ۱۳۳۱ ملک فاروق، شاه مصر، از قدرت کنارهگیری کرد و پسرش ملک فؤاد به سلطنت رسید.
یک سال بعد در ۱۳۳۲ فیدل کاسترو[5] با حملهای ناموفق به پادگان مونکادا[6] انقلاب کوبا را آغاز کرد. هوادارانش به یاد همین حادثه، پس از آن، خود را اعضای جنبش ۲۶ ژوئیه میدانستند.
در ۱۳۳۴ اشغال نظامی اتریش توسط متفقین که از پایان جنگ جهانی دوم همچنان برقرار بود پایان یافت.
در ۱۳۳۵ هم جمال عبدالناصر با الهام از «نهضت ملی شدن صنعت نفت در ایران»، کانال سوئز را ملی اعلام کرد.
چهارم امرداد با تأسیس و تحولهای نهادی و فرهنگی گوناگونی نیز گره خورده است.
در ۱۱۵۴ ادارهی پست آمریکا تأسیس شد.
در ۱۱۶۷ موتسارت[7] سمفونی شماره ۴۰ مشهور خود را تکمیل کرد.
در ۱۲۶۱ نخستین اجرای اپرای پارسیفال[8] واگنر[9] در بایروث[10] انجام شد.
در ۱۲۶۶ با انتشار کتاب Una Libro نهضت زبان اسپرانتو آغاز شد.
1755 جاکومو کازانووا در ونیز به دلیل توهین به مذهب و عفت عمومی دستگیر و در کاخ دوج زندانی شد.
مناسبتهای جهانی
روز جهانی توفو یا پنیر سویا: خاستگاه توفو چین است و برای پخت و پز در غذاهای گیاهی مورد استفاده قرار میگیرد و طرفداران زیادی به ویژه میان گیاهخواران در سراسر جهان دارد.
تیشعا بِآو (تاسوعای یهودیان!)
تیشعا بِآو (در عبری: תשעה באב یا ט׳ באב)، نهمین روز از ماه آو عبری است که پیروان دین یهودیت در آن روز، روزه میگیرند. نهم ماه عبری آو، «شومترین روز تاریخ یهود» نام دارد.
بر طبق نوشتههای مذهبی در این روز معبد هیکل سلیمان در اورشلیم در سال ۵۸۶ قبل از میلاد توسط بختالنصر دوم پادشاه بابل و معبد دوم در اورشلیم در سال ۷۰ میلادی توسط تیتوس فرماندهٔ ارتش روم تخریب و ویران شد. همچنین در این روز در سال ۱۳۲ میلادی ۱۰۰۰۰۰ یهودی کشته شدند. در این روز بر طبق سنت یهود، در این روز یهودیان روزه دار میشوند و به سوگ اورشلیم مینشینند. این روز در تقویم میلادی معمولاً در ماه ژوئیه یا آگوست است.
پیشینه
بر اساس نوشتههای خاخامها زمانی که اسراییلها قصد ورود به سرزمین موعود را داشتند دوازده یهودی توسط موسی برای بررسی محلی اعزام شدند. این دوازده نفر که گفته می شود به قوم اسراییل دروغ گفتند و مردم تصور کردند که خداوند قصد دارد آنها را به سمت شکست ببرد. در آن شب مردم گریه زیادی سردادند و این زمان به دلیل مجازات اسراییل زمان نحسی برای یهودیان شد.
در تلمود
بر اساس میشنا (تعانیت ۴:۶) پنج دلیل اصلی برای روزه نهم آو وجود دارد:
۱- دوازده یهودی که توسط موسی برای جاسوسی از سرزمین کنعان فرستاده شده بودند. فقط دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا خبر مثبت آوردند و ولیکن بقیه مردم را به شدت ترساندند. این خبر باعث شد که مردم اسراییل گریه کرده و بترسند و از وارد شدن به ارض مقدس خودداری کنند. به همین دلیل آنان توسط خدا مورد مجازات قرار گرفتند و خداوند اعلام کرد که آن نسل از مردم اسراییل به ارض مقدس وارد نخواهند شد. در این زمان خدا به قوم اسراییل اعلام میکند که تا ابد این روز به عنوان روز گریه برای مردم اسراییل خواهد بود (کتاب اعداد ۱۳ و ۱۴). این داستان بدون ذکر روز آن در قرآن در سوره پنجم آیات ۲۰ تا ۲۶ نیز ذکر شدهاست.
۲- معبد اول که توسط سلیمان نبی ساخته شده بود توسط بابلیان تخریب شد. بخت النصر بعد از دو سال محاصره موفق شد که اورشلیم را تصرف کرده و یهودیان را به تبعید در بابل ببرد. بر اساس تلمود معبد در روز نهم آو شروع به سوختن کرد و آتش آن تا روز دهم آو ادامه داشت.
۳- معبد دوم که توسط عزرا و نهمیا در زمان پارسیان ساخته شده بود توسط رومیان در سال ۷۰ میلادی تخریب شد. در این زمان قوم اسراییل در تمامی کشورهای دنیا پخش شدند.
۴- رومیان شورش بارکوخبا را متلاشی کردند و شهر بتار را نابود کردند. در اثر این اتفاق ۱۰۰۰۰۰ یهودی کشته شدند. این اتفاق در سال ۱۳۲ میلادی رخ داد.
