خاطراتی از یک سیاستمدار
رضا حاجی/ به مناسبت نهمین سالگرد درگذشت دکتر ابراهیم یزدی
روایت چند دیدار با شادروان دکتر ابراهیم یزدی
در نهمین سالگرد درگذشت دکتر ابراهیم یزدی، فرصتی دست داد تا بار دیگر چند خاطره از دیدارها و گفت‌وگوهایی را که در طول سالیان با او داشته‌ام مرور کنم. خاطرات من از دکتر یزدی، خاطرات یک دوست یا همکار سیاسی نزدیک نیست؛ بلکه روایت چند دیدار و گفت‌وگو در مقاطع مختلف تاریخ معاصر ایران است؛ دیدارهایی که هر یک، به‌تدریج، وجهی تازه از شخصیت و منش سیاسی او را برایم آشکار کردند.
نخستین آشنایی من با نام دکتر یزدی به سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که در وین زندگی می‌کردم. در آن سال‌ها نشریه «پیام مجاهد» به دستم رسید و از خلال نوشته‌ها و مطالب آن، با نام و دیدگاه‌های او آشنا شدم. در آن مقطع، بیشتر اعضای انجمن اسلامی وین به مرحوم ابوالحسن بنی‌صدر گرایش داشتند و من نیز، مانند بسیاری از جوانان آن دوران، بیشتر از طریق نوشته‌ها، سخنرانی‌ها و بحث‌های سیاسی با چهره‌های فعال در عرصه سیاست آشنا می‌شدم.
مدتی بعد، با گسترش اعتراضات در ایران و اقامت آیت‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو، همراه گروهی از دوستان به پاریس رفتیم. آنجا بود که برای نخستین بار دکتر ابراهیم یزدی را از نزدیک دیدم. او در آن مقطع از نزدیک‌ترین مشاوران آیت‌الله خمینی، به‌ویژه در حوزه روابط بین‌الملل، بود و در فضای سیاسی و رسانه‌ای پیرامون نوفل‌لوشاتو نقشی برجسته داشت.
یک روز، پس از نماز ظهر، دکتر یزدی درباره ضرورت اتحاد، همدلی و همبستگی نیروهای سیاسی سخن گفت. من که در آن زمان با آقایان بنی‌صدر، قطب‌زاده و حبیبی ــ به‌ویژه از طریق ارتباط آنان با جوانان و دانشجویان ایرانی در اروپا ــ آشنایی بیشتری داشتم، از او پرسیدم:
"جایگاه آقایان بنی‌صدر، قطب‌زاده و حبیبی در این اتحاد و همبستگی کجاست؟"
دکتر یزدی با آرامش پاسخ داد:
"می‌توانیم بعداً درباره این موضوع با هم صحبت کنیم. "
من نیز پذیرفتم؛ اما آن «بعداً» هیچ‌گاه فرا نرسید.
تصویری که در آن روزها از دکتر یزدی در ذهن من شکل گرفت، تصویر سیاستمداری جدی، هدفمند و تا اندازه‌ای رادیکال بود. در آن زمان چنین می‌پنداشتم که نگاه و دغدغه‌های جوانان و دانشجویان ایرانی در اروپا برای او اهمیت چندانی ندارد. بعدها، البته، بیشتر دریافتم که شبکه ارتباطات سیاسی و تشکیلاتی او عمدتاً در میان نیروها و فعالان ایرانی مقیم آمریکا شکل گرفته بود و شاید همین تفاوت در نوع ارتباط، بخشی از برداشت آن روزهای مرا توضیح می‌داد.
پس از انقلاب و بازگشت دکتر یزدی به ایران، سال‌ها گذشت و دیداری میان ما صورت نگرفت. تا آنکه در سال ۱۳۶۶، در آلمان و در منزل زنده‌یاد احمدعلی بابایی، بار دیگر او را دیدم. دیدار کوتاهی بود و بیشتر به احوالپرسی و گفت‌وگو درباره وضعیت ایران و جنگ ایران و عراق گذشت. به دلیل مشغله کاری ناچار شدم جلسه را زودتر ترک کنم و فرصت چندانی برای گفت‌وگویی مفصل‌تر فراهم نشد.
"اگر می‌خواهید بازرگان زنده بماند، باید نقد شود"
دیدار مهم‌تر ما چند سال بعد و در پی درگذشت مرحوم مهندس مهدی بازرگان شکل گرفت.
در دی‌ماه ۱۳۷۳، در مراسم سومین روز درگذشت مهندس بازرگان، دکتر عبدالکریم سروش سخنرانی کرد. نوار سخنرانی دو یا سه روز بعد، به‌وسیله مرحوم اردشیر هوشی، از تهران به دست ما رسید. من و چند تن از دوستان آن را با دقت گوش دادیم و بخش‌هایی از سخنان دکتر سروش را با دیدگاه‌های خود ناسازگار یافتیم.
