اپوزیسیون خوش‌خیم؛ فریب تازهٔ استبداد دینی
فرهیختگانعلی رضا معینی
◼️ وطن کجاست و نظام کجاست؟
در روزگاری که استبداد سیاسی بیش از همیشه محتاجِ خلطِ مفاهیم است، نخستین قربانی، زبان است. وقتی «ایران» با «نظام» یکی گرفته می‌شود، وقتی «میهن‌دوستی» مترادف «وفاداری به حکومت» می‌گردد، و وقتی «مخالفت با جنگ» به «حمایت از حاکمیت» ترجمه می‌شود، دیگر مسئله فقط اختلاف بر سر سیاست نیست؛ مسئله، تصرفِ معنای کلمات است.
و استبداد، پیش از آنکه سرزمین را تصرف کند، زبان را تصرف می‌کند.
در چنین هنگامه‌ای، پدیده‌ای تازه رخ نموده است که می‌توان آن را «اپوزیسیون خوش‌خیم» نامید؛ یعنی مخالفی که مخالفتش تا آنجا مطلوب است که برای نظام، قابل‌هضم و قابل‌ادغام باشد. مخالفی که اگر در لحظه‌ای حساس، سخنی همسو با روایت رسمی بگوید، ناگهان از «عنصر نامطلوب» به «میهن‌دوست»، و از «دشمن» به «مخالف قابل‌احترام» بدل می‌شود.
این دگرگونی ناگهانی البته بیشتر از آنکه دربارهٔ مخالف سخن بگوید، دربارهٔ قدرت سخن می‌گوید.
قدرت، مخالف نمی‌خواهد؛ مخالفِ قابل‌کنترل می‌خواهد. مخالفی که بتواند او را تعریف کند، طبقه‌بندی کند و در نهایت، به رسمیت بشناسد. مخالف مطلوب، آن نیست که آزاد باشد؛ آن است که آزادی‌اش در محدوده‌ای باشد که قدرت تعیین می‌کند.
◼️ اختراع مخالفِ خوب و مخالفِ بد
استبداد دینی، اگر بخواهد مخالفت را مدیریت کند، ناگزیر است میان مخالفان خطی بکشد: این یکی «خوب» است و آن دیگری «بد»؛ این یکی «دلسوز وطن» است و دیگری «همکار دشمن»؛ این یکی «قابل بازگشت» است و آن دیگری «غیرقابل‌اعتماد».
اما این تقسیم‌بندی، در حقیقت، تقسیم‌بندی میان «مخالف» و «موافق» نیست؛ تقسیم‌بندی میان دو نوع مخالفت است: مخالفتی که قدرت می‌تواند تحمل کند و مخالفتی که قدرت از تحمل آن عاجز است.
در اینجا استعارهٔ پزشکی نیز بی‌معنا نیست. هنگامی که مخالف را «خوش‌خیم» می‌نامیم، ناخواسته پذیرفته‌ایم که او نوعی بیماری است و تنها پرسش این است که بیماری‌اش خطرناک هست یا نیست. و چه کسی تشخیص می‌دهد که کدام مخالف خوش‌خیم است و کدام بدخیم؟
همان قدرتی که خود متهم است، پزشک می‌شود؛ همان قدرتی که باید در جایگاه پاسخ‌گویی بنشیند، در جایگاه داوری می‌نشیند؛ و سرانجام، همان قدرتی که موضوع نقد است، دربارهٔ مشروعیتِ منتقد حکم صادر می‌کند.
این همان دور باطل استبداد است: قدرت، هم موضوع داوری است و هم داورِ داوری‌کنندگان.
◼️ ایران، حکومت و نظام؛ سه چیز که یکی نیستند
یکی از بنیادی‌ترین مغالطات سیاست اقتدارگرا، یکی گرفتنِ «ایران» با «نظام سیاسی مستقر» است.
اما ایران، نظام نیست.
ایران پیش از این نظام بوده است و، به احتمال بسیار، پس از آن نیز خواهد بود. ملت نیز با هیچ حکومت خاصی هم‌معنا نیست. حکومت‌ها می‌آیند و می‌روند؛ قانون‌های اساسی نوشته و بازنوشته می‌شوند؛ حاکمان برمی‌آیند و فرومی‌افتند؛ اما ملت، تاریخ خود را از نو با هر حکومت آغاز نمی‌کند.
