به مناسبت سالروز 74سالگی قیام ملی 30 تیر 1331
محمود ایزدیان
به نام مهربان ترین مهربانان
مقدمه
در تاریخ پرفراز و نشیب این سرزمین کهنسال در بعضی از روزها وقایعی به وقوع پیوسته که اثرگذاری آن سالیان سال در ایران پهناور و کثرت گرا باقی مانده است یکی از این وقایع مهم و تاثیرگذار که با توجه به اهمیتش می بایست توسط محققان و پژوهشگران علوم اجتماعی بررسی بیشتری روی آن صورت گیرد قیام ملی 30 تیرماه سال 1331 می باشد که یکی از دستاوردهای با ارزش و مهمش بازگشت شادروان دکتر محمد مصدق به نخست وزیری برای تشکیل مجدد یک دولت ملی و پاکدست و ایران دوست بود.
(روایت مختصری از آنچه اتفاق افتاد)
در روز 14 تیرماه سال 1331 که مجلس شورای ملی دوره هفده آمادگی خود را برای شروع کار اعلام نمود نخست وزیر دکتر محمد مصدق که درود خدا بر او باد برابر رسم پارلمانی آن زمان از نخست وزیری استعفا و بعد دوباره آمادگی خود را برای خدمت مجدد اعلام داشت مردم تهران و شهرستان ها با برگزاری راهپیمایی ها و ارسال تقاضاهای فراوان خواهان بازگشت دکتر محمد مصدق به نخست وزیری شدند، از طرفی دولت استعماری بریتانیا و عوامل درباره شاه و دکتر حسن امامی امام جمعه وقت تهران تلاش داشتند از نخست وزیری شادروان دکتر محمد مصدق جلوگیری واحمد قوام معروف به قوام السلطنه را جانشین دکتر مصدق نمایند، با این همه در 15 و 17 تیرماه سال 1331 به ترتیب در مجلس هفدهم از 65 نماینده حاضر در مجلس تعداد 52 نماینده و در مجلس سنا هم نمایندگان با اکثریت ضعیفی نسبت به نخست وزیری مجدد دکتر مصدق تمایل نشان می دهند.
دکتر مصدق با توجه به تجربه 14 ماه دوره اول نخست وزیری به این باور رسیده بود که تا زمانی که مداخلات غیرقانونی شاه و دربار را قطع نکند قادر به اداره امور کشور و از همه مهمتر حفظ دستاوردهای نهضت ملی شدن صنعت نفت نمی باشد به همین جهت در جلسه خصوصی مجلس شورای ملی دوره 17 در تاریخ 23 تیرماه 1331 خواستار اختیارات 6 ماهه در امور مالی ، اقتصادی ، بانکی و استخدامی شد.و در روز 25 تیر همان سال در معرفی وزیران به شاه خواهان سمت وزارت جنگ و حق انتخاب برای رئیس ستاد ارتش و فرماندهان نیروهای سه گانه شد شاه با این درخواست ها موافقت نکرد و مصدق استعفا داد بنا به آنچه که در مطبوعات آن زمان انتشار و در رادیو هم پخش شد متن استعفانامه به این شرح است:
«پیشگاه مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاهی»
چون در نتیجه تجربیاتی که در دولت سابق به دست آمد پیشرفت در این موقع حساس ایجاب می کند که پست وزارت جنگ را فدوی شخصا عهده دار شود و این کار مورد تصویب شاهانه واقع نشد البته بهتر آن است که دولت آینده را کسی تشکیل دهد که کاملا مورد اعتماد باشد و بتواند منویات شاهانه را اجرا کند با وضع فعلی ممکن نیست مبارزه ای را که ملت ایران شروع کرده پیروزمندانه خاتمه دهد
فدوی – دکتر مصدق
25 تیر 1331
در روز 26تیرماه سال 1331 در جلسه غیر رسمی مجلس شورای ملی دوره 17 که با حضور 42 نماینده و بدون حضور نمایندگان طرفدار مصدق تشکیل شد تعداد چهل نماینده به نخست وزیری احمد قوام (قوام السلطنه) ابراز تمایل نموده و شاه نیز در همین روز فرمان نخست وزیری احمد قوام را صادر می کند قوام پس از دریافت فرمان شاه و در تاریخ 27 تیرماه همان سال اعلامیه شدیداللحنی را صادر می کند که قسمت آخر آن چنین است :«به عموم اخطار می کنم که دوره عصیان سپری شده و روز اطاعات از اوامر و نواهی فرارسیده است. کشتی بان را سیاستی دیگر آمد»
این فرمان و اعلامیه با اعتراضات گسترده مردم قهرمان ایران روبرو و ضمن تعطیلی بازار تهران و اعتصاب کارگران صنعت نفت در فاصله روزهای 26 تا 30 تیرماه ارسال سیل تلگراف ها و نامه ها و اعلامیه ها اعتراضی از سوی طبقات مختلف مردم ایران انجام شد. نکته مهم دیگری که در این قیام ملی واقع شد همراهی رهبران حزب توده با اعتراضات مردمی به طرفداری از مصدق بود و بسیاری از افراد فداکار و ایران دوست حزب توده به ابتکار خود به مردم پیوسته و با استفاده از تجربه های خود در مبارزه مردم با نیروهای نظامی و انتظامی مشارکت داشتند لازم به توضیح است که رهبران حزب توده قبلا نسبت به مصدق نظر مساعدی نداشته و وی را متکی به امپریالیسم آمریکا می دانستند.
