بیانیه نهضت آزادی ایران به مناسبت شصت و پنجمین سالگرد تاسیس (۱۳۴۰)
شصت و پنج سال پایداری در مسیر دشوار آزادیبیانیه نهضت آزادی ایران به مناسبت شصت و پنجمین سالگرد تاسیس (۱۳۴۰)
شصت و پنج سال پایداری در مسیر دشوار آزادی
شماره:۲۷۸۳
بسمه تعالی
از زمان تاسیس نهضت آزادی ایران در اردیبهشت ماه سال ۱۳۴۰ تا به امروز، ۶۵ سال میگذرد و در این دوران، اعضای این حزب در کنار مردم ایران، فراز و فرودهای بسیاری را تجربه کردهاند. هشت سال پس از کودتای ضد ملی و ننگین آمریکایی و انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، در زمانی که در ابتدای دهه ۴۰ شمسی، اندک امکانی برای تنفس در فضای سیاسی کشور به وجود آمده بود، بنیانگذاران نهضت آزادی ایران، آقایان مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی و آیتالله سیدمحمود طالقانی، این حزب ملی و اسلامی را تاسیس کردند و اعلام کردند که ما مسلمان، ایرانی، تابع قانون اساسی و مصدقی هستیم؛ اصولی که در تمام این سالها سرلوحه فعالیتهای نهضت آزادی ایران و سرمشقی برای کنشگری اعضای آن بوده است.
ریشههای تشکیل نهضت آزادی به شرایط پس از شهریورماه ۱۳۲۰ و دهه ۲۰ شمسی باز میگردد، زمانی که انجمنهای اسلامی دانشجویان به وجود آمدند و در این انجمنها، مهندس بازرگان و یارانشان با اعتقاد به همکاری جمعی و کارگروهی، به روشنگری در حوزه مسائل دینی و اجتماعی پرداختند. از آن دانشجویان نسلی پرورش یافت که در دهه ۲۰ در نهضت ملی، در دهه ۳۰ در نهضت مقاومت ملی و در دهه ۴۰ در نهضت آزادی ایران، فعالیت و مشارکت داشتند. نسلی که معمار و مدیر انقلاب ۵۷ شدند و نقشی جدی در پیروزی مسالمتآمیز انقلاب داشتند.
نهضت آزادی ایران، چه در سالهای پیش از انقلاب و چه در سالهای پس از آن، منادی اخلاق در عرصه سیاسی بوده و در عمل نیز ثابت کرده است که سیاستورزی و فعالیت گروهی را ابزاری برای کسب قدرت یا تامین منافع حزبی نمیداند، بلکه امکانی برای «آگاهی بخشی» و «ارتقای فرهنگ سیاسی» در نظر میگیرد. مرحوم مهندس بازرگان در سالهای ابتدایی دهه شصت و زمانی که در مناقشههای ابتدای انقلاب، عدهای برای سرنگونی قدرت و عدهای برای حفظ قدرت، دست به خشونت فراگیر زدند، صریح و بیپرده و با شجاعت گفت که جنگ ما با حاکمیت، جنگ حجت است نه «جنگ قدرت». این سخن، بعدها، تبدیل شد به یکی از مهمترین اصول «راهنمای عمل» در مشی مبارزاتی اعضای نهضت آزادی ایران؛ اینکه، مبارزه لزوماً از طریق به کارگیری ابزار قدرت نیست؛ برای مبارزه با جهل و عقبماندگی باید مسلح به ابزار آگاهی و دانش بود. این چنین و در طی سالیان متمادی، اعضای نهضت آزادی ایران در کنار فعالیتهای سیاسی، فعالیتهای فرهنگی خود را نیز با تمرکز بر اصلاح دینی پی گرفتند و تولیدات فکری گسترده ای در حوزه روشنفکری دینی به جامعه عرضه کردند.
