مصدق؛ مردی که مردمی بود؛
فرهیختگانقسمت اول: از نمایندگی مجلس تا نخست وزیری
محمد مصدق (۱۲۶۱–۱۳۴۵) پیش از آنکه نامش با نفت و سیاست گره بخورد، مردی از خانواده‌ای قدیمی و اهل دانش بود، به اروپا رفت و دکترای حقوق گرفت. بیش از شصت سال با همسرش زهرا زندگی کرد و در کنار زندگی سیاسی پرحادثه‌اش، به احمدآباد و زندگی روستایی دل‌بسته بود، جایی که بعدها بخشی از سال‌های دوری‌اش از سیاست و تحت‌نظر بودنش را در آن گذراند.
اما برای شناخت مصدق، بهتر است از نخست‌وزیری او شروع نکنیم، از مجلس شروع کنیم.مصدق از نسلی بود که مشروطه را دیده بود، نسلی که می‌خواست قدرت را از اراده افراد به قانون و نهادهای نمایندگی نزدیک کند.
مصدق در مجلس پنجم، در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ ایران، با مسئله‌ای روبه‌رو شد که سرنوشت کشور را تغییر داد: پایان سلطنت قاجار و انتقال سلطنت به رضاخان.
او با این تغییر مخالفت کرد، نه از سر دفاع از قاجار بلکه از بیم آنکه تمرکز قدرت در دست رضاخان، جایگاه نهادهای مشروطه را تضعیف کند.مخالفت او شکست خورد و در آبان ۱۳۰۴ سلطنت قاجار پایان یافت.
مصدق در مجلس ششم نیز نماینده تهران بود و همچنان در شمار منتقدان حکومت رضا شاه قرار داشت. اما فضای سیاسی به سرعت بسته‌تر شد. در انتخابات مجلس هفتم، مصدق دیگر به مجلس راه نیافت و عملاً از سیاست رسمی کنار گذاشته شد.
در تیر ۱۳۱۹ نیز بازداشت شد، ابتدا در زندان موقت تهران و سپس حدود شش ماه در بیرجند. درباره علت دقیق و رسمی بازداشت او نمی‌توان با قطعیت یک دلیل مشخص ارائه کرد. سرانجام با وساطت محمدرضا پهلوی، ولیعهد وقت، آزاد و به احمدآباد منتقل شد و تحت نظر قرار گرفت.
با سقوط رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، فضای سیاسی دوباره گشوده شد و مصدق به مجلس چهاردهم بازگشت.اما این بار مسئله فقط قدرت شاه نبود. ایران تحت فشار و حضور نیروهای خارجی قرار داشت و قدرت‌های بزرگ در پی افزایش نفوذ خود بودند.
در آن سال‌ها، شرکت‌های آمریکایی برای گرفتن امتیاز نفت در ایران وارد مذاکره شدند و شوروی نیز خواهان امتیاز نفت شمال شد.
مصدق در برابر این رقابت، سیاستی را مطرح کرد که بعدها به «موازنه منفی» شهرت یافت:
ایران نباید برای رهایی از نفوذ یک قدرت خارجی، امتیاز خود را به قدرت خارجی دیگری واگذار کند.
در همین دوره، او از قانونی حمایت کرد که دولت را از مذاکره برای اعطای امتیاز نفت به خارجی‌ها بدون تصویب مجلس منع می‌کرد.
اینجا یک خط فکری در کارنامه او روشن‌تر می‌شود:
در مجلس پنجم و ششم، مسئله محدود کردن قدرت شاه بود؛ در مجلس چهاردهم، جلوگیری از واگذاری امتیازهای نفتی بدون تصویب مجلس.
در هر دو، یک پرسش مشترک وجود داشت:
چه کسی باید درباره سرنوشت و منابع ایران تصمیم بگیرد؟
در مجلس شانزدهم؛ نفت به مسئله‌ای ملی تبدیل شددر سال‌های پایانی دهه ۱۳۲۰، نفت دیگر فقط یک اختلاف اقتصادی نبود. برای بخش بزرگی از جامعه، سلطه شرکت نفت انگلیس و ایران بر منابع کشور به نمادی از وابستگی تبدیل شده بود.
مصدق رهبر سیاسی جبهه ملی شد و در مجلس شانزدهم، همراه با دیگر نیروهای ملی و سیاسی، مبارزه برای ملی شدن نفت را پیش برد.
ملی شدن نفت حاصل تلاش یک نفر نبود، حاصل ائتلاف نیروهای مختلف سیاسی و اجتماعی بود. اما مصدق به چهره اصلی و رهبر سیاسی این مبارزه تبدیل شد.
در اسفند ۱۳۲۹، قانون ملی شدن صنعت نفت تصویب شد.
نفت ملی شد؛ اما دشوارترین بخش داستان تازه آغاز شده بود.چند هفته بعد، مصدق نخست‌وزیر شد.
نخست‌وزیری؛ وقتی مصدق وارد میدان واقعی قدرت شد؛
در اردیبهشت ۱۳۳۰، مصدق نخست‌وزیر شد، مردی که سال‌ها در مجلس از قانون، استقلال و نقش نمایندگان مردم سخن گفته بود و حالا باید همان اصول را در میدان واقعی حکومت به اجرا می‌گذاشت.
نخستین و بزرگ‌ترین مسئله پیش روی او، اجرای قانون ملی شدن نفت بود. دولت مصدق اداره صنعت نفت را در دست گرفت و شرکت نفت انگلیس و ایران از ایران خارج شد. اما ملی شدن نفت، به‌جای آنکه پایان بحران باشد، آغاز یک رویارویی بزرگ شد.
بریتانیا با ملی شدن نفت مخالفت کرد و ایران را درگیر یک بحران اقتصادی و سیاسی کرد. صادرات نفت ایران به‌شدت کاهش یافت و دولت با کمبود درآمد و فشارهای اقتصادی روبه‌رو شد. هم‌زمان، اختلاف بر سر حدود قدرت شاه و دولت نیز آرام‌آرام بالا گرفت.
مصدق معتقد بود دولت باید اختیار واقعی اداره کشور را داشته باشد و شاه در چارچوب قانون اساسی، سلطنت کند نه حکومت. در مقابل، محمدرضا شاه همچنان می‌خواست نفوذ خود را بر ارتش و بخشی از امور اجرایی حفظ کند.
این اختلاف در تیر ۱۳۳۱ به نقطه‌ای حساس رسید.
مصدق خواهان کنترل وزارت جنگ بود؛ شاه با آن مخالفت کرد. مصدق استعفا داد و شاه احمد قوام را به نخست‌وزیری منصوب کرد.
اما این بار اتفاقی افتاد که معادله قدرت را تغییر داد.مردم به میدان آمدند، بازار تعطیل شد، دانشجویان و نیروهای ملی‌گرا به خیابان آمدند و بخش‌هایی از نیروهای مذهبی نیز به اعتراض‌ها پیوستند. آیت‌الله کاشانی، که در آن مقطع از متحدان مهم مصدق بود، از مقاومت در برابر دولت قوام حمایت کرد.
تهران به صحنه رویارویی تبدیل شد. شماری از مردم کشته شدند، اما اعتراض‌ها فروکش نکرد.
سرانجام شاه ناچار شد قوام را کنار بگذارد و مصدق دوباره به نخست‌وزیری بازگشت.
سی تیر فقط بازگشت یک نخست‌وزیر نبود، لحظه‌ای بود که قدرت بسیج اجتماعی و نقش مردم در تعیین سرنوشت دولت، آشکارا خود را نشان داد.
مصدق این بار به قدرت بازگشته بود، اما شرایط با پیش از استعفا تفاوت داشت. او اکنون پشتوانه‌ای اجتماعی را تجربه کرده بود که نشان می‌داد در لحظه بحران، می‌تواند بخش‌هایی از جامعه را به دفاع از دولت بکشاند.
اما این پیروزی یک ضعف مهم نیز داشت:
نیروهایی که در سی تیر کنار مصدق ایستادند، یک حزب واحد و یک سازمان سیاسی منسجم نبودند.
ملی‌گرایان، روحانیون، بازار، دانشجویان و گروه‌های مختلف اجتماعی، در آن لحظه بر سر یک هدف مشترک متحد شده بودند؛ اما اختلاف‌هایشان همچنان باقی بود.و شاید همین مسئله، یکی از کلیدهای فهم اتفاقات سیزده ماه بعد باشد.
اگر ائتلاف سی تیر توانست مصدق را دوباره به قدرت برگرداند، چرا در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ همان ائتلاف دیگر نتوانست از او دفاع کند؟
این پرسش، ما را به بخش بعدی هدایت می کند ، به جایی که در آن یاران دیروز مصدق به تدریج از او فاصله گرفتند.