سرانجام در 30 تیرماه سال 1331 در میان اشغال نیروهای نظامی و انتظامی در پایتخت اقشار وسیعی از مردم از همه طبقات اجتماعی اعم از زن و مرد با شعار«یا مرگ یا مصدق و مصدق پیروز است» به سوی میدان بهارستان حرکت کرده و با اوج گرفتن قیام و پایداری مقاومت مردم شاه دستور داد که نیروهای نظامی به پادگان ها برگردند و احمد قوام مجبور به استعفا شده و در ساعت 7 بعد از ظهر همین روز مردم به سوی خانه دکتر مصدق رفته و مصدق با چشمی گریان از بالکن خانه اش خطاب به مردم گفت «.....ای کاش مرده بودم و ملت ایران را اینطور عزادار نمی دیدم ای مردم به جرات می گویم استقلال ایران از دست رفته بود ولی شما با رشادت خود آن را نگاه داشتید......، »
سرانجام با پایداری مردم بر تقاضای خود دکتر مصدق به نخست وزیری برگشت و برگ دیگری بر تاریخ افتخار آمیز این ملت افزوده شد همچنین در این میان با اعلام رای دیوان دادگستری بین المللی مبنی بر عدم صلاحیت دیوان در رسیدگی به شکایات انگلستان در مورد نفت ایران شادی مضاعفی برای ملت ایران حاصل شد.
نکته دیگر اینکه دکتر مصدق وصیت کرده بود مرا در محل دفن شهدای قیام ملی 30 تیر به خاک بسپارند که این امر حاکی از اهمیت شهدای قیام ملی 30 تیر نزد دکتر مصدق می باشد که متاسفانه نه در زمان حکومت سابق و نه در زمان حکومت مستقر با این وصیت موافقت نشده است.
نکات کلیدی این قیام
به چند نکته کلیدی این قیام که در بیانیه جبهه ملی ایران در تاریخ 30/04/1404 به مناسبت هفتاد و سومین سالگرد قیام ملی 30 تیر صادر شده اشاره می شود:
1-قیام ملی 30 تیر ماه نماد روشنی از اراده ملت ایران در مقابله توامان با استبداد داخلی و سلطه جویان خارجی است.
2-مبارزه ملت ایران از نهضت مشروطه تا ملی شدن صتعت نفت و پس از آن همواره بر دو محور اساسی یعنی مقابله با استبداد و نفی سلطه بیگانه استوار بوده است و قیام ملی 30 تیر را می توان حلقه وصلی برجسته از این زنجیره دانست.
3- پیام دیگر قیام ملی 30 تیر این بود که استقلال و آزادی باید به همراه و هم راستا با یکدیگر محقق شوند.
4- اگر اقشار و طبقات مختلف ملت ایران در قیام ملی 30 تیر توانستند اراده خود را به قدرت های بزرگ جهان آن روز بریتانیا و آمریکا و شوروی تحکیم کنند تنها به دلیل حمایت هم بسته ی ملت از دولتی ملی بود که مطالبات و ارزش های مشترک اکثریت قاطع ملت را نمایندگی می کرد. آنچنان که به گفته زنده یاد دکتر مصدق به راستی چیزی جز دست توانای ملت نبود که رستاخیز بی سابقه ی جنبش پر افتخار ملت ایران را شالوده گذاری کرد و قوای اهریمنی استعمار را در هم شکست.
کتاب های استفاده شده و راهنما
1-مصدق ، سالهای مبارزه و مقاومت ، جلد اول ، تالیف زنده یاد سرهنگ غلامرضا نجاتی ، موسسه خدمات فرهنگی رسا سال 1377
2- وقایع 30 تیر 1331 ، تالیف حسین مکی ، انتشارات ایران ، چاپ چهارم سال 1369