عنوان دفاعیات مهندس بازرگان در سال ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ در دادگاه رژیم شاهنشاهی این بود: «چرا با استبداد مخالفیم؟» استبداد، پیش از آنکه ویژگی یک نظام سیاسی باشد، یک فرهنگ است و فرهنگ استبدادی ۲۵۰۰ ساله، در ذهن همه ما جا گرفته و هر از چندی حتی مصلحان اجتماعی و خیرخواهان را نیز به خود آلوده میکند. به اعتقاد ما، مهمترین مشکل ایران، «استبداد» بوده است، چه استبداد سیاسیِ پیش از انقلاب و چه استبداد دینیِ پس از انقلاب. «استعمار» نیز مشکل عظیمیاست، اما چنانچه مرحوم مهندس بازرگان به زیبایی بیان کرد، «دست استعمار از آستین استبداد بیرون میآید.» این عبارت نیز یکی از اصول مهم راهنمای عمل ما است؛ یعنی استعمار آنجا میتواند عمل کند و موفق شود که حکومت، مردم را فراموش کرده باشد و ثبات و بقای خودش را در توسل به یک دولت خارجی ببیند، چه دولت غربی و چه دولت شرقی. با چنین رویکردی، نهضت آزادی ایران از ابتدای تاسیس تا کنون، نهضتی برای مبارزه با استبداد و فرزند خلفاش، استعمار بوده است؛ نهضتی برای آزادی مردم از زنجیر حاکمان مستبد و از اسارت حکومتهای استعمارگر (اعم از غربی یا شرقی).
به باور ما، نوع و شیوه مبارزه یا مواجهه با استبداد، باید مواجههای آگاهیبخش و تعالیبخش باشد، نه صرفاً یک تقابل مملو از نفرتپراکنی، کینهتوزی و خشم، چراکه در نهایت به چیزی جز خشونت و جنگ منجر نمیشود. بسط آگاهی، زمانبر و تدریجی است و به ظرفیتسازی در کنشگران سیاسی و اجتماعی، توانمندسازی جامعه و نهادهای مدنی و اصلاح ساختار سیاسی نیاز دارد. لذا، نهضت آزادی ایران، مشی «گام به گام» را در برابر آنها که همه چیز را «زود و با زور» میخواهند، اصلی راهبردی میداند.
نقش نهضت آزادی ایران و دولت موقت در تلاش برای استقرار حاکمیت قانون پس از انقلاب، نقشی کلیدی و تعیین کننده بود. آن دولتی تهیه کننده قانون اساسی اولیه نظام برآمده از انقلاب بود که رئیساش، پانزده سال قبل از آن، در دادگاه نظامی گفت که ما آخرین گروهی هستیم که با شما به زبان قانون سخن میگوییم. هم او بود که در سال۱۳۵۸، در اعتراض به اقدام غیرقانونی، غیرحقوقی و غیراصولی تسخیر سفارت آمریکا و گروگانگیری، استعفا داد و در سال ۱۳۶۸، ده سال پس از رفراندوم قانونی اساسی، با انتشار نشریه «تحلیل و تفصیل ولایت مطلقه فقیه» به انتقاد از تغییرات مغایر با اصل حاکمیت ملت در قانون اساسی پرداخت و وقوع بحرانهایی را پیشبینی کرد که سالها بعد همگان با چشمان خود مشاهده کردند. نهضت آزادی ایران با انتشار آن نشریه در کنار دهها نشریه و بیانیه دیگر در هشدار به گرفتارشدن در دام جنگی تحمیلی و فرساینده، نقشی مهم در آگاهیبخشی به مردم و فعالان سیاسی در سالهای بعد ایفا کرد و زمینهساز تحول فکری میان بخش مهمی از فعالین سیاسی و مدنی شد.