با دکتر یزدی تماس گرفتم و از او پرسیدم چرا از دکتر سروش برای سخنرانی در آن مراسم دعوت کرده است. شاید لحن من در آن تماس اندکی تند بود، اما پاسخ او آرام و سنجیده بود. گفت:
"مطالب و نقدهای خودتان را مکتوب و جمع‌آوری کنید. وقتی به ایران آمدید، با هم می‌نشینیم و درباره آنها گفت‌وگو می‌کنیم. اگر مطالب قابل استفاده و انتشار باشد، می‌توانیم آنها را منتشر کنیم. "
ما نیز مطالب خود را آماده کردیم و مدتی بعد، هنگام سفر به ایران، به خانه دکتر یزدی رفتیم. پس از احوالپرسی و گفت‌وگویی کوتاه، بحث را آغاز کردیم. او نوشته‌های ما را پیش‌تر دریافت کرده و خوانده بود.
در میانه گفت‌وگو، پرسشی مطرح کرد که پاسخ و ادامه آن برای همیشه در ذهن من باقی ماند:
"شما دوست دارید نام مهندس مهدی بازرگان زنده باشد و زنده بماند؟"
پاسخ ما روشن بود: بله؛ طبیعی است که می‌خواهیم نام و یاد او زنده بماند.
دکتر یزدی گفت:
"اگر می‌خواهید بازرگان زنده بماند، باید نقد شود؛ زیرا اگر آب در جایی بماند، می‌گندد و از بین می‌رود. "
این جمله برای من بسیار فراتر از پاسخی در یک بحث سیاسی بود. گویی در آن لحظه پنجره‌ای تازه در برابر من گشوده شد. ما در آن سال‌ها هنوز نقد را، به‌ویژه هنگامی که متوجه شخصیت‌ها و جریان‌های مورد علاقه‌مان بود، بیشتر امری ناخوشایند تلقی می‌کردیم و انتظار داشتیم کسانی که برایشان احترام قائلیم، عمدتاً مورد تأیید و تمجید قرار گیرند.
آن گفت‌وگو به من آموخت که نقد، اگر منصفانه، مستدل و مسئولانه باشد، نه تنها دشمنی با یک شخصیت یا جریان فکری نیست، بلکه می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل زنده ماندن، پالایش و تعالی آن باشد.
این شاید مهم‌ترین چیزی بود که من در تمام دیدارهایم با دکتر یزدی از او آموختم.
از آن پس، رابطه من با او صمیمانه‌تر شد. گاه تلفنی یا از طریق ایمیل از حال یکدیگر باخبر می‌شدیم و اگر فاصله تماس‌ها طولانی می‌شد، چه‌بسا خود او تماس می‌گرفت و جویای حال من و دوستان می‌شد.
دیدار کلن؛ سیاست در برابر خشم
خاطره دیگری که به گمانم ارزش ثبت شدن دارد، به اردیبهشت‌ماه ۱۳۷۹ بازمی‌گردد. در آن سال، حزب سبزهای آلمان از دکتر یزدی، که در آن زمان دبیرکل نهضت آزادی ایران بود، برای سفر به آلمان دعوت کرده بود. او به همراه مهندس محمد توسلی به آلمان آمد. پس از برنامه‌هایی که در برلین داشتند، ما نیز زمینه برگزاری جلسه‌ای در شهر کلن را فراهم کردیم.
جلسه ساعت یک بعدازظهر روز یکشنبه، در سالن یک رستوران برگزار شد. فرصت محدود و برنامه سفر آنان فشرده بود. موضوع اصلی جلسه، وضعیت سیاسی ایران در پایان دوره نخست ریاست‌جمهوری آقای خاتمی بود؛ دورانی که قتل‌های زنجیره‌ای، حوادث سال ۱۳۷۸ و ماجرای کوی دانشگاه تهران، فضای سیاسی و اجتماعی ایران را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده بود.
در آن جلسه، که شماری از دوستان و هموطنان ایرانی حضور داشتند، دکتر یزدی گزارشی مکتوب از وضعیت ایران ارائه کرد.
بخش مهمی از پرسش‌ها به قتل‌های زنجیره‌ای و نقش دستگاه‌های امنیتی مربوط می‌شد. حاضران با نگرانی و گاه خشم درباره آن حوادث سخن می‌گفتند. دکتر یزدی ضمن همدلی با این نگرانی‌ها، تلاش می‌کرد بحث را در چارچوبی تاریخی‌تر و تطبیقی قرار دهد. از نمونه‌هایی در کشورهای دیگر سخن گفت که دستگاه‌های امنیتی آنها نیز در مقاطعی مرتکب اقداماتی مشابه شده بودند.
