🟢 روشنفکری دینی؛ پلی که هنوز کارش تمام نشده است
فرهیختگان
پاسخ علیرضا معینی به پرسش «فرهیختگان»
به گمان من، پرسش «فرهیختگان» در حقیقت پرسش از معیار پایان مأموریت روشنفکری دینی است؛ و پاسخ را نباید صرفاً در «سکولاریسم»، «جدایی دین و دولت» یا «بی‌نیازی از استدلال دینی برای دفاع از حقوق بشر» جست‌وجو کرد. این‌ها می‌توانند از نتایج یک تحول عمیق‌تر باشند، اما خودِ معیار اصلی نیستند.
معیار اصلی: گذار از دین اکثری به دین اقلی
معیار را باید در بازگشت دین به اندازه و قلمرو اصلی خویش جست‌وجو کرد؛ یعنی گذار از «دین اکثری» به «دین اقلی».
مراد از دین اکثری، دینی است که برای خود در همه یا تقریباً همه عرصه‌های زندگی بشر ــ از اقتصاد و سیاست و مدیریت جامعه تا علوم انسانی و طبیعی و جزئیات سبک زندگی ــ حکم و برنامه‌ای از پیش آماده قائل است و می‌پندارد مؤمن برای تدبیر امور خود و جامعه، در نهایت باید به دین و فقه مراجعه کند.
دین اقلی، اما، دینی است که حداقل لازم را برای امور دنیوی بیان می‌کند و بیشترین قلمرو تدبیر دنیا را به عقل، تجربه، دانش و عرف عقلای زمان واگذار می‌کند؛ در حالی که مقصد اصلی دین، خداشناسی، خداپرستی، معنویت، اخلاق، آخرت‌اندیشی و فراهم‌کردن اسباب سعادت اخروی انسان است.
عبدالکریم سروش همین تمایز را در مقاله «دین اقلی و اکثری» صورت‌بندی کرده و تصریح می‌کند که انتظار اکثری آن است که شرع برای اقتصاد، حکومت، تجارت و دیگر عرصه‌ها همه قواعد لازم و کافی را در خود داشته باشد؛ در حالی که در انتظار اقلی، شرع در قلمرو رسالت خود «حداقل لازم» را می‌آموزد، نه حداکثر ممکن را.
(عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، تهران: انتشارات صراط، چاپ ۱۳۹۲، مقاله «دین اقلی و اکثری»، حدود صص. ۸۴ تا ۱۱۰.)
«حکم» داشتن فقه با «برنامه» داشتن تفاوت دارد
در اینجا یک تفکیک مهم لازم است. فقه، علم استنباط احکام شرعی است؛ و «حکم» در اصطلاح فقهی، تعیین نسبت تکلیفی یا حقوقی انسان با یک موضوع است: واجب، حرام، مستحب، مکروه، مباح و مانند آن؛ یا در قلمرو حقوق و معاملات، تعیین آثار و الزامات شرعی یک موضوع.
اما حکم فقهی لزوماً برنامه اداره یک نظام پیچیده اجتماعی نیست.
برای مثال، اینکه ربا حرام است، یک حکم است؛ اما اینکه چگونه تورم مهار شود، نظام بانکی چگونه طراحی شود، نقدینگی چگونه کنترل گردد، تولید چگونه افزایش یابد و سرمایه چگونه به سمت فعالیت مولد هدایت شود، برنامه اقتصادی است؛ و برنامه اقتصادی محصول علم اقتصاد، داده‌های واقعی، تجربه تاریخی، سیاست‌گذاری، آزمون و خطا و مدیریت علمی است، نه صرفاً استخراج یک حکم از متن فقهی.
از همین روست که سروش در بحث دین اقلی و اکثری، میان «حداقل لازم» و «حداکثر ممکن» تفکیک می‌کند و در توضیح محدودیت برنامه‌ای فقه یادآور می‌شود که حتی اگر فقه در حل مسائل حقوقی توانا باشد، همه مسائل انسان و جامعه، مسئله حقوقی نیستند و از فقه نمی‌توان انتظار یک «برنامه» جامع برای همه شئون زندگی داشت.
(عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، انتشارات صراط، ۱۳۹۲، مقاله «دین اقلی و اکثری»، صص. ۸۴ تا ۱۱۰.)
دین برای دنیا چه می‌گوید؟
دین اقلی به معنای بی‌اعتنایی دین به دنیا نیست. دنیا مقدمه و مزرعه آخرت است؛ بنابراین دین نمی‌تواند نسبت به حداقل‌هایی که امکان دینداری و زیست اخلاقی و معنوی را فراهم می‌کنند، بی‌تفاوت باشد.
مؤمن باید امنیت، حداقلی از رفاه، معیشت، فرصت و آرامش ذهنی داشته باشد تا بتواند نماز بخواند، عبادت کند، بیندیشد و با خداوند نسبت برقرار کند. حتی برخی احکام اجتماعی و عبادی را می‌توان از همین منظر فهم کرد. مثلاً تأکید بر نماز جماعت، افزون بر وجه عبادی، می‌تواند کارکردی اجتماعی داشته باشد: مؤمنان یکدیگر را ببینند، از احوال هم باخبر شوند و مشکلات یکدیگر را با همفکری و تعاون حل کنند.