شاید برخی از منتقدان، رویکرد و شیوه عمل نهضت آزادی را آرمانگرایانه و بدون دستاوردهای ملموس در واقعیت تلقی کنند؛ در پاسخ، موکداً باید گفت که واقعگرایی، عملگرایی و نتیجهگرایی افراطی و تهی از آرمان و ارزش، که به صورت کاملاً ابزاری مورد توجه برخی از کنشگران است، همه را در دام فرصتطلبی و محافظهکاری گرفتار میکند و مسیر توسعه و دموکراسی را معکوس میسازد و دستاوردهای موقت حاصل شده را نیز، یکشبه بر باد میدهد. به باور ما، در چارچوب رویکرد «آرمانگرایی واقعگرایانه» است که تعادل میان آرمانها و ارزشها از یک سو و واقعیتها و ملاحظات عمل از سوی دیگر، شکل میگیرد. در این رویکرد، آرمان آزادی فراموش نمیشود و به صورت مستمر و با ممارست فراوان، متناسب با واقعیتها و ظرفیتهای موجود اجتماعی و سیاسی پی گرفته میشود. در نهایت، آنچه در طی زمان، در بطن جامعه نهادینه میشود، بستری مطمئن را برای رشد دموکراسی و توسعه فرآهم میآورد.
نهضت آزادی ایران در جایگاه یک مخالف مصلح، به سیاستورزی اخلاقی و «اخلاق مسئولیتمحور» متعهد بوده است. این بدان معناست که کنشگران و گروههای سیاسی باید مسئولیت نتایج و پیامدهای تصمیمات و مواضع خود را بپذیرند. به باور ما، رفتارهای احساسی، هیجانی، شعارگونه، ایدئولوژیک و رادیکال که بدون در نظر گرفتن ریسکها، مخاطرات و پیامدهای عمل، صرفاً مروج اصول یا ارزشهای معین هستند، رفتارهای اخلاقی محسوب نمیشوند و ممکن است بر درد و رنج مردم بیافزایند. رهبران سیاسی نسبت به برنامهها و اقدامات خود مسئولاند. اگر اقدام یا تحرکی از طرف مخالفان، بدون درنظر گرفتن واقعیات جامعه و ساختار قدرت، منجر به ریخته شدن خون هزاران نفر شود، همانگونه که حکومت در قبال تامین امنیت مردم مسئولیت اصلی را بر عهده دارد و در زمینه شیوههای سرکوب خشونتآمیز متهم است، رهبران سیاسی نیز به نسبت نقش خود، علی رغم برخورداری از حق اعتراض طبق اصل ۲۷ قانون اساسی، در قبال جامعه مسئولیت دارند و باید پاسخگو باشند. داشتن نیت پاک، هیچکس را از پذیرش تبعات تصمیماتاش معاف نمیکند.
نهضت آزادی ایران، با وجود محدودیتها و برخوردهای امنیتی از سوی حکومت و همچنین هجمههای غیرمنصفانه گروههای تندرو در فضای غیرشفاف و پیچیده سیاسی کشور، همچنان بر اصول و روشهای فوق الذکر در پیمودن راه دشوار و طولانی آزادی تاکید دارد. رویکردها و روشهای اخلاقی، اصلاحی، تدریجی، فرهنگی، تعاملی، آزادیخواهانه و جامعهمحور در هیچ شرایطی تعطیلبردار نیست، چرا که ما آنها را در راستای منافع ملی و سرزمینی ایران ارزیابی میکنیم.