در میان سخنانش جمله‌ای گفت که هنوز به‌خوبی در خاطرم مانده است. پس از اشاره به چنین سوابقی در کشورهای دیگر، گفت:
"خداوند پدر وزارت اطلاعات ایران را بیامرزد که دست‌کم بیانیه داد و گفت امیدواریم چنین اتفاقاتی دیگر تکرار نشود. "
این سخن، به باور من، یکی از نکات تأمل‌برانگیز آن جلسه بود. نه از آن جهت که بخواهد از سنگینی آنچه رخ داده بود بکاهد، بلکه از این منظر که در کنار نقد یک خطای بزرگ، نفس پذیرش وقوع خطا و اعلام عمومی ضرورت جلوگیری از تکرار آن را نیز امری قابل توجه می‌دانست. این همان روشی بود که بعدها بیشتر در رفتار او دیدم: تلاش برای دیدن همه وجوه یک مسئله، حتی هنگامی که فضای جلسه بیش از هر چیز متأثر از خشم و واکنش‌های عاطفی بود.
پرسش‌ها ادامه یافت. یکی از حاضران، که از مخالفان جدی حکومت و از هواداران پرشور بنی‌صدر بود، با صراحت گفت که دیگر راهی برای چانه‌زنی و اصلاح باقی نمانده و باید با مبارزه‌ای قهرآمیز حکومت را ساقط کرد و نظامی آزاد و ملی بر سر کار آورد.
دکتر یزدی، با همان آرامش همیشگی، از او پرسید:
"اگر شما اهل مبارزه و خواهان استقرار یک حکومت آزاد و ملی هستید، چرا در اروپا مانده‌اید؟ چرا به ایران بازنمی‌گردید؟ لازم نیست در صف اول مبارزه باشید؛ می‌توانید در پشت جبهه فعالیت کنید و ما در داخل، در صف مقدم، مبارزه کنیم. "
برای چند لحظه سکوت بر جلسه حاکم شد.
پس از آن، مهندس محمد توسلی وارد بحث شد و درباره مسائل داخلی کشور، مشکلات برآمده از انقلاب و دشواری‌هایی که دولت خاتمی با آنها روبه‌رو بود سخن گفت و جلسه نیز اندکی بعد به پایان رسید.
متأسفانه از آن نشست نه فایل صوتی در اختیار دارم و نه صورت‌جلسه‌ای مکتوب. جلسات ما معمولاً ضبط می‌شد، اما به دلیل فشردگی برنامه و عجله‌ای که در آن سفر وجود داشت، این جلسه استثنائاً بدون ضبط برگزار شد. از این رو، آنچه در اینجا آورده‌ام، روایت شخصی من و آن چیزی است که پس از سال‌ها در حافظه‌ام باقی مانده است.
آنچه از یک سیاستمدار می‌ماند
اکنون که نهمین سال از درگذشت دکتر ابراهیم یزدی می‌گذرد، وقتی این خاطرات پراکنده را کنار یکدیگر می‌گذارم، بیش از هر چیز چند ویژگی او در ذهنم برجسته می‌شود: جدیت، هوشمندی، خونسردی در برابر نقد، توانایی شنیدن سخن مخالف و کوشش برای دیدن مسائل در افقی وسیع‌تر از واکنش‌های لحظه‌ای.
در آن روز نخست در نوفل‌لوشاتو، وقتی از او پرسیدم جایگاه بنی‌صدر، قطب‌زاده و حبیبی در اتحادی که از آن سخن می‌گوید کجاست و قرار شد «بعداً» درباره آن صحبت کنیم، هنوز تصویر روشنی از شخصیت و منش سیاسی او نداشتم؛ تصویری که البته آن گفت‌وگوی ناتمام هرگز نتوانست برایم کامل کند.
سال‌ها بعد، در تهران، تنها یک جمله او درباره ضرورت نقد بازرگان کافی بود تا نگاه من به نقد سیاسی ــ و شاید حتی به بخشی از زندگی ــ تغییر کند.
و در سال ۱۳۷۹، در شهر کلن، بار دیگر شاهد بودم که چگونه در برابر خشم، تندی و داوری‌های قطعی سیاسی، می‌کوشید مسئله را در زمینه‌ای تاریخی‌تر و گسترده‌تر ببیند و از واکنش‌های صرفاً لحظه‌ای فاصله بگیرد.
شاید ارزش یک سیاستمدار را نتوان تنها با مقام‌هایی که بر عهده داشته، تصمیم‌هایی که گرفته یا حتی کامیابی‌ها و ناکامی‌های سیاسی‌اش سنجید. گاه بخشی از ارزش و میراث یک سیاستمدار در اثری است که بر ذهن و نگاه کسانی می‌گذارد که با او روبه‌رو شده‌اند؛ در پرسشی که در ذهن آنان باقی می‌گذارد، در جمله‌ای که سال‌ها بعد همچنان به یاد آورده می‌شود، یا در زاویه دیدی که پس از یک گفت‌وگوی کوتاه تغییر می‌کند.
برای من، دکتر ابراهیم یزدی از جمله آن سیاستمدارانی بود که چنین اثری از خود بر جای گذاشت.
این چند خاطره را به یاد او می‌نویسم؛ و به احترام همه دوستان و همراهانی که پس از گذشت سال‌ها، همچنان نام و یادش را گرامی می‌دارند.
رضا حاجی
بن، آلمان
۲۱ مرداد ۱۴۰۵