پس دین، حداقل لازم برای زیست دینی را وانمی‌گذارد؛ اما ساختن حداکثر رفاه، توسعه، نظام اداری، اقتصاد، آموزش، شهرسازی، فناوری و مدیریت اجتماعی را به عقل و تجربه بشری می‌سپارد.
«حکم و موضوع» و مسئله عرف جدید
همین‌جا مسئله مهم دیگری پدیدار می‌شود: در فقه، حکم بدون موضوع معنا ندارد. موضوع باید شناخته شود و سپس حکم شرعی متناسب با آن استنباط گردد. اما موضوعات اجتماعی در طول تاریخ تغییر می‌کنند و عرف، مناسبات و ساختارهای زندگی انسان نیز دگرگون می‌شوند.
اگر در زمان پیامبر، حکمی با موضوعی در یک عرف و ساختار اجتماعی خاص ارتباط داشته، مجتهد امروز نمی‌تواند بدون شناخت دقیق موضوع جدید، عرف جدید و شرایط جدید، صرفاً صورت تاریخی آن موضوع را تکرار کند.
این امر در مسئله حجاب نیز قابل تأمل است. اگر پوشش زنان در جهان جدید، در عرف عمومی، صورتی متفاوت از عرف قرون گذشته پیدا کرده و پوشش متعارف، حفظ عفت و حیا و کرامت انسانی را بدون الزام به شکل تاریخی لباس محقق می‌کند، تبدیل یک مسئله فقهی ـ اخلاقی به پروژه‌ای انتظامی و تأسیس نهادهایی مانند «گشت ارشاد»، نه‌تنها ضرورت دینی آشکاری ندارد، بلکه می‌تواند نتیجه معکوس بدهد و به‌جای تقویت دینداری، نفرت از دین و گریز از آن را افزایش دهد.
دین اقلی باید عقلی هم باشد
و یک گام مهم‌تر: دین اقلی کافی نیست؛ دین اقلی باید دین عقلی نیز باشد.
کلام، اخلاق، تفسیر، حدیث، فقه، اجتهاد و سبک زندگی دینی باید در برابر معیارهای عقلانیت و معقولیت عصر حاضر پاسخگو باشند. مقصود این نیست که عقل و عرف امروز را جایگزین وحی کنیم؛ مقصود آن است که فهم ما از دین نمی‌تواند در حصار عرف عقلای قرن‌های گذشته متوقف بماند.
همان‌گونه که معرفت علمی بشر رشد کرده است، معرفت دینی نیز در فهم انسان از متن و سنت و در تشخیص موضوعات، نیازمند بازنگری و بسط است. اینجا همان جایی است که روشنفکری دینی هنوز کار مهمی دارد: نه برای آنکه دین را به همه عرصه‌ها بکشاند، بلکه برای آنکه مانع شود دین، به سبب قرائت‌های تاریخی، فربه، اقتدارگرا و نامعقول، بارهایی را بر دوش خود بگذارد که از رسالت اصلی آن نیست.
البته دین‌شناسی، که جزء لایتجزای روشنفکری دینی است، همچون علم کلام، همواره ماندنی است. در اینجا «دین‌شناسی» نیز خود دانشی یک‌بعدی نیست و می‌توان آن را از منظرهای گوناگون پی گرفت: دین‌شناسی تفسیری و متن‌شناختی برای فهم متن و سنت؛ دین‌شناسی تاریخی برای شناخت پیدایش و تحول ادیان؛ دین‌شناسی عرفانی برای فهم تجربه و سلوک دینی؛ دین‌شناسی زبانی برای بررسی زبان دین و نسبت آن با معنا و حقیقت؛ دین‌شناسی اسطوره‌ای و نمادشناختی برای فهم اسطوره‌ها، نمادها و روایت‌های دینی؛ معرفت‌شناسی دینی برای بررسی امکان، حدود و اعتبار معرفت دینی؛ فلسفه دین برای پرسش از عقلانیت باورهای دینی، خدا، وحی، شر، معاد و مانند آن؛ و کلام جدید برای صورت‌بندی عقلانی و روزآمد باورهای دینی در مواجهه با پرسش‌های عصر جدید.
روشنفکری دینی، اگر بخواهد دین را از قرائت‌های تاریخی، فربه و اقتدارگرا برهاند، ناگزیر است از حاصل همه این حوزه‌ها بهره گیرد؛ زیرا مسئله فقط این نیست که «چه حکمی در دین آمده است»، بلکه پیش از آن باید پرسید: متن چه می‌گوید؟ چگونه باید آن را فهمید؟ زبان دین چگونه عمل می‌کند؟ تجربه دینی چه نسبتی با معرفت دارد؟ باور دینی تا چه اندازه عقلانی است؟ و کدام بخش از فهم تاریخی ما از دین، خودِ دین و کدام بخش محصول فرهنگ و شرایط تاریخی است؟
عصر تأسیس و عصر استقرار
این تمایز را حتی در فهم تاریخ دین نیز می‌توان به کار گرفت. باید میان عصر تأسیس و عصر استقرار تفاوت گذاشت. در دوره تأسیس، گسترش جامعه دینی، دفاع از آن و جهاد با شرایط و اقتضائات همان عصر ارتباط داشت؛ اما در جهان امروز، با پیدایش دولت ـ ملت، مرزهای شناخته‌شده کشورها و نظام حقوق بین‌الملل، نمی‌توان احکام و روش‌های مربوط به شرایط تاریخی عصر تأسیس را بدون توجه به دگرگونی موضوعات، عیناً به زمان حاضر منتقل کرد.
از همین رو، «کشورهای مسلمان‌نشین» و «کشورهای غیرمسلمان‌نشین» تعبیرهای دقیق‌تری برای توصیف واقعیت امروز جهان‌اند؛ زیرا جهان معاصر مجموعه‌ای از دولت ـ ملت‌هاست، نه قلمرویی که صرفاً با تقسیم «کشور اسلامی» و «کشور غیر اسلامی» فهم شود.
خاتمیت، ختم پیام نیست؛ ختم نبوت است
در اینجا تشبیه دیگری هم راهگشاست. ختم نبوت به معنای بی‌نیازی انسان از پیام و آموزه‌های پیامبران نیست؛ همان‌گونه که پایان مأموریت تاریخی روشنفکری دینی نیز به معنای بی‌ارزش‌شدن آثار و آموزه‌های روشنفکران دینی نیست.
ختم نبوت یعنی پایان روش پیامبرانه برای گسترش دین؛ و پایان مأموریت فشرده روشنفکری دینی نیز می‌تواند به معنای پایان نیاز جامعه به «حفاظت اضطراری از گوهر دین» باشد، نه پایان نیاز به آثار، اندیشه‌ها و آموزه‌های آن.
وقتی دین اقلی، عقلی و متناسب با جهان جدید در جامعه نهادینه شد و دینداران و عالمان دینی خودشان با عقلانیت جدید، حقوق انسان، آزادی وجدان و تکثر اجتماعی سازگار شدند، دیگر روشنفکر دینی ناچار نیست دائماً برای جلوگیری از بنیادگرایی، دین را از دست دینداران افراطی نجات دهد.
پس پل از کجا به کجا می‌رود؟
اکنون می‌توان به استعاره «پل» بازگشت. روشنفکری دینی پلی است از دین اکثری به دین اقلی؛ از دین ایدئولوژیک به دین معنوی؛ از فقهِ مدعی تدبیر همه امور به فقهِ آگاه از حدود خویش؛ از تکیه انحصاری بر میراث به گفت‌وگوی میراث با عقل و علم جدید؛ و از حکومت‌کردن به نام دین به امکان دینداری آزادانه در جامعه‌ای متکثر.
بنابراین، معیار پایان مأموریت آن صرفاً این نیست که روزی دیگر کسی برای دفاع از حقوق بشر به آیه و روایت استناد نکند. معیار عمیق‌تر این است که حقوق انسان چنان در وجدان اخلاقی و ساختار سیاسی جامعه مستقر شده باشد که برای اثبات حقانیت آن، نیازی به توجیه دینی نباشد؛ و در همان حال، دین نیز چنان از ادعای مالکیت بر همه عرصه‌های زندگی دست کشیده باشد که بتواند بی‌هراس و بی‌اجبار، رسالت اصلی خود ــ خداشناسی، خداپرستی، اخلاق، معنویت و نجات اخروی ــ را دنبال کند.
اگر روزی ایران به این نقطه برسد، روشنفکری دینی می‌تواند بگوید بخش بزرگی از مأموریت تاریخی‌اش را انجام داده است. اما تا زمانی که دین اکثری، فقه حداکثری، حکومت دینیِ مدعی تدبیر همه شئون و قرائت‌های غیرعقلانی از دین همچنان مدعی حضور در عرصه عمومی‌اند، سخن گفتن از پایان روشنفکری دینی اندکی زودهنگام است.
و شاید پاسخ نهایی همین باشد
روشنفکری دینی قرار نیست مردم را برای همیشه روی پل نگه دارد؛ اما تا وقتی دو سوی پل به هم نرسیده‌اند، نمی‌توان گفت پل دیگر ضرورتی ندارد.
مأموریت روشنفکری دینی پایان می‌یابد، نه هنگامی که مردم دیگر دین‌دار نباشند، بلکه هنگامی که دینداری دیگر محتاج دین‌سالاری نباشد؛ هنگامی که دین، اقلی و عقلی شده باشد و حقوق انسان، آزادی وجدان، برابری شهروندان و محدودیت قدرت، برای مشروعیت خود محتاج تکیه‌گاه دینی نباشند.
در آن روز، روشنفکری دینی نه شکست خورده است و نه بی‌مصرف شده؛ بلکه پل کار خود را کرده است.
پل را خراب نمی‌کنند؛ شاید باز لازم شود.