آشکارا میتوان دید که تحولات سیاسی و اجتماعی در ایران، از سال ۱۳۹۶ مسیری مخاطرهآمیز را طی کرده و راهبرد «اصلاحطلبی» به عنوان راهبرد مطلوب و ترجیحی بسیاری از فعالین دموکراسیخواه در داخل کشور، از هر سو، مورد هجوم مخالفان تندرو قرار گرفته است. از یک سو، حکومت، با دامن زدن به نظامیگری و یکدستسازی ساختار قدرت، فعالیتهای مدنی و سیاسی را محدود کرده و نهاد انتخابات را غیررقابتی و کماثر ساخته و از سوی دیگر، گروههای برانداز نظام، روشهای تقابلی و خشونتآمیز را ترویج و مداخله خارجی را توجیه و توصیه کردهاند. تداوم این مسیر خطرناک، در پیوند با بحرانهای طاقتفرسای اقتصادی و معیشتی، موجی از نارضایتی را در میان مردم برانگیخت که در نهایت به اعتراضات خونین و کشتار دیماه ۱۴۰۴ انجامید. اکنون نیز، بیش از پیش، مخاطرات سهمگینی مردم و سرزمین ایران را تهدید میکند و چشماندازی دردناک در افق دید ما پیداست. در نتیجهی جنگ ظالمانه اخیر و به دلیل تعمیق بحرانهای اقتصادی و معیشتی، پیشبینی افزایش نارضایتیها و گسترش اعتراضات مردمی، چندان دور از واقعیت نیست و این در شرایطی است که همچنان سایه تهدید وجودی بر سر کشور سنگینی میکند.
به باور ما، راه حل همچنان، بازگشت به مردم است اما نه مردمی که تنها به چشم «سرباز» دیده میشوند! دشمنان، مردم ایران را سرباز خود میخواهند تا به جای سربازانشان کشته شوند و به نام آزادی و رهایی، راه را برای دستیابی به کشورمان هموار سازند. حکومت نیز هنگامی به یاد مردم میافتد که برای مقابله با مهاجمان نیاز به سربازانی در میدان یا خیابان دارد؛ البته در طول تاریخ، مردم ایران همواره جان خود را در راه میهنشان فدا کردهاند و عموم مردم، اجازه سوء استفاده از مسائل داخلی را برای تعرض به کشور نمیدهند، اما باید دانست که مردم، پیش از آنکه سرباز این و آن باشند، صاحبان این کشورند و باید در تعیین سرنوشت خود نقش داشته باشند. مردم مهمترین رکن امنیت ملی کشور هستند و اگر نادیده گرفته شوند، در بلند مدت، با هیچ سلاحی نمیتوان امنیت و بقای کشور و نظام را تامین و تضمین کرد.
نهضت آزادی ایران در شصت و پنجمین سال فعالیت خود و در چارچوب راهبرد «اصلاحات جامعهمحور»، بر مبارزات ملی، درونزا، مسالمتجویانه و قانونی، با اتکا به قدرت مردم و توان جامعه مدنی، تاکید دارد و حفظ استقلال کشور را در برابر هجوم دشمنان، اصلی ضروری میداند. در حوزه سیاست خارجی، توصیه و تاکید ما بر مذاکره و دیپلماسی، در جهت تامین امنیت ملی کشور و امنیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ملت ایران بوده است. در این چارچوب و در راستای سیاست موازنه منفی و بیطرفی مثبت(شعار نه غربی؛ نه شرقی انقلاب)، نهضت آزادی ایران همواره بر ارتباط صلحآمیز با کشورهای دنیا تاکید کرده است. دفاع مشروع در برابر تجاوز ظالمانه به خاک کشور و خروج شرافت مندانه از مناقشه و درگیری منطقهای، با جلب اعتماد بینالمللی در مخالفت اصولی ایران با دستیابی به سلاح هستهای و گسترش همکاریهای منطقهای برای تنظیم رژیم حقوقی جدید برای مدیریت و تامین امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز ممکن خواهد شد. همچنین، در حوزه سیاست داخلی، بر این باوریم که برای احتراز از مخاطرات تشدیدشونده پیش رو و جلب اعتماد و مشارکت اکثریت مردم، باید اصلاحات ساختاری و نهادی و در نتیجه اصلاح قانون اساسی برای تضمین حاکمیت ملت در دستور کار حکومت و گروههای سیاسی قرار گیرد. تحقق آرمان صلح و آزادی، تنها با همبستگی و وفاق ملی ممکن خواهد بود.
نهضت آزادی ایران
۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