پس چرا باید مخالفت با نظام را خیانت به ایران دانست؟
اگر حکومت بگوید «من ایرانم»، آنگاه هرکس با حکومت مخالف باشد، ناگزیر دشمن ایران معرفی می‌شود. اینجاست که یک مغالطهٔ سیاسی به یک سلاح سیاسی بدل می‌شود: من با تو مخالفم، پس با ایران مخالفم.
حال آنکه میان «ایران» و «حکومت ایران» فاصله‌ای منطقی و اخلاقی وجود دارد؛ درست همان‌گونه که میان «خانه» و «صاحبخانه» یا میان «جامعه» و «مدیریت جامعه» تفاوت هست.
و چه بسا کسی با حکومتی مخالف باشد، دقیقا از آن رو که ایران را دوست دارد.
◼️ وطن‌دوستی، الزاماً حکومت‌دوستی نیست
یکی از عجیب‌ترین مصادره‌های سیاسی آن است که نظام، هنگامی که کشور در معرض خطر خارجی قرار می‌گیرد، می‌کوشد وطن‌دوستی مردم را به حساب خود بگذارد.
مخالف می‌گوید: «من با حملهٔ نظامی به ایران مخالفم.»
قدرت می‌گوید: «پس با ما هستی.»
اما این «پس» از کجا آمده است؟
از هیچ منطق معتبری.
ممکن است کسی با جنگ مخالف باشد، چون جان کودکان و غیرنظامیان برایش محترم است. ممکن است با حملهٔ خارجی مخالف باشد، چون آزادی را نمی‌توان با بمب و موشک به ارمغان آورد. ممکن است مخالف جنگ باشد، چون حاکمیت ملی را محترم می‌شمارد. ممکن است به تجربهٔ عراق، سوریه، لیبی یا افغانستان نگاه کند و از پیامدهای فروپاشی دولت‌ها و ویرانی جوامع بیمناک باشد.
هیچ‌یک از اینها رأی اعتماد به حکومت نیست.
این دو گزاره از نظر منطقی فاصله‌ای عظیم دارند:
«من با حمله به ایران مخالفم.»
و
«من از حکومت ایران حمایت می‌کنم.»
اما تبلیغات سیاسی دقیقاً در همین فاصلهٔ میان دو گزاره خانه می‌کند. جملهٔ نخست را می‌گیرد، جملهٔ دوم را از آن استخراج می‌کند و سپس به مخالف بازمی‌گرداند.
و اینجاست که باید یک جملهٔ ساده اما بنیادین را دوباره به یاد آورد:
ایران با «ما» یکی نیست.
هر حکومتی «ما»ی خود را می‌سازد و می‌کوشد آن را به «ملت» و «وطن» تعمیم دهد. اما وطن، ملک طلق هیچ حکومتی نیست.
◼️ آیا دفاع از وطن، دفاع از حکومت است؟
نه.
می‌توان با حکومت مخالف بود و از ایران دفاع کرد.
می‌توان استبداد را نپذیرفت و تجاوز خارجی را نیز محکوم کرد.
می‌توان تغییر سیاسی خواست و در عین حال، ویرانی کشور را نخواست.
حتی می‌توان معتقد بود که یک نظام سیاسی برای آیندهٔ کشور زیان‌بار است و دقیقاً به همین دلیل، نگران آن بود که کشور در اثر جنگ و فروپاشی بیشتر آسیب ببیند.
این موضع نه تناقض است و نه دوگانگی؛ بلکه نشانهٔ آن است که میان «کشور» و «حکومت» تمایز گذاشته‌ایم.
تناقض آنجاست که از مردم بخواهیم برای اثبات مخالفتشان با حکومت، با ویرانی کشور موافقت کنند؛ یا برای اثبات میهن‌دوستی‌شان، وفاداری سیاسی خود را به حکومت اعلام کنند.
این همان دوگانهٔ کاذبی است که سیاست اقتدارگرا دوست دارد بسازد:
یا با مایی، یا با دشمن.
اما انسان آزاد می‌تواند پاسخ دهد:
نه با شما هستم و نه با دشمن؛ با ایرانم.
◼️ حق بازگشت؛ لطف سلطان یا حق شهروند؟
مسئلهٔ بازگشت مخالفان نیز از همین منظر قابل فهم است.
اگر شهروندی از کشور خود خارج شده و می‌خواهد به وطن خویش بازگردد، پرسش بنیادی این نیست که «آیا حکومت او را می‌پسندد؟» پرسش این است که آیا بازگشت به وطن حق است یا امتیاز؟
اگر حق است، حکومت نمی‌تواند آن را به پسند سیاسی خود مشروط کند.
حق شهروند، با رضایت حاکم پدید نمی‌آید. شهروند ابتدا صاحب حق است و حکومت پس از آن صاحب تکلیف.