۵- بعد از شورش بارکوخبا فرمانده رومی ترنوس دستور داد که تمام محوطه معبد و اطراف آن با خاک یکسان شود. این اتفاق در سال ۱۳۳ میلادی رخ داد.
دیگر اتفاقات
رخدادهای دیگری که معمولاً با نهم آو مرتبط هستند عبارتند از:
- داستان پرستش گاو طلا توسط اسراییل وقتی که موسی برای گرفتن ده فرمان به بالای کوه رفت.
- اولین جنگ صلیبی در ماه آو سال ۱۰۹۶ میلادی شروع شد و ۱۰۰۰۰ یهودی در ماه اول آن در فرانسه کشته شدند. در اثر این جنگ که در روز نهم آو شروع شد بهطور کلی ۱۲۰۰۰۰۰ یهودی کشته شدند.
- در روز نهم ماه آو در سال ۱۲۹۰ میلادی، ادوارد اول پادشاه وقت انگلستان دستور اخراج یهودیان از انگلستان را صادر کرد.
- در روز نهم آو ۱۳۰۶ میلادی یهودیان از فرانسه اخراج شدند.
- در روز نهم آو سال ۱۴۹۲ میلادی یهودیان از اسپانیا اخراج شدند.
- آلمان در روز ۹ آو ۱۹۱۴ میلادی وارد جنگ جهانی اول شد.
- در روز نهم آو سال ۱۹۴۱ میلادی هاینریش هیملر از سران نازی پاسخ مثبت را برای شروع راه حل نهایی برای یهودیان گرفت. از این زمان یهودیان دستگیر شدند و به کمپها فرستاده شدند.
- در روز نهم آو ۱۹۴۲ میلادی یهودیان از گتوی ورشو اخراج شدند.
- در روز نهم آو سال ۱۶۲۶ میلادی شبتای زوی به دنیا آمد. او که کابالیست بود ادعا کرد که مسیح موعود یهودیان است و هرج و مرج زیادی در تمامی دنیای یهودیان ایجاد کرد.
بر اساس نوشتههای یهودی هامشیا(مسیحا) یا همان «ناجی افسانهای» در این روز به دنیا میآید.
روزه
روزه نهم آو ۲۵ ساعت است. در این زمان که از طلوع خورشید نهم شروع میشود و تا غروب روز بعد ادامه دارد این ممنوعیتها وجود دارد:
۱- هیچ خوردنی و آشامیدنی مصرف نمیشود.
۲- شستشو و حمام رفتن ممنوع است.
۳- از کرم و روغن نباید استفاده شود.
۴- کفش چرمی پوشیده نشود.
۵- رابطه جنسی ایجاد نشود.
ولیکن در صورتی که فردی بیمار باشد بعضی از این محدودیتها بر او الزامی نیست.
زادگان و رفتگان
زادگان نامدار چهارم امردادماه عبارتاند از جرج برنارد شاو[11] نویسندهی ایرلندی (۱۲۳۵)، کارل گوستاو یونگ[12] و آنتونیو ماچادو[13] شاعر اسپانیایی (۱۲۵۴)، آلدوس هاکسلی[14] نویسندهی انگلیسی (۱۲۷۳) و استانلی کوبریک[15] کارگردان آمریکایی (۱۳۰۷).
در این روز به سال ۹۱۲ آتاهوالپا[16] آخرین اینکا به دست فرانسیسکو پیزارو[17] فاتح غارتگر اسپانیایی کشته شد، در ۱۳۰۳ محترم اسکندری صاحبامتیاز مجلهی نسوان وطنخواه ایران و در ۱۳۶۳ هم جورج گالوپ[18] آماردان و ریاضیدان و مؤسس سازمان نظرسنجی گالوپ درگذشت.
[1] Vladimir Lenin
[2] Krishnadevaraya
[3] Vijayanagara
[4] Winston Churchill
[5] Fidel Castro
[6] Moncada Barracks
[7] Wolfgang Amadeus Mozart
[8] Parsifal
[9] Richard Wagner
[10] Bayreuth
[11] George Bernard Shaw
[12] Carl Gustav Jung
[13] Antonio Machado
[14] Aldous Huxley
[15] Stanley Kubrick
[16] Atahualpa
[17] Francisco Pizarro
[18] George Gallup
✍️ پژوهش و نگارش: شروین وکیلی | بازخوانی و ویرایش: بهنوش عافیتطلب [نقدآگین برخی تواریخ ارزشمند را افزوده و بعضن تصحیح یا حذف کردهاست].
رام (روزشمار ایرانیِ معنادار) کوششی است برای بازسازی تقویم روزشماری معنادار برای ایرانیان، به شکلی که مناسبتها و سالگردهای منسوب به روزها عینیتی علمی داشته باشد و زمان روزمره و معنازدودهی امروزینی که روزهایمان را پوچ و پوک ساخته را به توالیای معنادار از سالگردِ رخدادهای معنادار تبدیل کند. سه گوشزد در دربارهی طرح رام:
۱) تمام تاریخهایی که شناسهی میلادی (.م) یا پیشامیلادی (پ.م) ندارند به هجری خورشیدی محاسبه شدهاند.
۲) محتوای روزشمار رام نهایی نیست و تا پایان سال ۱۳۹۶ تکمیل میشود. هنگام نقل آن به طرح ارجاع دهید و این نکته را در نظر داشته باشید.
۳) اگر مناسبتی سراغ دارید که نادیده مانده، آن را همراه با نشانی مرجعش در تلگرام برایم بفرستید که در این طرح گنجانده شود: