🟢 اخلاق در روزگار فرسودگی

چرا این جلسه درست در وقت خود برگزار می‌شود؟ قرار است نشستی درباره کتاب «احساسات اخلاقی، واقعیت اخلاقی و پیشرفت اخلاقی» نوشته توماس نیگل، با حضور دکتر عبدالکریم سروش، استاد مصطفی ملکیان، دکتر یاسر میردامادی و مترجم کتاب، دکتر جواد حیدری برگزار شود و گمان می‌کنم این نشست در یکی از بهترین و در عین حال دشوارترین اوقات ممکن برگزار می‌شود، زیرا جامعه امروز ایران تنها گرفتار بحران اقتصاد و سیاست نیست، بلکه گرفتار پرسشی ژرف‌تر است: در روزگاری که اعتمادها فرسوده شده‌اند، احساس بی‌عدالتی فزونی گرفته، شکاف‌های اجتماعی و نسلی بیشتر شده و بسیاری از معیارهای مشترک اخلاقی زیر فشار قدرت و مصلحت رنگ باخته‌اند، آیا هنوز می‌توان از «حقیقت اخلاقی» سخن گفت؟ آیا اخلاق فقط نام محترمانه‌ای برای احساسات ماست؟ آیا چون از ظلم بیزاریم ظلم بد است یا چون ظلم بد است از آن بیزاریم؟ اگر «خوب» و «بد» چیزی بیش از سلیقه و قرارداد اجتماعی باشند، این واقعیت اخلاقی را چگونه می‌توان شناخت و اگر نتوانیم راهی معتبر برای شناخت آن نشان دهیم، چه تفاوتی میان واقع‌گرایی اخلاقی و احساس‌گرایی اخلاقی باقی می‌ماند؟ این پرسش امروز فقط پرسشی دانشگاهی نیست، بلکه پرسش زندگی ماست، زیرا جامعه‌ای که در آن دروغ، تحقیر، بی‌عدالتی، بی‌اعتمادی و مصلحت‌جویی اخلاقی عادی شود، نه فقط سرمایه اقتصادی که سرمایه اخلاقی و امکان همزیستی خود را نیز از دست می‌دهد و جامعه فقط با قانون و زور اداره نمی‌شود، بلکه به انسان‌هایی نیاز دارد که وعده را وعده بدانند، حق دیگری را حق بدانند، در برابر رنج دیگری بی‌تفاوت نباشند و حتی در روزگار فشار، کرامت انسان را به بهای منفعت خویش نفروشند؛ از همین‌جاست که عنوان «احساسات اخلاقی» اهمیت پیدا می‌کند، زیرا همدلی، شفقت، شرم، احساس گناه، خشم اخلاقی و نفرت از بی‌عدالتی، اجزای زنده وجدان انسانی‌اند، اما آیا اخلاق را می‌توان به احساسات فروکاست؟ آیا انسان نخست احساس می‌کند و سپس برای احساس خود استدلال می‌تراشد یا نخست داوری می‌کند و آنگاه احساس اخلاقی در او شکل می‌گیرد؟ اگر انسانی استدلال اخلاقی نیرومندی داشته باشد اما از رنج دیگری متأثر نشود، آیا او اخلاقی است و اگر انسانی قلبی مهربان داشته باشد اما قدرت تشخیص اخلاقی نداشته باشد، آیا مهربانی او به تنهایی برای اخلاقی بودن کفایت می‌کند؟ اینجا فلسفه اخلاق با روان‌شناسی اخلاق و علوم شناختی دست می‌دهد و مسئله دیرین عقل و عاطفه دوباره سر برمی‌آورد؛ و آنگاه نوبت به پرسش بزرگ‌تر می‌رسد: «پیشرفت اخلاقی» یعنی چه؟ آیا بشر واقعاً اخلاقی‌تر شده است؟ اگر امروز برده‌داری را محکوم می‌کنیم، شکنجه و تحقیر انسان را ناروا می‌دانیم، حقوق زنان و کودکان را جدی‌تر می‌گیریم و از کرامت انسانی سخن می‌گوییم، آیا اینها نشانه کشف تدریجی حقیقت اخلاقی‌اند یا فقط تغییر حساسیت‌ها و قراردادهای تاریخی ما؟ اگر پیشرفت اخلاقی واقعاً وجود دارد، باید معیاری فراتر از سلیقه و فرهنگ داشته باشیم تا بتوانیم حتی گذشته خود را داوری کنیم و بگوییم فلان جامعه در گذشته نیز، با وجود پذیرش یک رفتار، در خطای اخلاقی بوده است؛ و این سخن ما را دوباره به مسئله واقعیت اخلاقی بازمی‌گرداند؛ و سرانجام پرسش دشوار دیگری سر برمی‌آورد: آیا اخلاق بدون دین ممکن است؟ اگر اخلاق واقعیتی مستقل است، منشأ آن چیست؟ خدا؟ عقل؟ طبیعت انسان؟ رنج انسان؟ کرامت آدمی؟ قرارداد اجتماعی؟ یا واقعیتی مستقل از همه اینها؟ اگر اخلاق را به دین وابسته کنیم، تکلیف انسان اخلاقی پیش از ایمان و بیرون از ایمان چه می‌شود و اگر اخلاق را مستقل از دین بدانیم، این استقلال بر چه بنیانی استوار است؟ اینجاست که گفت‌وگو از فلسفه اخلاق به فلسفه دین و متافیزیک اخلاق نزدیک می‌شود و حضور دکتر سروش و استاد ملکیان نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ سروش می‌تواند پرسش را به حقیقت، عقل، معرفت اخلاقی و نسبت اخلاق و دین ببرد و ملکیان آن را از آسمان نظریه به زمین زندگی بازگرداند و بپرسد چرا باید اخلاقی باشیم و اخلاق چه نسبتی با معنای زندگی، رنج و زیست انسانی دارد و با توجه به تجربه‌ای که از مهارت دکتر یاسر میردامادی در فلسفه اخلاق و فلسفه دین داریم، او نیز با سؤال‌های به‌موقع، جلسه را غنی‌تر خواهد کرد و دکتر حیدری نیز از متن نیگل، مفاهیم کلیدی و دشواری‌های ترجمه و انتقال این دستگاه فکری به زبان فارسی سخن خواهد گفت؛ اما شاید در پس همه این پرسش‌ها، یک پرسش سیاسی و اجتماعی ناگفته نیز کمین کرده باشد: اگر حقیقت اخلاقی وجود ندارد، با چه معیاری ظلم را محکوم کنیم و اگر اخلاق فقط احساس و قرارداد باشد، چگونه می‌توان از عدالت دفاع کرد و اگر پیشرفت اخلاقی ممکن است، چه چیزی می‌تواند انسان و جامعه را از فرسودگی اخلاقی نجات دهد؟ از این منظر، جلسه نیگل در چنین روزگاری اتفاقاً در وقت خود برگزار می‌شود، زیرا ما بیش از همیشه

محتاج گفت‌وگو درباره اخلاقیم، نه اخلاق به مثابه مجموعه‌ای از مواعظ، بلکه اخلاق به مثابه پرسش از حقیقت، کرامت، عدالت، دیگری، مسئولیت، اعتماد و امکان زندگی مشترک؛ شاید این جلسه در نهایت ما را به همان پرسش ساده اما هولناک بازگرداند که در روزگار فشار، وقتی بسیاری از ارزش‌ها به محک منفعت و قدرت آزموده می‌شوند، آیا هنوز می‌توان اخلاقی ماند و آیا هنوز می‌توان به امکان بهتر شدن انسان امید داشت؟

علی رضا معینی