این جابه‌جاییِ ساده، تمام فلسفهٔ حکومت مدرن را دگرگون می‌کند.
در منطق سلطانی، حاکم می‌گوید: «اجازه می‌دهم بازگردی.»
در منطق شهروندی، شهروند می‌گوید: «من حق دارم به وطن خود بازگردم.»
این دو جمله فقط دو تعبیر متفاوت نیستند؛ دو جهان متفاوت‌اند.
در یکی، وطن ملک حکومت است و شهروند میهمان آن.
در دیگری، وطن متعلق به شهروندان است و حکومت، خدمتگزار و امانتدار آن.
از همین رو، «نامهٔ امان» و «جواز ورود» و «اذن سلطان» اگرچه ممکن است در ادبیات قدرت جذاب و حتی کریمانه به نظر برسند، با منطق شهروندی جدید بیگانه‌اند.
کسی برای ورود به خانهٔ خویش، از صاحبخانهٔ موقت اجازه نمی‌گیرد.
◼️ مخالف مطلوب؛ مخالف آزاد نیست
اما شاید مهم‌ترین نکته همین باشد: وقتی حکومت برخی مخالفان را ناگهان «قابل‌قبول» اعلام می‌کند، باید پرسید این پذیرش، پذیرشِ حق مخالفت است یا پذیرشِ شخص مخالف؟
اگر حق مخالفت پذیرفته شده است، چرا فقط برخی مخالفان؟
و اگر شخص خاصی پذیرفته شده است، معیار پذیرش چیست؟
آیا مخالفت، تا وقتی محترم است که در لحظهٔ مناسب به سود حکومت سخن بگوید؟
اگر چنین باشد، مسئله حل نشده است؛ بلکه تنها شکل تازه‌ای یافته است.
استبداد گاه مخالف را زندانی می‌کند و گاه او را می‌ستاید. در هر دو حال، اگر خودش تعیین کند که چه کسی «مخالف مشروع» است، هنوز اصل مسئله پابرجاست.
مخالف آزاد، کسی نیست که حکومت او را خوش‌خیم تشخیص داده باشد؛ مخالف آزاد کسی است که حکومت حق ندارد دربارهٔ خوش‌خیم یا بدخیم بودن او تصمیم بگیرد.
◼️ آنچه باید از نو آموخت
شاید در روزگار بحران، مهم‌تر از هر چیز، بازگرداندن معنای درست کلمات باشد.
وطن را از حکومت جدا کنیم.
ملت را از قدرت جدا کنیم.
شهروند را از رعیت جدا کنیم.
مخالفت را از خیانت جدا کنیم.
و دفاع از کشور را از دفاع از حکومت جدا کنیم.
زیرا استبداد بیش از آنکه از دشمن بیرونی سود ببرد، از این خلط‌ها سود می‌برد.
اگر بتواند کاری کند که مردم برای دفاع از ایران ناچار شوند از حکومت دفاع کنند، نیمی از راه را پیموده است.
اگر بتواند مخالف حکومت را دشمن وطن بنامد، زبان را خلع سلاح کرده است.
و اگر بتواند مخالفی را تنها به شرط «خوش‌خیم» بودن بپذیرد، در حقیقت هنوز اصل مخالفت را نپذیرفته است.
مسئله، در نهایت، این نیست که چه کسی اپوزیسیون خوش‌خیم است و چه کسی اپوزیسیون بدخیم.
مسئله این است که چه کسی حق دارد چنین تشخیصی بدهد؟
و پاسخ در جامعهٔ آزاد روشن است:
هیچ قدرتی حق ندارد انسان آزاد را پیشاپیش طبقه‌بندی کند و سپس بر اساس آن طبقه‌بندی، حقوق او را اعطا یا سلب کند.
وطن، بزرگ‌تر از حکومت است؛
ملت، بزرگ‌تر از قدرت است؛
و انسان، بزرگ‌تر از هر دو.
شاید در هنگامه‌ای که همه چیز در معرض مصادره است، نخستین وظیفهٔ اخلاقی ما این باشد که نگذاریم حتی معنای «ایران» نیز مصادره شود.
زیرا استبداد، گاه سرزمین را نمی‌گیرد؛
معنای سرزمین را می‌گیرد.
و آن روز که مردم دوباره بیاموزند که می‌توان ایران را دوست داشت، بی‌آنکه حکومت را دوست داشت، یکی از مهم‌ترین دیوارهای معنایی استبداد فرو خواهد ریخت.